منبع مقاله درمورد ناصرالملک، کریم خان زند، ایران باستان، استبداد صغیر

دانلود پایان نامه ارشد

، پادشاه ماد (حدود 700 سال پ.م) نسبت میدهند. هرودت، مورخ یونانی، در تاریخ خود نوشته است که این پادشاه، اکباتان را برای پایتختی انتخاب کرد و در آن کاخی عجیب و مستحکم به صورت هفت قلعه که هر یک درون دیگری قرار گرفته بود، ساخت و به تقلید از قصرهای بابلی، کنگرههای هریک از دیوارهای قصر را به رنگی درآورد. این قصر 300 تا 1000 اتاق داشت و آن را هگمتان (محل اجتماع) یا هگمتانه یا اکباتان میخواندند؛ از آنجا که همدان شهری قدیمی و باستانی است، محلات قدیمی با ویژگیهایی که در سیمای قدیمی اغلب شهرهای ایران مشاهده میشود، در آن وجود دارد(قراگوزلو، 1373: 14).
شهر همدان از نظر بافت شهری به چهار منطقهی اصلی تقسیم میشد که هریک از این مناطق شامل چندین کوی و محله بودند. این محلات به دو صورت طراحی و ساخته شده بود، به حالت گِرد و مُطَوّل یا دراز؛ به غیر از این دو حالت، ترکیبی از آن دیده شده است.

2-3- مناطق چهارگانه و قدیمی همدان عبارتند از:
2-3-1- درود آباد
این منطقه، شامل محلات سرچمن آقا، آقاجانی بیگ، امامزاده یحیی، قلعهی کاظم سلطان و محلهی شریفالملک؛ میباشد.
2-3-2- بنه بازار
که کویهای باغ میرعقیل، باباطاهر، سرقلعه، امامزاده عبدالله و کولانج را شامل میشود.
2-3-3- مختاران محلات دوگوران
که محلات دوگوران، ورمزیار، قلعهی حاج عباس، سرآب چرچره، کبابیان و قلعه کهن را در بر میگیرد.
2-3-4- منطقهی جولاهان
این منطقه، که شامل محلات شالبافان، نظربک، سرآب گجیله و پای مصلی. محلّات مزبور از هر نظر خودکفا بودند؛ چنانکه هریک از کویهای گرد (از نظر طراحی) دارای میدانچهای (حدوداً) در وسط بود که به آن «چمن» میگفتند؛ زیرا در وسط هر یک از این میدانها، علاوه بر حوض آب، چاه، چشمه و قنات، چمنکاری و گلکاری هم شده بود.
در اطراف هر یک از این چمن یا میدانها تأسیساتی از قبیل: مسجد، حمام، نانوایی، قصابی و چند دکان بقالی و عطاری وجود داشت. از جمله چمنهای مشهور میتوان از چمن کبابیان، کُلَپّا و ورمزیار نام برد(اقبالی، 1379: 17).
از دیگر محلات، از نظر شکل طراحی، میتوان از کوی مطول (دراز) یاد کرد. این نوع محلات عبارت بود از یک راستای بلند که عرض آن از کوچههای معمولی پهنتر بود و عیناً مثل چمنها، در اینجا هم مسجد، حمام و مغازهها در اطراف این محوطه قرار داشتند و ساختمان آن طوری بود که تمامی کوچههای اطراف، دور تا دور به این محلات منتهی میشدند و به آن راه داشتند. از جملهی این محلهها میتوان از محلهی کولانج، بازار و شریفالملک نام برد(قراگوزلو، 1373: 47 -48).
2-3-5- قریهی شورین
محله و قریهای که در تاریخ سیاسی، اجتماعی و اقتصادی همدان در دورهی مورد بحث ما نقش مهمی داشته، قریهی شورین است که در دو کیلومتری شهر همدان قرار دارد و محل سکونت و بومگاه اصلی خوانین قراگوزلو بود. ظهیرالدوله، حاکم همدان، در سال 1324ق، دربارهی وجه تسمیهی شورین و توصیف آن مینویسد:
«شورین از قراری که میگویند، در اصل ترکی و «شاهورن» بوده است که گویا آقامحمدخان1، پادشاه اول قاجاریه، به اجداد حسامالملک امیر افخم، پدر احتشامالدوله، بخشیده؛ دارای عمارت و باغات و قلاع و قنوات و دهکدههاست. که در شمال شهر همدان واقع شده است و مسافتش تا شهر شاید ده هزار قدم باشد که خیابانی محدود مُشَجَّر دارد»(ظهیرالدوله، 1367: 84).
دربارهی وجه تسمیه شورین نظر دیگری نیز وجود دارد که اسم مذکور و مکان آن را به پیش از اسلام و به دوران ایران باستان میرساند(اذکایی، 1367: 265).
در کنار محلات و کویهای مختلف، شهر همدان دارای مجموعه بازارهای زیبا و منظم است که قسمت عمدهی این بازارهای جالب و دیدنی در محدودهی خیابانهای باباطاهر، اکباتان، شورین و چند راستای آن هم در حد فاصل خیابانهای عباسآباد و باباطاهر قرار گرفته که در مسیر دو خیابان اکباتان و باباطاهر، صدماتی به آن وارد شده است.
از مجموع راستا بازارهای مذکور، راستای مسجد جامع هنوز هم بافت و ساخت قدیمی خود را حفظ کرده و مسقّف است و بقیه بدون سقف میباشند. به طور کلی در این مجموعه، در حدود سی راسته بازار وجود دارد که اسامی آنها به شرح ذیل میباشد:

2-4- راسته بازارهای همدان
راستا بازار زنگنه (یا مظفریه و حکیمخانه)، راستای زرگرها، راستای دباغخانه، راستای نخود بریزها، راستای یهودیها، راستای مسجد جامع و راستاهای دیگر. علاوه بر راستهها میتوان از کاروانسراهایی که با نام «سَرا» معروف بودند یاد کرد که در واقع مکمل بازار و راستهها بودند؛ از جمله سراهای مشهور میتوان از سرای گلشن، سرای میرزا کاظم و سرای گمرک نام برد.
شهر همدان، با این بافت شهری و تقسیمات خاص خود، در کنار حفظ معماری سنتی و بومی، با داشتن آثار تاریخی– مذهبی جالبی همچون کتیبههای گنجنامه، آرامگاههای باباطاهر و بوعلی سینا، گنبد علویان و دیگر ابنیهی به جای مانده از گذشته، جلوهی خاصی دارد و هر سال جهانگردان و ایرانگردان بی شماری را به تماشای تاریخ این مرز و بوم میپذیرد(قراگوزلو، 1373: 32-48).
این شهر، با توجه به محلات متعددی که داراست، افراد، طبقات، خاندانها، اقلیت و اقوام مختلفی را در خود پذیرا شده است که هر یک به نوبهی خود در مسائل سیاسی و اجتماعی شهر، مؤثر و تأثیرگذار بودهاند.

2-5- اوضاع اجتماعی همدان
شهر همدان با توجه به موقعیت جغرافیایی خود و نیز همجواری با استانها و شهرهایی که اقوام ترک، کُرد و لک در آن ساکن هستند، از تنوع جمعیتی و قومی گستردهای برخوردار است. از طرف دیگر، وضعیت و موقعیت خوب اقتصادی موجب شده است که گروهی از ارامنه و یهودیان در این شهر اقامت کنند.
قبل از ورود به این بحث، ابتدا دربارهی اقشار اجتماعی به بررسی پرداخته، سپس دربارهی اقلیتهای مذکور بحث خواهیم کرد.

