منبع مقاله درمورد استان همدان، تاریخ ایران، فرهنگ و زبان، کتابخانه ملی

دانلود پایان نامه ارشد

مستقل و پژوهش همه جانبه راجع به موضوع مذکور ضروری مینماید. اهمیت موضوع وقتی دو چندان میشود که بدانیم تاکنون تحقیق مستقلی پیرامون آنها به جزء تعدادی مقاله و نوشته در جراید انجام نگرفته است؛ بنابراین تحقیق پیرامون این خاندان به خودی خود لازم و ضروری مینماید.

1-6- سابقه و ضرورت انجام تحقيق:
در زمینهی پژوهشهای تاریخ قراگوزلوها به علت رویکرد اغلب محققین به پژوهشهای کلان تاریخی تاکنون تحقیقات زیادی در این زمینه صورت نگرفته است. تنها کار انجام شده در این زمینه مقاله نسبتاً مفصل دکتر پرویز اذکایی، مورخ بومی و محلی همدان میباشد، که به صورت مسلسل در مجله آینده (شمارههای 8- 12) به چاپ رسیده است. ایشان در این مقاله فقط از جنبههای سیاسی تحولات و فراز و نشیبهای این خاندان را بررسی کردهاند و توجه چندانی به مسائل اجتماعی و فرهنگی این خاندان نکرده است.
از طرفی پرداختن به پژوهشها و مطالعات تاریخ ایلات و عشایر میتواند بسیاری از جنبههای نامکشوف (کمتر شناخته شده) تاریخ ایران و نقش برجسته ایلات و عشایر در تاریخ ایران را مشخص سازد.
از دیگر منابع که به این مهم پرداختهاند میتوان به کتاب سومر، فاروق(1377). نقش ترکان آناتولی در تشکیل و توسعه دولت صفوی، مترجمان: احسان اشراقی و محمد تقی امامی، تهران: گستره. نیز اشاره کرد.
پژوهش حاضر با همین رویکرد به بررسی جایگاه و نقش خاندان قراگوزلو در تحولات سیاسی اجتماعی همدان میپردازد.

1-7- فرضيه‌ها:‌
به نظر میرسد اوضاع اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، و فرهنگی همدان با ورود این طایفه دچار تغییر شده است.
به نظر میرسد ورود طایفه قراگوزلو به همدان باعث تغییر در ترکیب گروههای قدرت (روحانیون و زمینداران) آن منطقه شده است.

1-8- بررسی و نقد منابع:‌
منابع مورد استفاده در پژوهش کنونی به سه دسته قبل تقسیم میباشند:

1-8-1- تاریخهای عمومی و سلسلهای دورهی قاجار
در دورهی قاجار همانند دورههای قبل از این سلسله تواریخ سلسلهای به رشته تحریر در آمده است، که هریک به نوبهی خود سهم بزرگی در روشن شدن تاریخ این سلسله برعهده دارند؛ از جمله این آثار، تاریخ منتظم ناصری نوشته؛ محمدحسن خان صنیعالدوله ملقب به اعتمادالسلطنه میباشد که علاوه بر انعکاس حوادث و رویدادهای عصرناصری و حوادث کلی این عصر مطالب با ارزش و منحصر به فردی راجع به امراء و خوانین قراگوزلو در آن به چشم میخورد.
اعتمادالسطنه در این اثر ضمن پرداختن به نقش مهم امرای این خاندان در حوادث و رویدادهای دربار، عهد ناصری نظر به وقوف و اطلاعاتی که از حوادث و رخدادهای دربار ناصری دارد به خوبی به منازعات و کشمکشهای امرا و صاحب منصبان دربار ناصری اشاره میکند و نقش خوانین و امرای این طایفه را هم بازگو میکند. نکته جالب در مورد اثر وی، دیدگاه خصمانه او با این خاندان و پرهیز از مبهمگویی و غیرشفاف بودن است. به طوری که بدون هیچگونه چشمپوشی خاندان مذکور را «شرور» و «جاهطلب» معرفی میکند.

