منبع مقاله درباره مسئله پژوهش، علوم انسانی، دانشگاه فردوسی، مسئله یابی

دانلود پایان نامه ارشد

در مطالعات متعدد نشان داده شده است. يكي از علل تحقيقات سطحی و بعضاً نامعتبر در دانشگاه‌ها و مؤسسات تحقيقي همين انتخاب ناسنجيده، غيرعملي، مطالعه نشده و باري به هر جهت بودن موضوع پژوهش است. (قراملکی، 1386؛ شبلی،1974: 30). لاگمن، کاندیف و شالمن21 (1999) به مطالعاتی اشاره می‌کنند که طی آن صرفاً یک دهم از پژوهش‌های انجام‌شده به عنوان رساله‌های دکتری علوم تربیتی و پژوهش‌های آموزشی منتشر‌شده در نشریات، کارهای قابل احترام و جدی هستند. تراورز22 (1983) نیز با بررسی موضوعات تحقیقات آموزشی در طی تاریخ تعلیم و تربیت آمریکا نتیجه می‌گیرد که بخش زیادی از پژوهش‌های انجام‌شده به دلیل سطحی بودن موضوع مورد بررسی تغییر چندانی در حوزه تعلیم و تربیت آمریکا ایجاد نکرده‌اند. پیدا کردن موضوعی که هم تازه باشد و هم مشکلی از جامعه حل کند، دانش جدیدي تولید کند و همچنین با توانایی‌های دانشجویان همخوان باشد کار به نسبت دشواري است و پژوهش‌های دانشجویی نشان می‌دهد که کمتر رساله‌ای وجود دارد که مسئله آن بااحساس مشکل شکل گرفته باشد (مطلبی، 1388: 26). به دلیل تفاوت توانمندی دانشجویان در انتخاب مسئله پژوهش و فرآیندهای مربوط به آن و از سوی دیگر اینکه در منابع مختلف قواعد خاصی برای انتخاب موضوع تحقیق بیان نشده است و در اغلب منابع تجارب شخصی محقق را به عنوان یکی از منابع اصلی مسئله یابی معرفی نموده‌اند. تجربه، آموزش و پژوهش پیوندی ناگسستنی دارند و تجربه نگاری که همان اندیشیدن به تجارب حاصل از انجام امور و ثبت کردن و ماندگار نمودن آن‌هاست، گنجینه‌ای بی‌همتاست (اصغری نکاح، 1385؛ هافمن کیپ، آرتیلس و لوپز تورس23، 2003)؛ بنابراین، محقق در این پژوهش سعی داشته است تجارب زیسته دانشجویان دوره دکتری رشته‌های علوم انسانی و علوم پایه دانشگاه فردوسی مشهد برای انتخاب و گزینش مسئله تحقیق مورد بررسی قرار دهد و دغدغه اصلی وی کشف پاسخی برای این سؤال است که چگونه دانشجویان دوره دکتری رشته‌های علوم انسانی و علوم پایه دانشگاه فردوسی مشهد مسئله پژوهشی مناسب رساله‌شان انتخاب می نمایند؟

1-2 هدف پژوهش
بررسی چگونگی و کیفیت انتخاب مسئله رساله دکتری دانشجویان رشته‌های علوم انسانی و علوم پایه دانشگاه فردوسی مشهد
1-3 سؤال پژوهش
تجربه زیسته دانشجویان دوره دکتری رشته‌های علوم انسانی و علوم پایه دانشگاه فردوسی مشهد برای انتخاب مسئله پژوهشی رساله‌شان چگونه است؟

از آنجایی که در تحقیقات کیفی محقق باید با ذهن خالی وارد میدان تحقیق شود، ممکن است تصور گردد نظریات موجود و تحقیقات پیشین در این قبیل پژوهش‌ها از جایگاه وثیقی برخوردار نیستند، لازم است ابتدا در مورد ضرورت بررسی پیشینه در تحقیقات کیفی توضیحاتی ارائه شود. گلیزر و استراوس24 (1967) در مقدمه کتاب شان تحت عنوان «کشف نظریه داده محور» پیشنهاد کرده‌اند که محققان باید بدون توجه به