2-6- اقشار اجتماعی همدان در دورهی قاجار
2-6-1- حکومتیها:
از جمله گروه و قشری که در رأس هرم قدرت و شوکت قرار داشتند، حکومتیها بودند. این گروه معمولاً دارای حکمرانی بود که از پایتخت انتخاب و فرستاده میشد. همکاران آنها عبارت بودند از:
1- کارگزار: که منصوب وزارت امور خارجه بود و به کار اتباع خارجی و رفع مشکلات آنان با مردم شهر مشغول بود، چنانکه محمدعلی خان فریدالملک قراگوزلو برای مدت نسبتاً طولانی این مسئولیت را در همدان بر عهده داشت(فریدالملک همدانی، 1354: 421).
2- نایبالحکومه: که معمولاً بعد از حاکم، مسئولیت ادارهی شهر همدان با او بود؛ مخصوصاً در ایامی که حاکم در شهر حضور نداشت. این فرد برحسب معمول از بین اشراف شهر انتخاب میشد تا با نفوذ محلی خود، ایفای نقش کند.
3- رئیس نظمیه: که با نیروهای نظمی تحت امر خود، مسئولیت حفظ نظم و امنیت شهر را بر عهده داشت. از جمله افرادی که در این مقام قبول مسئولیت نمودند، میتوان از معینالسلطنه یاد کرد(فریدالملک همدانی، 1354: 418).
از دیگر همکاران حاکم، علاوه بر موارد مذکور باید از رئیس مالیه که مسائل مالی حکومت و شهر را اداره میکرد و همچنین رئیس تلگراف خانه نام برد. به طور کلی افرادی که مناصب نام برده را در اختیار داشتند، همگی از طبقه حاکمان بودند، که به دلیل داشتن قدرت سیاسی و اداری و پیوند با طبقات قدرتمند دیگر، به ویژه خوانین و اشراف و اعیان، از نفوذ و اعتبار بسیار برخودار بودند.

2-6- 2- خوانین:
بعد از حکومتیها، طبقهای که از نفوذ مالی و معنوی گستردهای برخوردار بود و حتی بر اعمال و رفتار حاکمان شهر تأثیر داشتند، خوانین بودند؛ این گروه عموماً شامل خاندان قراگوزلو بودند. طایفهی قراگوزلو (در اصطلاح ترکی به معنی «سیاه چشمان»)– که گاهی آنها را قراگوینلو (در اصطلاح ترکی به معنی «تیرهدلان») میخواندند- از طوایف ترک زبان اطراف همدان بودند. پیشینهی تاریخی آنها دست کم تا اوایل حکومت صفوی فرا میرود. برخی هم گفتهاند که خاستگاه قبلی آنان «شام» بوده است(شیروانی، 1389: 410).
این طایفهی قزلباش، پس از کشته شدن نادر شاه (1160ق)، سرافراز بیگ خدابندهلو را که در همدان سر به شورش برداشته بود، از میان بردند(گلستانه، 1362: 21-23). آنها در زمان کریم خان زند، نیز یار و همراه وی بودند. همچنین در آغاز کشورگشایی آقامحمدخان قاجار، نسبت به وی اظهار اطاعت نموده، با او متحد شدند و در بر اندازی خاندان زند و استقرار حکومت قاجار نقش بسیار مؤثری داشتند(حزین لاهیجی، 1332: 133).
پس از مرگ آقامحمدخان قاجار 1212ق، تقریباً همهی خوانین مذکور در خدمت شاهزاده محمدعلی میرزا، نایب ایالت فارس، مأمور انتظام آن سامان شدند. بدین ترتیب، خوانین قراگوزلو حقی بزرگ بر دولت قاجار داشتهاند(اذکایی، 1366: 228).

