منبع مقاله با موضوع مرزبان نامه، کلیله و دمنه، نویسندگان، ملک الشعرا

دانلود پایان نامه ارشد

مزین به لباس شعری میکرد و همین امر باعث شده بود که طرفداران زیادی داشته باشد.(دسوقی؛1959: 1/50)
3-1-9. شعر شوقی از دیدگاه طه حسین
طه حسین در انتقاد از شوقی از اعتدال بیشتری برخوردار است، و ضمن اینکه از بعضی از اشعار و اندیشه های او ایراد میگیرد، ولی به فضل او در بارور کردن شعر عربی و پیش بردن نهضت ادبی معاصر اعتراف میکند. طه حسین شوقی را به نداشتن عقیدهای صریح درباره شعر متهم می کند و می گوید:«شوقی فاقد عقیده شعری است و تا کنون تلاش نکرده است تا چنین عقیدهای برای خود ایجاد کند و تنها وقتی به فکر شعر می افتد که به سرودن آن مشغول میشود شوقی گاهی مجدد و گاهی مقلد است و در هیچ یک از تقلید و تجدیدش عقیدهای واضح ندارد و تنها با تأثیر از شرایط موجود به سرودن شعر میپردازد.»(حسین؛1933: 135)
طه حسین همچنین شوقی را به نقض دانش فلسفی متهم میکند و قصیده ای که به مناسبت ترجمه اخلاق ارسطو توسط احمد لطفی السید سروده است، را مورد نقد قرار داده و به این نظر دارد که شوقی بسیاری از آراء افلاطون را به ارسطو نسبت داده است و می گوید:« البته عدم دقت در مسائل فلسفی نمی تواند چیزی از قدرت شاعری شوقی کم کند چرا که فلسفه در تکوین شخصیت شاعر جزء لوازم ضروری به حساب نمیآید و در واقع وظیفه شاعر بیان احساس و شعور است، نه بیان فلسفه است».(همان،137)
طه حسین عقیده دارد که مسرحیات شوقی بدون تمرین و ممارست گفته شده است، لذا نمایشنامههای شوقی اشکال بیروح هستند ولی از نظر ظاهری، آهنگین و طربانگیز بوده، در دل انسان تأثیر میگذارند.(حسین؛ 1933: 150)
زندگی احمد شوق گره خورده بود با سفر ها و تبعید ها و سختی ها و این سختی ها و رنج ها از او ادیب بزرگ ساخت که بعد ها آوازه خود و آثارش جهانی شد.

بخش دوم: سعدالدین وراوینی
3-2. زندگی نامه سعدالدین وراوینی
سعدالدین وراوینی یکی از نویسندگان چیره دست و از ادیبان و منشیان مشهور سبک عراقی در قرن هفتم است. وراوینی از ملازمان خواجه ابواقاسم ریب الدین وزیر اتابک بن محمد بود که در میان سالها 622 – 607 ه ق حاکم آذربایجان و اطراف آن بود و بر آن نواحی، حکومت می کرد.ریب الدین بعد از استیلای سلطان جلال الدین خوارزم شاه بر اتابک ازبک از کار وزارت کناره گرفت وی مردی فاضل و علم دوست بود و بنا به اشاره وراوینی، کتابخانه معتبری حاوی انواع کتب در تبریز ایجاد کرده بود.