آثار منتشرشده درباره موضوع، مستقیماً به سراغ گردآوری و تحلیل موضوع بروند. لوح سفید، واژه کلیدی بود که غالباً بعدها برای استدلال در برابر مدعیان تحقیق علمی بکار گرفته می‌شد. مدت‌ها بعد اشتراوس نظرش را دراین‌باره اصلاح کرد. بر این اساس، محقق نیازمند است قبل از مراجعه به میدان پژوهش، اطلاعاتی در زمینه موضوع مورد بررسی خود داشته باشد. در پژوهش کیفی از اطلاعات و بصیرت‌های مأخوذ از ادبیات موجود، به منزله دانش زمینه‌ای استفاده می‌گردد تا محقق در بستر این ادبیات، مشاهدات و تفاسیر خویش را مورد مداقه قرار دهد و از این طریق به نقش پژوهش‌های حاضر در تولید دانش پی برد. مرور ادبیات موجود می‌تواند خلأها و ابهامات دانش و پژوهش‌های موجود را درباره موضوع مورد مطالعه آشکار سازد که این امر موجب گسترش دید و حساسیت نظری محقق نسبت به موضوع و طرح سؤالات جدید می‌گردد که این خود به محقق کمک می‌نماید تا موضوع را با جامعیت بیشتر و در تمامی ابعاد آن به تصویر بکشاند و آن را بررسی کند؛ به عبارت دیگر ادبیات موجود راهنمای مشاهده در تحقیقات کیفی است. در بخش روش توضیح داده می‌شود که ادبیات موجود مخل قاعده اپوخه25 یا در پرانتزگذاری نیست. به این معنا که در هنگام مواجهه با مشارکت‌کنندگان اپوخه انجام‌شده و اجازه داده می‌شود تا پژوهیدگان تمامی تجارب زیسته خویش را بیان دارند؛ اما در مراحل بعدی با استفاده از ادبیات موجود مباحثی را که مسکوت مانده است توسط محقق مورد سؤال قرار گیرد (فلیک، 1388).
این فصل شامل سه بخش است: پیشینه نظری، پیشینه پژوهشی، نتیجه‌گیری. در این فصل به برخی از پژوهش‌های مرتبط با موضوع که در داخل و خارج از کشور انجام‌شده، پرداخته می‌شود. در بخش پیشینه نظری برخی نکات کلیدی در ارتباط با مسئله یابی از قبیل ضرورت انتخاب مسئله و معیارهای مسئله پژوهشی مناسب، تفاوت سؤال و مسئله، راهبردهای مسئله یابی، مورد بررسی قرار می‌گیرد. در بخش پیشینه پژوهشی به مرور پژوهش‌های انجام‌شده و مرتبط با موضوع پرداخته می‌شود و در پایان نتیجه‌گیری از این دو بخش ارائه می‌گردد.
2-1 پیشینه نظری
در این بخش سعی بر آن است به مهم‌ترین و اساسی‌ترین نکات در زمینه مسئله و مسئله یابی که در منابع مختلف به آن اشاره شده است، بر حسب اهمیت مطالب ارائه گردند.
2-1-1 مسئله پژوهش
تحقیق را حرکت از مسئله مجهول یا مبهم به سوی پاسخ و نتیجه‌ای روشن و آزمون شده می‌دانیم؛ مسئله‌ای که پژوهشگر در آغاز برای آن پاسخ‌های مفروض متعددی (فرضیه) را متصور است، اما با برگزیدن یکی از پاسخ‌های فرضی آن را مورد آزمون قرار می‌دهد و به نتیجه‌ی اثباتی، اصلاحی و یا ردی تحقیق دست می‌یابد، بنابراین آغاز هر پژوهش اصیل و علمی با مسئله شکل می‌گیرد. جان دیویی معتقد است که اولین مرحله تحقیق احساس وجود یک مشکل است؛ به این معنی که پژوهشگر در کار خویش با یک مشکلی روبرو شده است که در حل آن ابهام یا تردید دارد و نمی‌تواند در برابر آن ساکت بماند (دیویی26، 1369: 18).