1-8-2- کتاب های خاطرات
نوع دیگری از آثار که در تحقیق حاضر مورد استفاده قرار گرفته است؛ کتابهای خاطرات میباشد که به نوبهی خود سهمی عظیم در روشن شدن حقایق موضوع مورد بحث ما یعنی پژوهش کنونی داشتهاند. کتابهای خاطرات نسبت به تواریخ رسمی دارای این مزیت میباشند که از محدودیتهای منابع رسمی و درباری برخوردار نیستند و دست نویسندگان آنها در بیان حقایق بازتر میباشند. از جمله مهمترین این نوع آثار باید به کتاب ارزشمند خاطرات ظهیرالدوله اشاره نمود که در مواضع متعدد راجع به حوادث و وقایع شهر همدان در دورهی مورد بحث ما مطالبی در خور و به سزا دارد. و نقش امرای مذکور در حوادث این دوره را به خوبی نمایان میسازد.
از آنجائیکه ظهیرالدوله خود مدتی کوتاه عهدهدار منصب حاکمیت در شهر همدان بوده و از نزدیک شاهد وقایع و رویدادهای این عصر بوده است و خود در متن حوادثی همچون تشکیل مجلس فوائد عمومی، پیدایش مشروطیت و استبداد صغیر نقش داشته است، کتاب او اطلاعات مفیدی راجع به حوادث مذکور ارائه مینماید، که در سایر منابع به چشم نمیخورد.
نیز از جمله این آثار باید به کتاب خاطرات فریدالملک همدانی اشاره نمود. که با توجه به اینکه خود از منسوبان طایفهی مذکور میباشد در کتاب او اطلاعاتی دست اول راجع به خویشاوندان و نزدیکان این شخص به چشم میخورد؛ اما نسبت به کتاب ظهیرالدوله مقداری محافظهکاری و جانبداری در اثر او مشاهده میشود که البته با توجه به انتصاب شخص مذکور به طایفه قراگوزلو تا حدی قابل توجیه میباشد.
نیز از جمله آثار مذکور: کتاب خاطرات و اسناد، حسینقلی خان نظامالسلطنه مشهور به «مافی» و شرح زندگانی من اثر عبدالله مستوفی قابل ذکرند؛ که لابلای صفحات آثار آنها اشاراتی به موضوع مورد نظر پژوهش ما به چشم میآید.