سعد الدین وراوینی خود در دیباچه ی مرزبان نامه اشاره می کند که قسمتی از کتاب خود را در مدتی که در مدرسه ی نظامیه ی بغداد به سر می برده ترتیب داده است و در آن مدت که در اصفهان بوده از شورش عراق سخن می گوید و بعد، به وقایع دوره سلطنت طغرل سلجوقی، تا دوره فرماندهی سلطان محمد خوارزمشاه و ویرانی ها و نابسامانی های آن اشاره می کند بعد از این وقایع، وراوینی به آذربایجان بازمی گردد و زیرسایه حمایت این وزیر هنر پرور و علم دوست یعنی ریب الدین بسر می برد و در همین اوقات آسایش بوده که حمایت و تشویق وی به اندیشه اتمام مرزبان نامه می افتد و دیباچه را به نام آن وزیر دانشمند می آلاید و در ذیل کتاب نیز ذکر او و دارالکتبی را که در جامع تبریز ترتیب داده بودند، تجدید کرده است.بیش از این درباره زندگی نامه وراوینی اطلاعاتی در دست نیست.یکی از مهمترین آثار او مرزبان نامه است که اینک به بررسی آن و ترجمه های موجود می پردازیم. (تسلیمی؛346:1378)
3-3. ترجمه های مرزبان نامه
1 . محمد بن غازی ملطیوی و روضه العقول
حدود دو قرن بعد از تألیف مرزبان نامه به زبان طبری و در زمان حکومت سلیمان شاه بن قلج ارسلان، از سلاجقه ی آسیای صغیر، یکی از دبیران و دانشوران فاضل به نام محمد بن غازی ملطیوی، کتاب مرزبان نامه را برای نخستین بار ترجمه و تهذیب نمود و آن را «روضه العقول» به معنای بهشت عقل ها نامید.محمدبن غازی در بازنویسی مرزبان نامه بر حجم اصل کتاب افزوده و با انشایی متکلّف آن را پرداخته است .کتاب روضه العقول هنوز در ایران به چاپ نرسیده است. (بهار؛96:1370)
2 . سعدالدین وراوینی و مرزبان نامه، تقریبا همزمان با تالیف روضه العقول، یکی از دانشوران عراق عجم بنام سعدالدین وراوینی بدون اطلاع از ترجمه ی محمد بن غازی بار دیگر کتاب مرزبان نامه را به زبان فارسی و به شکل و انشای زمان خود بازنویسی و ترجمه نمود.(همان:107)
3 . فاصله زمانی دو نویسنده و شباهت ها و تفاوت های دو ترجمه با توجه به آنچه که گذشت،فاصله ی دو ترجمه ی وراوینی و ملطیوی با مرزبان نامه اصلی، تقریبا دو قرن بوده است. این دو ترجمه از جهاتی باهم متفاوت هستند ازجمله تعداد باب ها متفاوت است روضه العقول دارای یازده باب بوده، ولی مرزبان نامه شامل نه باب و یک مقدمه و یک ذیل می باشد. از نظر حجم نیز، حجم روضه العقول تقریبا دو برابر مرزبان نامه است و ترکیب حکایت ها نیز در دو کتاب یکسان نیست.ملک الشعرای بهار در مورد این دو ترجمه آورده است در حقیقت روضه العقول و مرزبان نامه دو هم زادند که کنار یک دایه پرورش یافته اند. الاّ اینکه لغات تازی غریبی در روضه العقول بیشتر از مرزبان نامه به کار رفته است و شعر پارسی در آن کمتر استشهاد شده است و هر دو کتاب از تکلّفات معاصران مشهور مانند بها الدین بغدادی و محمد نوری و دیگران اجتناب جسته و به مانند کلیله و دمنه به همان سجع و مترادفات اکتفا کرده اند.