مسئله تحقیق، باید به صورت جامع و روشن تعریف شود؛ تا نتیجه مطلوب حاصل شود. یک محقق باید قبل از شروع به تحقیق، حداکثر تلاش خود را در جهت تعریف مسئله در تمام جهات صرف کند؛ تا در عمل، اشکالاتی از قبیل مبهم بودن موضوع، وسعت میدان موضوع مورد تحقیق و تضاد درونی آن، برایش به وجود نیاید؛ زیرا در پایان برخی تحقیقات، انتظار می‌رود جوابی برای حل مشکل وجود داشته باشد؛ نه صرفاً توصیف و شناخت مسئله و رها کردن آن. گرچه در بسیاری از تحقیقات، هدف، حل مشکل نیست و ممکن است جنبه توصیفی داشته باشد، امّا برای به نتیجه رسیدن چنین تحقیقاتی، لازم است در ابتدا، مسئله مورد نظر، روشن و بدون ابهام باشد (کاکاوند، انتصار مؤمنی، صالحی، 1384: 8). مسئله و موضوع تحقیق عبارت از شرایطی است که وجود دارد و در ذهن پژوهشگر ایجاد سؤال می‌کند و پژوهشگر را برمی‌انگیزد که در آن کندو کاو کند. مسئله، مشکل احساس شده‌ای است که محقق به حل آن علاقمند است و می‌خواهد راه‌حلی برای آن بیابد. هنگامی که محقق چنین احساسی پیدا کند می‌توان گفت او موضوع و مسئله تحقیق خویش را انتخاب کرده است؛ اما احتمالاً از بیان آن به گونه‌ای که دیگران نیز آن را ادراک کنند، عاجز است (نادری، سیف نراقی و شاهپوریان، 1385: 86).
رضی (1391) بیان می‌کند از ویژگی‌های مسئله تحقيق آن است كه «مسئله» بايد جزئي و ملموس باشد و صورت مسئله؛ يعني كيفيت و نوع گره‌های آن، براي پژوهشگر روشن شده باشد. بنابراين، طرح مشكلات به صورت کلی، مبهم و مركب از اجزای درهم‌پیچیده، در تحقيقات مسئله محور اهميت چنداني ندارد؛ مگر آنكه ابتدا موضوعات کلی به مسائل جزئيِ متعدد تجزيه شوند و آنگاه، مسئله‌های اولويت دار به صورت جداگانه مورد پژوهش قرار گيرند. از آنجایی که مسائل که منجر به پژوهش اندیشمندانه می‌گردند نسبتاً در ماهیت خودشان دشوار هستند، ترکیب جهت‌گیری‌های تحلیل و نتیجه خیلی ناچیز است. به زعم لی و کرلینجر27 (2000) اهمیت و ضرورت پژوهش از طریق مسئله پژوهش و پاسخگویی به سؤالات آن قابل تبیین است. مسئله پژوهش، حدود اهداف ممکن برای پژوهش را مشخص می‌کند.
مسئله در مفهوم عام موقعیتی ذهنی است که برای انسان در برابر پدیده‌های مختلف زندگی شکل می‌گیرد و او را به سوی سؤال رهنمون می‌سازد. مسئله آفرینی ذهن را می‌توان یکی از ویژگی‌های ذاتی آن دانست؛ زیرا انسان به طور طبیعی به دنبال کشف و درک بهتر پدیده‌های متنوع هستی و پیشرفت امور مرتبط با زندگی است و اساس این کشف، درک و پیشرفت بر پایه‌ی توانش مسئله آفرینی ذهن شکل می‌گیرد. نونامیکر، چن و پوردین28 (1991) معتقدند ماهیت مسئله پژوهش باید قلمرو حوزه مورد مطالعه، مدت زمان جهت دریافت پاسخ به آن، روش و نوع پژوهش مناسب را در خود جای دهد. از منظر علمی، مسئله پژوهشی به عنوان یک معضل عمومی و دغدغه خاطری است که از طریق پژوهش می‌تواند مرتفع گردد. یک مسئله پژوهشی باید مفاهیم و چشم‌انداز نظری پیشین را در همان زمینه مشخص و شناسایی نماید (اکانور29، 2000).
