منبع مقاله با موضوع علامه طباطبایی، پاداش و کیفر، متون اسلامی، قرآن کریم

دانلود پایان نامه ارشد

برزخی اختصاص به آل‌فرعون ندارد. ثانیا: هم‌چنان که اهل جهنم در برزخ معذب‌اند در مقابل، مومنان و صالحان نیز با مشاهده جایگاه خویش در بهشت لذت می‌برند. بنابر این، نعمت و عذاب یا بهشت و دوزخ، امری مسلم است.
3-2-5 قیامت
از جمله پرسش‌های مهم درباره قیامت در قرآن، پرسش از زمان و وقوع آن است. «درباره قیامت از تو سؤال می‌کنند، کی فرامی‌رسد؟ بگو: “علمش فقط نزد پروردگار من است؛ و هیچ‌کس جز او (نمی‌تواند) وقت آن را آشکار سازد؛ (اما قیام قیامت، حتی) در آسمانها و زمین، سنگین (و بسیار پر اهمیت) است؛ و جز بطور ناگهانی، به سراغ شما نمی‌آید.” (باز) از تو سؤال می‌کنند، چنان که گویی تو از زمان وقوع آن باخبری! بگو: “علم آن تنها نزد خداست؛ ولی بیشتر مردم نمی‌دانند”».248 علاوه بر این آیه قرآن مکرر بر این مساله ترار ارد که زمان و تاریخ قیامت علمی است که تنها خداوند از آن باخبر است. هیچکس حتی پیامبر اسلام نیز از آگاه نیست.
«براى مردم (وقت( حسابشان نزديك شده است، و آنان در بى‌خبرى رويگردانند».249 (انبیا:1) «نزديك شد قيامت و از هم شكافت ماه».250 « مردم از تو در باره رستاخيز مى‌پرسند؛ بگو: “علم آن فقط نزد خداست” و چه مى دانى؟ شايد رستاخيز نزديك باشد».251 «(يا آفريده‌اى از آنچه در خاطر شما بزرگ مى‌نمايد (باز هم برانگيخته خواهيد شد) پس خواهند گفت: “چه كسى ما را بازمى‌گرداند؟” بگو: “همان كس كه نخستين بار شما را پديد آورد” (باز سرهاى خود را به طرف تو تكان مى‌دهند و مى‌گويند: “آن كى خواهد بود؟” بگو: “شايد كه نزديك باشد”» 252
بنابر این از دیدگاه قرآن، آگاهی از زمان برپایی رستاخیز، تنها از آن خداوند است و قیامت ناگهان فرا خواهد رسید. با ‌توجه به این مهم، در متون اسلامی برای وقوع قیامت علائمی و نشانه‌هایی بیان شده است. «آيا (كافران‌) جز اين انتظار مى‌برند كه رستاخيز به ناگاه بر آنان فرا رسد؟ و علامات آن اينك پديد آمده است. پس اگر (رستاخيز) بر آنان دررسد، ديگر كجا جاى اندرزشان است؟»253 اشراط، جمع شَرَط به معنای علامت و نشانه است. و اصل، در آن شرط، به معنای چیزی است که وجود چیز دیگر به آن وابسته است. بنابراین، در معنای شَرَط نیز معنای اصل (شَرط) لحاظ شده است.254 به نظر غالب مفسران، “الساعه” به معنی قیامت است.255
بر اساس این آیه، برپایی قیامت، نشانه‌هایی دارد و این نشانه‌ها چنان‌که از دیگر آیات استفاده می‌شود، بر دوگونه است:
الف) حوادثی که پیش از وقوع قیامت و دگرگونی نظام آفرینش رخ می‌دهد و کلمه “اشراط” غالبا به این قسم از رخ‌داد اطلاق می‌شود. آیه پیش‌گفته نیز صراحت دارد که قیامت دارای نشانه‌هایی است که تحقق یافته‌اند. بنابراین، ناظر به همین دسته از حوادث(اشراط‌الساعه) است.
ب) حوادثی که موجب به‌هم خوردن نظام آفرینش است و به عبارت دیگر تحولات و دگرگونی‌های جهان در آستانه قیامت یا هم‌زمان با برپایی قیامت(مشاهدالساعه) است.