در مقایسه دو ترجمه، به نظر می رسد که ترجمه وراوینی به اصل نزدیک تر است و با آن که از انشاء مصنوع و مزیّن برخوردار است و حتی محتمل است که بعضی از حکایات و ابواب-چون اصل کتاب موجود نیست-حذف شده باشد.لیکن ملطیوی در ترجمه مرزبان نامه،با افزودن آیات و احادیث و امثال و اشعار تازی و پارسی از وراوینی پیشی گرفته و حجم کار او به دو برابر مرزبان نامه رسیده است. با این حال،افزودن بر حجم کتاب،بر ارزش کار ملطیوی نیفزوده، زیرا استعمال لغات و واژگان غریب و پیچیده و دور از ذهن، موجب دشواری کلام او شده و شیوه بیان او را از صنعتگری به تصنّع کشانده است.در بیان محمد بن غازی ملطیوی در مرزبان نامه،پختگی نویسندگان نثر مصنوع که با وجود استفاده از واژگان مشکل،رغبت خواننده را در درک و فهم مطالب به یأس و نا امیدی تبدیل نمی کرده اند،دیده نمی شود و شاید به همین دلیل باشد که کتاب پر محتوا و ارزشمند وی یعنی روضة العقول به آن منزلت و شهرتی که می باید،نرسیده است.(همان:156)
دکتر حسین خطیبی در مورد علّت باز نویسی مرزبان نامه به دست دو نفر و در یک زمان آورده است: «هر دو مترجم به یک منظور و از روی یک منبع به ترجمه ی کتاب پرداخته و بیشتر به زیور عبارات و الفاظ پرداخته اند و چنان چه از دیباچه دو ترجمه بر می آید،چون کتاب را خالی از آرایش لفظی و زیبایی عبارات یافتند،در پی آن بر آمدند که این کتاب را به زیور الفاظ بیارایند و آن را به شهرتی لایق برسانند و آن را آراسته نمایند».(خطیبی؛99:1364)
اما از این میان ترجمه ی سعدالدین وراوینی به شهرت رسید و به عنوان نمونه اعلای نثر فنی مصنوع در قرن هفتم شناخته شد و مورد تبعیت و تقلید بسیاری از متکلّف نویسان هم زمان خود قرار گرفت.(همان:110)
3-4. اصل طبری مرزبان نامه
یکی از مهمترین آثاری که به تقلید از کتاب کلیله و دمنه و تقریبا با همان سبک و سیاق نگارش شده است،کتاب مرزبان نامه است. اصل و ریشه این کتاب ایرانی و در ابتدا به زبان طبری،گویش مازندران قدیم تالیف شده است. در واپسین سال های سدّه چهارم،یکی از ملوک آل باونده به نام اسپهبد مرزبان بن رستم بن شروین،ازشاهزادگان طبرستان این کتاب را تالیف نمود.این شاهزاده،شاعر و ادیب بوده است و در روزگار شعرای طبرستان،به زبان طبری، با اوزان هجایی و بر طریق ایرانیان پیش از اسلام شعر می گفته اند. قدیمی ترین و صحیح ترین موضعی که از کتاب مرزبان نامه و واضع اصلی آن ذکری به میان آمده،کتاب قابوس نامه از عنصرالمعالی کیکاووس بن قابوس وشمگیر زیادی است که در نصیحت فرزندش درباره کتاب مرزبان نامه چنین می گوید: (بهار؛106:1370)
«وچنان زندگی کن که سزای تحفه ی پاک تو باشد که لوای پسر اصل بزرگ است و از هر دو اصل کریم الطرفین و پیوسته ملوک جهانی، جدّت ملک شمس المعالی قابوس بن وشمگیر،که تیره ی او عش فرهادوند است و اِرغش فرهادوند، ملک گیلان بوده و روزگار کیخسرو و ابوالموید بلخی،ذکر او در شاهنامه آورده و ملک گیلان به اجداد تو از او به یادگار ماند و جدّه ی تو مادرم،دختر ملک زاده المرزبان بن رستم بن شروین بود و جدّه ی من ملک پیروزان،ملک دیلمان بوده». (عنصرالمعالی؛432:1366)
پس از او ابن اسفندیار در کتاب تاریخ طبرستان و در فصل حکمای طبرستان،بعد از یاد کرد بزرجمهر وزیر انوشیروان ساسانی از مرزبان بن رستم به این گونه یاد می کند:
«مصنّف کتاب مرزبان نامه از زبان وحوش و طیور و انس و جن و شیاطین فراهم آورده است.اگر دانادلی و عاقلی از روی انصاف و نه تقلید و غوامض و مواعظ و حکم آن کتاب بخواند و فهم کند،خاک بر دانش فیلسوف هند باشد که کلیله و دمنه را جمع کرده و بداند که بدین مجموع ،اعجام هند باشد که کلیله و دمنه را جمع کرده و بداند که بدین مجموع ،اعجام را بر اهل هند و دیگر اقالیم چند درجه فخر و مزیت است و به نظم طبری او را دیوانی است که نیکی نامه گویندش».(اسفندیار؛234:1320)
3-5. باب های مرزبان نامه
در مقدمه کتاب، وراوینی به انگیزه خود از نگارش دوباره مرزبان‏نامه و نیز به ویژگیها و ممیزات اثر اشاره می‏کند و بطور ضمنی میان این اثر و دیگر کتابهای مشابه ـ البته از لحاظ شیوه و سبک نگارش ـ مقایسه‏ای انجام می‏دهد.