بر اساس آنچه گذشت اگر انبوه اطلاعات را در ذهن پژوهشگر به توده‌های متراکم ابر تشبیه کنیم، مسئله رعد و برقی است که از تماس و برخورد این اطلاعات در ذهن پژوهشگر شکل می‌گیرد و برای او زمینه ذهنی جدیدی نسبت به اطلاعات در ذهنش پدید می‌آورد. مسئله حالت تردیدی، اثباتی، اصلاحی، ردی، ابداعی و مقایسه‌ای نسبت به دانش تخصصی پژوهشگر دارد که در ذهن او شکل می‌گیرد (قبول، 1390). هر مسئله به سؤال تحقیق می‌انجامد و طبیعتاً نوع سؤال به نوع مسئله بستگی دارد به عنوان نمونه اگر مسئله تحقیق مقایسه‌ای باشد سؤال تحقیق مقایسه‌ای خواهد بود مانند پژوهشگری که به دو نوع سبک تدریس آگاهی و اشراف لازم را دارد و در این حالت مسئله‌ای که به ذهن وی خطور می‌کند ناشی از مقایسه اثربخشی این دو سبک است و این مسئله به سؤالاتی مانند چیستی شباهت‌ها و تفاوت‌های این دو سبک می‌انجامد. مسئله پژوهش و معیارهای مناسب جهت انتخاب آن موضوعی چالش‌برانگیز، مورد مناقشه در محافل علمی است که این امر اهمیت انجام پژوهش حاضر را دوچندان می‌نماید.
2-1-2 انواع مسئله
2-1-2-1 انواع مسئله بر اساس نتایج حاصل از آن
2-1-2-1-1 مسئله افزایشی: مسئله‌ای است که پاسخ به سؤال آن و تأیید فرضیه حاصل از آن، اطلاعاتی را به دانش موجود می‌افزاید. این افزایش می‌تواند در قالب ارائه نظریه جدید، کشف مفاهیم و دیدگاه‌های جدید متون و صاحبان آثار، تحلیل و تفسیرهای جدید و … باشد
2-1-2-1-2 مسئله اصلاحی: مسئله‌ای است که به اصلاح پژوهش‌های پیشین می‌پردازد. در این نوع مسائل بخش‌هایی از نظریات و دیدگاه‌های پیشین مورد قبول است؛ اما پژوهشگر با بخش‌هایی از آن موافق نیست و با طرح سؤال‌های جدید با روش علمی به اصلاح آن می‌پردازد.
2-1-2-1-3 مسئله اثباتی: در این‌گونه مسائل محقق با نتایج و نظریات موجود موافق است و بر پایه نتایج و نظریات موجود قصد دارد مصادیق جدیدی را مورد تحلیل و بررسی قرار دهد. حاصل پژوهش محقق در نهایت به اثبات و اتقان نظریه موجود بر اساس مصادیق جدید و یا روش‌های نو پایان می‌پذیرد.
2-1-2-1-4 مسئله ردی: مسئله‌ای است که محقق بر آن است که نظریه و یا دیدگاه پیشین را اساساً رد نماید. در این مسائل پژوهشگر مقدمات، اطلاعات و روش تحقیق پیشین را صحیح نمی‌داند و بر آن است با طرح سؤال از منظر جدید و تشکیک در مبانی نظریات پیشین به رد آن‌ها می‌پردازد.
2-1-2-1-5 مسئله ترکیبی: مسئله است که از انواع مسائل پیشین است. در حوزه‌های وسیع تر و گسترده‌تر مسئله تحقیق می‌تواند به صورت ترکیبی از موارد فوق باشد؛ بدین صورت که محقق نخست به رد نظریه‌های دیگران می‌پردازد؛ در بخش‌هایی آرای دیگر صاحب‌نظران را اصلاح یا اثبات می‌کند و در نهایت با ارائه نظریه جدیدی تحقیقش به افزایش دانش موجود پایان می‌دهد. (قبول، 1390؛ رضی، 1391؛ فرهنگی و صفر زاده، 1385).
2-1-2-2 انواع مسئله بر اساس اسم پرسشی
مسئله و سؤالات حاصل از آن بر اساس اسم پرسش به‌کاررفته در آن‌ها انوا

پایان نامه
Previous Entries منبع مقاله درباره مسئله پژوهش، علوم انسانی، تحلیل اطلاعات، رشته‌های علوم انسانی Next Entries منبع مقاله درباره مسئله یابی، مسئله پژوهش، تحصیلات تکمیلی، تحلیل اطلاعات