منبع مقاله با موضوع معادشناسی، منابع اسلامی، شناخت انسان، جهان مادی

دانلود پایان نامه ارشد

ز روح و جاودانگي آن يا حتي از جدايي روح و جسم اثري نمي‌بينيم. از اين‌رو، با صراحت نمي‌توان اظهارنظر نمود كه زرتشتيان نخستين تا چه اندازه به سراي آخرت و جاودانگي آن معتقد بوده‌اند. اما در گاهان، فرازهايي موجود است كه از سه طبقه مردم بر اساس سنجش ايمان و عمل ياد مي‌كند كه در نهايت، در سه جايگاه در سراي پسين (بهشت، دوزخ و برزخ) استقرار مي‌يابند.43
بنابراین، انسان براساس سنجش اعمال رفتار خود به سه طبقه تقسيم مي‌شود: گروهي كه اعمالشان نيك و شايسته است، گروهي كه در برابر این گروه قرار مي‌گيرند و اعمالشان بد و ناشايست است، و گروهي كه اعمال نيك و بدشان با هم برابر است.
2-1-4 تأثير پندار نيك بر گفتار و كردار در جهان بيني زرتشت
آنچه در دین زرتشت، بيش از هر چيز قابل توجه است، اهمیت به سه ركن انديشه نيك (هَومَتَه)، گفتار نيك (هوخْته) و كردار نيك (هورشته) است. اين اركان بنيان دين زرتشتي را تشكيل مي‌دهد و در سراسر گاهان و همچنين ساير قسمت‌هاي اوستا به دفعات تكرار و تأكيد شده است:
اصول سه‌گانه دین زرتشت، فلسفه‌اي است كه زرتشت در تعليمات خود همواره پيروانش را به پيروي از آن تأكيد مي‌كند، تا با رعايت آن كليه مراحل زندگي مادي، معنوي، فكري، وجداني و روحاني را با پاكي و راستي به پايان رسانند. اصول سه‌گانه‌اي كه زرتشت عرضه كرد، با پايان جهان گيتوي (دنيوي) تمام نمي‌شود. فرد مزديسنان بسته به اينكه از ميان انديشه نيك، گفتار نيك و كردار نيك يا ضلع مخالف آن، يعني انديشه بد، گفتار بد و كردار بد، كدام را برگزيند در جهان مينوي و روز پسين مورد داوري قرار خواهد گرفت. در آنجا با دقت، نيكي و بدي هركس تعيين خواهد گرديد. در نهايت، هيچ رفتار و كرداري بدون پاداش و مجازات نخواهد ماند: «قدرت ایزدی (خشترا) و پاک منشی (وهومنا) و راستی (اشا) نسز بیاری مردم شتافتند. فرشته محبت آرمتی به کالبد انسانی پایداری و ثبات بخشد تا در روز آزمایش روز واپسین به‌پاداش تواند رسید».44
«هرگز در سه كار نيك، سُستي بر خود روا مدار: انديشه نيك، گفتار نيك و كردار نيك.»45 فرد مزديسنان موظف است كه زندگي خود را مطابق با اين سه اصل اداره كرده و در پرتو آن به جميع صفات ملكوتي آراسته گردد.46
نظر به همين ملاحظات است كه زرتشت، پاكي كامل در پندار، گفتار و كردار را در زندگاني داراي اهميت و مورد توجه قرار داده است. گفتار و كردار، نتايج محسوس پندار نامحسوس و نامريي است. اگر انديشه پاك نباشد، گفتار و كردار كه جلوه آن است، پاك نمي‌تواند باشد. بنابراين پاكيِ پندار، منظور اصلي و در واقع شالوده كليه عمليات و تشريفات روانشناسان و مراقبات و مكاشفات متصوفه و سالكان راه حقيقت مي‌باشد. اگر نسبت به ذي‌شعوري، هرچند كه پست يا شريف باشد، با خيال پاك و نظرمحبت و همدردي نگريسته شود، سخناني كه از زبان درباره او جاري مي‌شود، گر چه منظور سرزنش و ملامت باشد، پر از مهر و ملايمت بوده و شادماني خواهد آورد. هرگاه خيال و گفتار به وسيله هماهنگي پاك و راست باشد، طبعاً كرداري نيز كه از آنها سر خواهد زد نيك خواهد بود.47

آغاز آفرینش از نگاه اسلام
2-2-1 خالقیت الله
در منابع اسلامی و به‌خصوص قرآن، از آغاز آفرینش به تفصیل بیان شده است. اما باتوجه به هدف بحث در این مقاله، تنها به بیان شاخص‌ها و محوریت سنجش تناسب درونی ساختار تطبیقی آخرت‌شناسی دین اسلام و زرتشت، به مقایسه عناصر مهم گزارش‌های آغاز و پایان جهان خواهیم پرداخت.