باب اول کتاب، به علت و چگونگی تألیف مرزبان‏نامه از طرف نویسنده اصلی اختصاص دارد و داستان مشاجره نویسنده و وزیر را بر سر ضرورت نگارش یا عدم‏نگارش اثر، بطور مفصل ذکر می‏کند که سرانجام با عزل وزیر و دریافت اجازه تألیف کتاب از سوی پادشاه به پایان می‏رسد.
باب دوم مرزبان نامه، حکایت پادشاه نیکبختی است که فرزندان زیادی دارد و هنگام رحلت او به جهان باقی، فرا رسیده و او از بروز نزاع و تفرقه و برخورد میان فرزندانش بیمناک است. لذا آنها را گرد بستر مرگ خویش جمع می‏کند و نصایحی را در قالب داستان به آنها گوشزد می‏کند.
در باب سوم از مرزبان نامه، داستان اردشیر شاه و مهران به حکیم نقل می‏شود. در این داستان، دختر اردشیر، از میان خواستگاران متعدد به وصلت با حکیم تن درمی‏دهد که به ظاهر از مال و مکنت دنیا بی‏بهره است اما در واقع از ثروتی سرشار و فناناپذیر (حکمت) برخوردار است.
باب چهارم، به بیان مناقشه و تحدی میان «دیوگاوپای» پادشاه دیوها و اجنه و «فرد دینی» می‏پردازد. دیوگاوپای و یاران او می‏کوشند از طریق جادوگری، مردمان را بفریبند و از اطاعت پروردگار عالمیان بازدارند، اما خداوند، فردی با تقوا را در میان مردم برمی‏انگیزد که راه‏های ابطال جادوگری را به آنها می‏آموزد و کوششهای بدخواهانه دیوها را بی‏نتیجه می‏گذارد. پادشاه دیوها که از ظهور مرد دینی آگاه می‏شود، خود را به مجادله با او مهیا می‏کند اما سرانجام این «فرد دینی» است که از این میدان، ظفرمند و سربلند بیرون می‏آید و مطابق شرطی که با دیوگاوپای پیش از مجادله نهاده بودند، دیوها از میان آدمیان خارج می‏شوند و بازار جادوگری از رواج می‏افتد و دیگر باره آرامش به میان خلق بازمی‏گردد.
در باب پنجم، قصه دو شغال به نامهای دادمه و دادستان روایت می‏شود که هر دو از نزدیکان شیر، پادشاه جنگل، به شمار می‏روند و نزد او ارج و قرب والایی دارند، اما این نزدیکی به دلیل خنده بی‏موردی که دادمه به محض مشاهده عیبی از پادشاه، سر می‏دهد و شیر نیز متوجه خندیدن وی می‏گردد، به کدورت و دوری می‏انجامد و دادمه مدتی به دستور پادشاه محبوس می‏گردد تا اینکه وساطتهای دادستان مؤثر می‏افتد و پادشاه به‏رغم کارشکنی‏های حسودان، دادمه را از زندان آزاد می‏کند.
باب ششم، قصه سگی زیرک نام و بزی فراری است که زروی نامیده می‏شود. زروی که به دلیل شیطنت‏هایش توسط چوپان به دست قصاب سپرده می‏شود از بند قصاب رهایی می‏یابد و به

پایان نامه
Previous Entries منبع مقاله با موضوع نمایشنامه، تاریخ ادبی، تاریخ ادبیات، ادبیات عرب Next Entries منبع مقاله با موضوع مرزبان نامه، نقد فمینیستی، تعدد زوجات، اصول اخلاقی