1-8-3- مأخذ و مجموعههای اسنادی
نوع دیگری از منابع مورد استفاده در پژوهش کنونی، نوشتههای نویسندگان متأخر و مجموعههای سندی تاریخ معاصر میباشند که به صورت چاپ شده یا خام در مراکز اسنادی موجود میباشد. از نوشتههای معاصرین پیشتر از همه باید از دو نوشته استاد اذکایی در مورد این خاندان یاد نمود که اولی به صورت مقاله، تحت عنوان «قراگوزلوهای همدان» در مجله آینده به چاپ رسیده است و در واقع اولین پژوهش رسمی در مورد این خاندان به شمار میآید.
اثر بعدی ایشان در مورد این خاندان کتابی با عنوان «تاریخ معاصر همدان» میباشد که بصورت دستنوشته در مرکز اسناد و کتابخانه ملی ایران شعبه غرب کشور «همدان» موجود میباشد و هنوز به چاپ نرسیده است. در این اثر نیز استاد اذکایی به بررسی جایگاه و نقش این خاندان در تحولات معاصر همدان با نگاه دقیق و همه جانبه پرداخته است و در واقع با افزودن بخشهای جدید به مقاله قبلی کارخود را تکمیل نموده است.
لذا لازم است، از بزرگواری ایشان و کارکنان مرکز اسناد ملی که با بزرگواری اثر حاضر را در اختیار بنده قرار دادهاند تشکر ویژه داشته باشم. نوشتهی مذکور به خصوص در بخش نسبشناسی و تبارخاندان قراگوزلو در پیشبرد این پژوهش نقش اساسی داشته است.
دستنوشته، قاسم برنا (هنور چاپ نشده) از نسخه خطی «عبرة لمن اعتبر» نوشتهی میرزا کریم کرمانی میباشد که چون دسترسی به اصل نسخه مشکل بود این رونوشت گرهگشای انجام پژوهش کنونی میباشد. نوشته مذکور سندی دست اول و منبعی منحصر به فرد راجع تحولات سیاسی و اجتماعی همدان در دورهی مذکور و نقش خوانین قراگوزلو در این وقایع می باشد.
نوشتهی دیگری که در انجام این پژوهش نقش اساسی داشته است؛ شرح حال ناصرالملک قراگوزلو میباشد تألیف؛ ابراهیم صفائی که خود جزو رهبران مشروطه بوده، به چاپ رسیده است. صفائی در این اثر به نقش مهم این شخصیت درحوادث سیاسی عصر و نفوذی که بر درباریان قاجار داشته است و تأثیرگذاری او در حوادث مشروطه تأکید ورزیده و زوایای آشکار و پنهان این شخصیت مرموز تاریخ معاصر را مورد واکاوی قرار میدهد. و تحقیق کنونی بیشتر بر پایهی سند محور میباشد.
متأخرین پژوهش معاصر در مورد این خاندان کتاب عنایتالله مجیدی با عنوان «مجموعهآثار» میباشد، که شرح زندگینامه و سفرنامههای «حاجیعبدالله خان قراگوزلو امیرنظام همدانی» در آن مورد شرح و بررسی قرار گرفته است؛ ولی متأسفانه علیرغم عنوان همدانی که شخص مذکور دارا میباشد در متن کتاب مطالب چندانی راجع به شهر همدان در آن به چشم نمیآید.
و بالاخره باید از مجموعههای اسنادی در این پژوهش یاد کرد که به نوبهی خود سهمی مهم در انجام این پژوهش داشته است. مهمتر از همه «پنجاهنامه تاریخی دوران قاجاریه» که به کوشش ابراهیم صفائی گردآوری شده است، در این مجموعه سندهای مهمی راجع به این خاندان ارائه گردیده است. همچنین «اسناد همدان و ولایات ثلاث در دورهی مشروطیت» که به کوشش جمشید مظفری گردآوری و فراهم گردیده است؛ حاوی اطلاعات ارزشمندی راجع این خاندان میباشد.
در کنار این مجموعههای سندی، باید از مجموعه اسناد مراکز آرشیوی همچون مصاحبه با مرحوم دکتر علی اقبالی(مؤسس و رئیس وقت دانشگاه عمران و توسعه همدان، نام برد که در تاریخ 22/8/1379 توسط آقای داود ترکاشوند (کارمند رسمی سازمان فوق)، به شماره آرشیو؛ 17. در سازمان اسناد و کتابخانه ملی غرب کشور (همدان) انجام شد و موسسهی مطالعات تاریخ معاصر و همچنین مرکز اسناد مجلس، یاد کرد که هریک به نوبهی خود سهمی عمده در انجام این پژوهش داشتهاند. و سرانجام مجموعه اسناد خانوادگی، ازجمله اسناد خانوادگی حسن دانشفر که راهگشای بسیاری از مسائل در انجام این پژوهش بوده است.
در کنار اسناد که به نوبهی خود نقش مهمی در انجام این پژوهش داشتهاند؛ روزنامههای عهد مشروطه همدان هم حائز اهمیت میباشند. روزنامههایی همچون «اتحاد»، «اکباتان» و «گلگون» به صورت مستقیم یا غیرمستقیم سهمی عمده در انجام این پژوهش برعهده داشتهاند.