از نگاه دین اسلام “الله” جهان را آفریده و آن‌را تدبیر می‌کند. زمین و آسمان و تمام جهان مادی، در روزگار ازل، به دست “الله” یگانه مالک عالم خلق شده بود. «و آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است از آنِ خداست، و خدا همواره بر هر چيزى احاطه دارد».48 به تعبیر قرآن، خداوند قادر مطلق است و هیچ چیزی از حیطه‌ی قدرت او خارج نیست.49 خداوند بدون شریکی که او را یاری کند همه مخلوقات را آفرید و آنها را اداره می‌کند. «بگو: كيست كه از آسمان و زمين به شما روزى مى‏بخشد؟ يا كيست كه حاكم بر گوشها و ديدگان است؟ و كيست كه زنده را از مرده بيرون مى‏آورد و مرده را از زنده خارج مى‏سازد؟ و كيست كه كارها را تدبير مى‏كند؟ “خواهند گفت:” خدا”50 در قرآن تمام قدرت از آن خداست. بگو : «بار خدايا، تويى كه فرمانفرمايى، هر آن كس را كه خواهى، فرمانروايى بخشى، و از هر كه خواهى، فرمانروايى را باز ستانى، و هر كه را خواهى، عزت بخشى، و هر كه را خواهى، خوار گردانى، همه خوبيها به دست توست، و تو بر هر چيز توانايى».51 گزارش‌های قرآنی در این زمینه بسیار است که به این اندک قناعت می‌کنیم.
2-2-2آفرینش هستی
آفرینش، در معاد شناسی اسلامی بسیار مهم و پرکاربرد است. «خداوند آسمانها و زمين و آنچه را كه ميان آن دو است، جز به حق و تا هنگامى معيّن، نيافريده است». 52 «همانا پروردگار شما، آن خدایی است که آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید، سپس، بر عرش استیلا یافت؛ روز را به شب که شتابان آن را می‌طلبد، می‌پوشاند ونیز خورشید و ماه و ستارگان را که به فرمان او رام شده‌اند (پدید آورد).53 اوست آن كسى كه آنچه در زمين است، همه را براى شما آفريد ، سپس به (آفرينش) آسمان پرداخت، و هفت آسمان را استوار كرد؛ و او به هر چيزى داناست.54 در آیات مختلف قرآن تشریح خلقت آسمان و زمین و آنچه در آن‌ هست، و حتی نحوه حرکت ابرها و بارش باران بیان شده است که برای اختصار آنها را ذکر نکرده‌ایم.55 این نحوه‌ی گزارش خلقت زمین و آسمان، صراحتا نقش خداوند را به عنوان تنها قدرت مطلق بیان می‌کند.