2-7- خوانین قراگوزلو به دو تیره تقسیم میشدند:
1- حاجیلو یا اُزبکلو 2- عاشقلو
تیرهی ازبکلو عموماً دارای عدل و انصاف بودند و بر تیرههای دیگر برتری داشتند. افراد خوشنام قراگوزلو نیز از این تیره بودند. از جمله صوفی معروف، مجذوبعلی شاه کبودرآهنگی (1175-1239ق) تیرهی حاجیلو همان ازبکلو بود که گویا به سبب آن که خوانین عظام آنان چون به مکه مشرف میشدند، آنان را حاجی میخواندند، این اسم جدید به عوض آن اسم قدیم تداول یافت(شیروانی، 1389: 411). خوانین قراگوزلو دارای املاک گسترده در سطح منطقه بودند. این اراضی در نواحی بهار، کبودرآهنگ، رزن و روستاهای دیگر اطراف همدان قرار داشت.
قدرت اقتصادی آنان به اندازهای بود که به راحتی میتوانستند شهر همدان و نواحی اطراف آن را دچار قحطی و بحران اقتصادی نمایند؛ به این دلیل که محصولات عمدهی آنان غلات بود و از طرف دیگر، غذای عمدهی مردم شهر را نان تشکیل میداد. وسعت املاک و اراضی خوانین قراگوزلو، نظارت و کنترل بر آنها را دشوار میساخت. این امر موجب میشد که آنها بخشی از اراضی خود را به بزرگان و اشراف اجاره دهند(قراگوزلو، 1373: 296).
چنانکه در سال 1292ش، حاج موسی ناصرالملک شریفی همدانی، قریهی لالجین را از امیرافخم قراگوزلو، سالانه به مبلغ سه هزار تومان اجاره کرد(فروتن، 1390: 66).
خوانین قراگوزلو علاوه بر قدرت مالی و اقتصادی، از بازوی نظامی قوی نیز برخوردار بودند و اغلب، فرماندهی و ریاست فوج همدان را برعهده داشتند. القاب و عناوین نظامی خوانین مزبور بیانگر این موضوع میباشد؛ چنانکه مهدی خان برادر ابوالقاسم خان ناصرالملک، دارای لقب امیرتومانی بود و عبدالله خان قراگوزلو نیز عنوان امیرنظام و سردار اکرم را برخوردار بود؛ فوج همدان معمولاً در اغلب نبردهای داخلی و خارجی تحت رهبری و سرپرستی آنان شرکت میکرد. به عنوان نمونه میتوان از حضور فوج همدان در زمان ناصری در جنگ هرات و در ایام محمدعلی شاه و استبداد صغیر در محاصرهی تبریز یاد کرد(اذکایی، بیتا: 35-48).
از نظر سیاسی نیز خوانین قراگوزلو از نفوذ و اعتبار شایان توجهی در دربار قاجار و حتی پهلوی برخوردار بودند، تا جایی که حکومت کرمانشاه یا همدان و یا لرستان، به طور مستمر از آن امیر افخم شورینی و فرزندان او بود در مقام وزارت نیز میتوان از وزارت مالیهی عبدالله خان امیرنظام در دورهی محمدعلی شاه و وزارت مالیهی ابوالقاسمخان ناصرالملک در زمان مظفرالدین شاه و همچنین نیابت سلطنت وی در زمان احمد شاه قاجار یاد کرد(اذکایی، بیتا: 96-111).
در یک نگاه کلی و اجمالی باید گفت که خوانین مذکور، از نفوذ مالی، نظامی و سیاسی خود، نه تنها به نفع مردم و جامعه استفاده نمیکردند، بلکه از تمام ابزارهای زر، زور و تزویر را برای چپاول و غارت اموال مردم و رعیت بیپناه، نهایت بهره را میگرفتند.

2-8- اعیان و اشراف:
این طبقه عموماً شامل تجار عمده و خاندانهای قدیمی بودند، که احترام و نفوذ خوبی در بین مردم داشتند و دارای مقامات و مناصب بالای اداری، دیوانی و دولتی بودند. آنها در اداره و انتظام شهر نیز نقش بسزایی داشتند. همچنین در امور اقتصادی، اجتماعی و سیاسی نیز داشتند و در تحولات مختلف شهری و منطقهای نیز حضور پررنگی داشتند؛ از جمله

پایان نامه
Previous Entries منبع مقاله درمورد استان همدان، تاریخ ایران، فرهنگ و زبان، کتابخانه ملی Next Entries منبع مقاله درمورد طبقات اجتماعی، محل سکونت، انقلاب مشروطه، پیامبر اسلام (ص)