2- جغرافیای همدان
پیش از پرداختن به اوضاع سیاسی و اجتماعی همدان در دوری قاجار به عنوان مقدمه ورود به بحث اصلی لازم است کلیاتی راجع به جغرافیای تاریخی شهر همدان گفته شود تا راه ورود به بحث اصلی فراهم گردد.
برای بررسی اوضاع جغرافیایی همدان، ابتدا به بررسی وضعیت جغرافیایی این استان میپردازیم، استان همدان جزو استانهای غربی، ایران است که 19445 کیلومتر مربع مساحت دارد و از شمال به استان زنجان و قزوین از جنوب به استان لرستان، از مشرق به استانهای مرکزی و از مغرب به استانهای کرمانشاه و کردستان محدود میشود.
بر اساس آخرین تقسیمات کشوری، این استان شامل هشت شهرستان: همدان، ملایر، نهاوند، اسدآباد، تویسرکان، رزن، بهار و کبودرآهنگ و بیست بخش میباشد.
طبق سرشماری سال 1335ش، جمعیت استان مذکور 1093079 نفر بوده و در سرشماری سال 1365 بالغ بر 1533885 نفر گردیده است که جمعیتی نسبی آن 75 نفر در هر کیلومتر مربع است(قراگوزلو، 1373: 19).

2-1- فرهنگ و زبان
فرهنگ و زبان: در استان همدان، گروههای مختلفی با فرهنگها و آداب و سنن خاص خود زندگی میکنند. بدین جهت، تفاوت لهجه در سطح استان به خوبی مشهود میباشد.

فارسی: اغلب ساکنان مرکز استان به زبان فارسی تَکلَّم میکنند.
ترکی: اغلب ساکنان شمال غرب استان به خصوص در نواحی شمال و غرب اطراف شهر همدان به زبان ترکی صحبت میکنند.
لُری و لَک: ساکنان ملایر، نهاوند، تویسرکان و سامن به زبان لّری و لَک تکلم میکنند.
کُردی: اغلب ساکنان شمال غرب و غرب استان واقع در مجاورت استانهای کرمانشاهان و کردستان به زبان کرُدی سخن میگویند(قراگوزلو، 1373: 22).

2-2- عشایر استان همدان
همدان منطقهای است کوهستانی که در دامنه رشته کوه الوند قرار دارد؛ رشته کوهی که سرچشمه رودها و جویبارها در بخش شمالی و جنوبی است و مراتع بین درهای آن از دیرباز سبب جذب بخشی از دامداران و عشایر به این منطقه شده است. این استان با داشتن هوای سرد در زمستان و معتدل در تابستان، مراتع لازم را برای چرای بهاره و تابستانهی دامهای عشایر فراهم نموده است.
امّا هوای به شدت سرد استان، مانع از حضور دائمی و بلند مدت آنها میشود و آنان تنها به صورت موقت به این استان کوچ ییلاقی دارند. از آن جمله تیرههایی از ایلات ترکاشوند، جَمور، یارمتاقلو و بنفشه را میتوان نام برد؛ که از ایلام، کرمانشاه، لرستان و استان مرکزی به این منطقه کوچ میکنند. این عشایر، به علت کوتاه بودن تابستان منطقه، صرفاً به دامداری میپردازند، اکثر عشایر استان، مسلمان هستند و به زبان و لهجهی کّردی، لّری و ترکی سخن میگویند. آنها فرآوردههای خود را در بازارهای استان عرضه میکنند(بدیعی، 1367: 133-134).
شهرستان همدان در طول دَرّهی وسیعی که از دو طرف به کوههای بلند و ارتفاعات الوند محصور است، قرار دارد. این شهرستان از شمال به رزن و کبودرآهنگ، از مشرق به ساوه و اراک، از جنوب به ملایر و تویسرکان و از مغرب به بهار و اسدآباد محدود میشود، ارتفاع آن از سطح دریا 1747 متر است.
بنای اولیهی شهرستان همدان را به دیاکو

پایان نامه
Previous Entries منبع مقاله درمورد تاریخ ایران، ایلات و عشایر، اجتماعی و فرهنگی، استبداد صغیر Next Entries منبع مقاله درمورد ناصرالملک، کریم خان زند، ایران باستان، استبداد صغیر