2-2-3خلقت و جایگاه انسان
شروع مبحث معادشناسی اسلامی در داستان آفرینش، با خلقت انسان رخ می‌دهد. مهم‌ترین مخلوق خداوند در بیان قرآن، از آغاز آفرینش، انسان است. در قرآن، انسان اشرف مخلوقات شمرده شده است.56 آفرینش انسان از نظر خداوند، اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است. خصوصا اینکه شناخت معاد متوقف بر شناخت انسان است. چراکه به عقیده فیلسوف بزرگ عالم اسلام، صدرای شیرازی، اختلاف در معاد ناشی از اختلاف در حقیقت انسان است.57 در نظام انسان‌شناختی اسلام، انسان تشکیل شده از روح وجسم است. خداوند پس از آنکه خلقت انسان را از گِل بیان می‌کند، می‌فرماید: «و (ياد كن) هنگامى را كه پروردگار تو به فرشتگان گفت: “من بشرى را از گلى خشك، از گلى سياه و بدبو، خواهم آفريد. پس وقتى آن را درست كردم و از روح خود در آن دميدم، پيش او به سجده درافتيد”».58 با این بیان مشخص می‌شود که انسان تشکیل شده از جسم و روح است که با ترکیب این‌دو، حقیقت این دنیایی انسان مشخص می‌شود.
طبق بیان قرآن، نسل بشر کنونی با خلقت آدم و حوا آغاز شد. خداوند قبل از خلقت به فرشتگام اعلام می‌دارد که می‌خواهد خلیفه‌ای بر روی زمین قرار دهد، «چون پروردگار تو به فرشتگان گفت: “من در زمين جانشينى خواهم گماشت” (فرشتگان) گفتند: ” آيا در آن كسى را مى‏گمارى كه در آن فساد انگيزد، و خونها بريزد؟ و حال آنكه ما با ستايش تو، (تو را) تنزيه مى‏كنيم و به تقديست مى‏پردازيم.” فرمود: “من چيزى مى‏دانم كه شما نمى‏دانيد”».59 خداوند، «آفرینش انسان را از گِل آغاز کرد، سپس، تداوم نسل او را از چکیده آبی پست مقرر فرمود. آنگاه او را درست کرد از روح خود در او دمید».60
سپس خداوند همه‌ی اسما را به آدم یاد داد و آن‌گاه از فرشتگان خواست تا از این اسما خبر دهند.61 «فرشتگان نتوانستند از اسما خبر دهند و لذا به دانش و حکمت بی‌پایان خداوند اعتراف کردند».62 خداوند از آدم خواست تا این اسما را به فرشتگان یاد دهد.63 پس از آنکه آدم این اسما را یاد داد خداوند فرمود: «فرمود: “اى آدم، ايشان را از اسامى آنان خبر ده” و چون (آدم) ايشان را از اسماءشان خبر داد، فرمود: “آيا به شما نگفتم كه من نهفته آسمانها و زمين را مى‏دانم، و آنچه را آشكار مى‏كنيد، و آنچه را پنهان مى‏داشتيد مى‏دانم”».64 «خداوند به فرشتگان – که ابلیس مدتی در میان ایشان بود- دستور داد که به آدم سجده کنند، همه سجده می‌کنند مگر ابلیس که نافرمانی کرد. تکبر ورزید و مطابق کلام خداوند از جمله کافران شد».65
ابلیس گفت: «مرا تا روزی که (مردم) برانگیخته خواهند شد مهلت ده».66 خداوند گفت: «تو از مهلت یافتگانی».67 «تا روز معین معلوم».68 ابلیس گفت: «پس به سبب آنكه مرا به بيراهه افكندى، من هم براى (فريفتن) آنان حتماً بر سر راه راست تو خواهم نشست. آن‌گاه از پيش رو و از پشت سرشان و از طرف راست و از طرف چپشان بر آنها مى‏تازم، و بيشترشان را شكرگزار نخواهى يافت».69 «مگر بندگان خالص تو از ميان آنان را».70 خداوند نیز در مقابل عهد کرد که «جهنم را از ابلیس و پیروان او لبریز کند».71 مهم‌ترین نکته در معادشناسی و سرنوشت انسان در این لحظه رقم خورد و ابلیس، بزرگترین دشمن انسان قرار گرفت.
بعد از وقوع این ماجرا، خداوند اشرف مخلوقاتش72 را در بهشت سکونت داد. خداوند آدم و حوا نخستین مخلوقات خود را از وجود ابلیس باخبر کرد و آنان را از وعده او مبنی بر گمراه‌کردن شیطان و دور شدن از حریم امن الهی بر حذر داشت. برای آنان و توان مقابله با نیروهای شیطان اولین آزمون را قرار داده و آن، استفاده نکردن از میوه‌های درخت ممنوعه بود. «و گفتيم: “اى آدم، خود و همسرت در اين باغ سكونت گير(يد)، و از هر كجاى آن خواهيد فراوان بخوريد، و(لى) به اين درخت نزديك نشويد، كه از ستمكاران خواهيد بود”».73
«اى آدم، در حقيقت، اين (ابليس) براى تو و همسرت دشمنى (خطرناك) است، زنهار تا شما را از بهشت به‌در نكند تا تيره‏بخت گردى. در حقيقت براى تو در آنجا اين (امتياز) است كه نه گرسنه مى‏شوى و نه برهنه مى‏مانى. و (هم) اينكه در آنجا نه تشنه مى‏گردى و نه آفتاب‏زده».74
شیطان بنابر وعده‌اش در پی فریب انسان برآمد و آنها را گمراه کرد و آنان نیز در اولین آزمون شکست خورده و خداوند برای جبران این شکست، آنان را در پی جبران از بهشت خود راند.75
باتوجه به روایت قرآن، سانحه ازلی با سرپیچی شیطان از امر خداوند آغاز و با پیروی آدم از شیطان و گمراه شدن آنها و سرپیچی از فرمان الهی شکل گرفت. خداوند بعد از هبوط آدم به زمین، او را رها نکرد و فرمان داد که اگر به فرمان او گردن نهد، آدم در خود هیچ ترس و واهمه‌ای نخواهد دید.76
داستان سانحه ازلی به تکرار فراوان در قرآن ذکر شده است. خداوند خود دلیل این تکرار و نقل داستان راندن آدم از بهشت خود را، قرار دادن مایه‌ی عبرت برای آیندگان و فریب نخوردن از شیطان بیان کرده است.77
2-2-4تأثير اعمال صالح در آخرت فرد

در قرآن كريم برخي كلمات و جملات هستند كه به كرّات تكرار مي‌شوند. واژه ايمان، كه معمولاً در كنار «عمل صالح» بيان گرديده است، از جمله‌ی آنهاست :«الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحات»78 از اينجا مي‌توان به دست آورد كه اين كتاب مقدس و آسماني، تا چه اندازه سعادت بشر را در گرو اين دو امر مهم مي‌شمارد.
«ايمان» مصدر باب افعال و از ريشه آمَنَ (امنيت يافتن) و به معناي باور داشتن، عقيده داشتن، ايمن شدن و اعتماد كردن است. از نظر لغوي، اعتقاد و تصديق قلبي به چيزي يا كسي، «ايمان» نام دارد. هر گاه واژه «ايمان» دراصطلاح به كار برده شود، معناي خاصي از آن مورد نظر است وآن يعني تصديق مطلق خداوند، صفات او، قيامت، بهشت، دوزخ، ملائكه، كتب آسماني و جميع پيامبران الهي.79
«اولين درجه ايماني، كه انسان در آن گام مي‌نهد، همان كلمه طيب «لا اله الا الله» و كلمه توحيد است. ايمان به توحيد، انسان را به سوي خدا پيش مي‌برد و آنچه موجب رفعت اين ايمان مي‌شود، عمل صالح است، زيرا عمل صالح چيزي است كه جوهر آن با ايمان سنخيت دارد. جوهر عمل صالح، توجه به خداست. البته مراتب توجه متفاوت است: گاهي توجه كاملاً آگاهانه و متمركز است. در اين حال، انسان به هيچ چيزي ديگر غير از خدا توجه نمي‌كند. چنين عمل‌ صالحي، مي‌تواند در يك لحظه انسان را فرسنگ‌ها به ‌پيش ببرد».80
به شيوه تربيتي اسلام، معيارهاي بیان شده، تنها از کلام خداوند تعليم داده مي‌شوند، و تنها

پایان نامه
Previous Entries منبع مقاله با موضوع اهورامزدا، جهان مادی، تضاد و تقابل، ناسازگاری Next Entries منبع مقاله با موضوع اهورامزدا، دین زرتشتی، جهان مادی، آخرالزمان