در پرتو آیات قرآن، به برخی از هریک از این‌دو دسته حوادث اشاره می‌شود:
1. ویران شدن سد یاجوج و ماجوج:
از جمله حوادث پیش از وقوع قیامت، ویران شدن سدی است که ذوالقرنین برای دفع فتنه‌گری‌ها وجلوگیری از هجوم یاجوج و ماجوج در مقابل‌ آن‌ها ساخت. این مطلب از دو آیه از قرآن کریم، به ویژه وقتی آن دو با هم ضمیمه شوند به خوبی استفاده می‌شود. «(آنگاه) گفت: “اين رحمتى از جانب پروردگار من است، و(لى) چون وعده پروردگارم فرا رسد، آن (سد) را درهم كوبد، و وعده پروردگارم حق است”. و در آن روز آنان را رها مى‌كنيم تا موج‌آسا بعضى با برخى درآميزند و (همين كه) در صور دميده شود، همه آنها را گرد خواهيم آورد.»256
براساس این آیه ذوالقرنین، ساخت سد را رحمت و نعمتی از جانب پروردگار می‌شمارد که به وسیله آن شر یاجوج و ماجوج از برخی امت‌ها دفع می‌شود و این رحمت را تا فرا رسیدن وعده الهی برقرار می‌شمارد و آن هنگام است که سد ویران خواهد شد. مراد از “وعده” در این آیه شریفه یا وعده الهی در خصوص سد است، كه سدِ ساخته شده به دست ذوالقرنین ویران خواهد شد. در این صورت، ویرانی سد از جمله علایمی است که ذوالقرنین، از آن خبر داده است یا آن‌که مراد از وعده، همان “وعده” الهی است که هم‌زمان با برپایی قیامت، کوه‌ها فرو می‌پاشد و دنیا ویران می‌شود. در این میان سد ذوالقرنین نیز ویران خواهد شد.257 با این اوصاف، بر اساس احتمال اول، آیه مربوط به حوادث دسته نخست(اشراط‌الساعه) و بر اساس احتمال دوم مربوط به حوادث دسته دوم(مشاهدالساعه) خواهد بود.
«تا آن زمان که «یأجوج» و «مأجوج» گشوده شوند؛ و آنها از هر محلّ مرتفعی بسرعت عبور می‌کنند.و وعده حقّ ( قیامت‌) نزدیک می‌شود؛ در آن هنگام چشمهای کافران از وحشت از حرکت بازمی‌ماند؛ (می‌گویند:) ای وای بر ما که از این (جریان) در غفلت بودیم؛ بلکه ما ستمکار بودیم.» حاصل معنای این دو آیه، این است که خداوند می‌فرماید «پیوسته ما اعمال صالح را برای مومنان نوشته و از کوشش‌های آن‌ها ناسپاسی نمی‌کنیم. شهرها و آبادی‌هی ظالم را هلاک می‌کنیم تا آن زمان که سد یاجوج و ماجوج گشوده شود و آن‌ها از بلندی به سرعت عبور کرده و به سوی مردم هجوم آورند. آن‌گاه خداوند می‌فرماید: وعده الهی نزدیک است».258 بی‌شک این آیات نشانگر نشانه‌های برپایی قیامت است.
2. پیدایش دود در آسمان:
« پس در انتظار روزى باش كه آسمان دودى نمايان برمى‌آورد، كه مردم را فرو مى‌گيرد؛ اين است عذاب پر درد. (مى‌گويند:) “پروردگارا، اين عذاب را از ما دفع كن كه ما ايمان داريم.” آنان را كجا (جاى‌) پند(گرفتن) باشد، و حال آنكه به يقين براى آنان پيامبرى روشنگر آمده است. پس، از او روى برتافتند و گفتند: “تعليم‌يافته‌اى ديوانه است.” ما اين عذاب را اندكى از شما برمى‌داريم (ولى شما) در حقيقت باز از سر مى‌گيريد».259
با رجوع به تفاسیرقرآن از احتمالات مطرح شده، می‌توان به احتمال اشراط‌الساعه رسید. یعنی بر اساس آیه، پیش از رستاخیز، آسمان را دودی فرا می‌گیرد.260 مردم از خداوند می‌خواهند که آن‌را بر طرف کند و آنان در مقابل، وعده می‌دهند که ایمان بیاورند. به آنان خطاب می‌شود که آنان به سخنان پیامبر الهی توجه نکرده و او را به دیوانگی متهم ساختند. آن‌گاه خداوند می‌فرماید: «ما عذاب را کمی از آن‌‌ها بر طرف میکنیم، ولی آنان باز به کیفر خود باز می‌گردند.» موید این احتمال ان است که در آیه بعد می‌فرماید: «روزى كه دست به حمله مى‌زنيم، همان حمله بزرگ؛ (آنگاه‌) ما انتقام‌كشنده‌ايم»261
3. دونیم شدن ماه:
«قیامت نزدیک شد و ماه از هم شکافت.» در تفسیر این آیه احتمالات متعددی مطرح شده است. طبق یک احتمال که به عقیده بسیری قوی‌تر به نظر می‌رسد، مراد از “الساعه” قیامت است و مراد از “دونیم شدن ماه” معجزه پیامبر اسلام است. طبق این احتمال این معجزه از نشانه‌های قیامت است
4. تحولات و دگرگونی های جهان
آیات بسیاری در قرآن به این موضوع اشاره دارد که ما برخی از آن‌ها را اشاره می‌کنیم. روزی که طومار کاینات در هم پیچیده می‌شود. «آنگاه كه خورشيد به هم درپيچد، و آنگه كه ستارگان همى‌تيره شوند، و آنگاه كه كوهها به رفتار آيند. وقتى شتران ماده وانهاده شوند، و آنگه كه وحوش را همى‌گرد آرند، درياها آنگه كه جوشان گردند، و آنگاه كه جانها به هم درپيوندند»262
5. نفخ صور
بر اساس آیات قرآن، از جمله حوادثی که در آستانه قیامت رخ می‌دهد و از نشانه‌های قطعی قیامت است، نفخ صور است. به نفخ صور در قرآن، مجموعه ده بار اشاره شده است. در تعریف اصطلاحی نفخ صور آمده است که تمثیلی برای فراخوانی مردگان است.263 زیرا خروج آن‌ها از قبرها مانند خروج لشکر هنگام شنیدن صدای شیپور است. از عبارات طبرسی ذیل آیه 68 زمر، نوعی تشبیه استفاده می‌شود. وی می‌نویسد: «”صور” شاخی است که اسرافیل در آن می‌دمد و حکمت آن این است که خداوند برای اعلام پیان دار تکلیف وتجدید خلق، علامتی قرار داده است، پس آن را به بوق حرکت و توقف، که بین انسان‌ها معمول است تشبیه کرده است و انسان‌ها به بهتر از این راه نمی‌توانند آن را تصور کنند». 264علامه طباطبایی نیز در چند مورد تصریح می‌کند که نفخ صور کنایه از احضار و فراخوانی و بعث و حشر است.265 شایان ذکر است، قرآن گاهی به جای نفخ صور واژه‌های “صیحه”266 “صاخه”267 “زجره”268 “نقر”269 “راجفه و رادفه”270 با رجوع به تفاسیر قرآن در تعداد نفخ صور تعدد قرائات نيز وجود دارد.
3-2-6 دادگاه الهی
حساب‌رسی و بازخواست در دنیا به منظور کشف واقعیت و رسیدن به امر مجهولی است، ولی از آن‌جا که خداوند عالم مطلق و محیط به همه امور است، حساب‌رسی در قیامت یقینا بدین منظور نیست. این‌گونه نیست که خداوند بخواهد از وضعیت انسان‌ها و میزان کار خوب و بد آن‌ها و در نتیجه استحقاق پاداش و کیفر آن‌ها آگاهی یاید، بلکه هدف از آن نشان دادن حقیقت و باطن اعمال و اعتقادات آدمی به خود اوست.271 سوال روز قیامت قانون کلی است که شامل پیامبران و عموم مردم می‌شود. «پس، قطعاً از كسانى كه (پيامبران‌) به سوى آنان فرستاده شده‌اند خواهيم پرسيد، و قطعاً از (خودِ) فرستادگان (نيز) خواهيم پرسيد. و از روى دانش به آنان گزارش خواهيم داد و ما (از احوال آنان‌) غايب نبوده‌ايم».272 بنابراین، همه پیامبران، پیشوایان، پارسایان، ومردم مسئولند.
بر اساس برخی آیات، تنها خداوند عهده‌دار حساب‌رسی اعمال بندگان است: «و اگر پاره‌اى از آنچه را كه به آنان وعده مى‌دهيم به تو بنمايانيم، يا تو را بميرانيم، جز اين نيست كه بر تو رساندن (پيام‌) است و بر ما حساب (آنان‌)».273 «در حقيقت، بازگشت آنان به سوى ماست، آنگاه حساب (خواستن از) آنان به عهده ماست».274«حسابشان (اگر درمى‌يابيد) جز با پروردگارم نيست».275
از مباحث مهم در حساب‌رسی اعمال در قرآن، این است که همه اعمال انسان مورد محاسبه قرار می‌گیرد. گستره این محاسبه چنان وسیع است که حتی نیات و اعمال جوانحی انسان را دربرمی‌گیرد. «آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است از آنِ خداست. و اگر آنچه در دلهاى خود داريد، آشكار يا پنهان كنيد، خداوند شما را به آن محاسبه مى‌كند؛ آنگاه هر كه را بخواهد مى‌بخشد، و هر كه را بخواهد عذاب مى‌كند، و خداوند بر هر چيزى تواناست».276
افزون بر این آیات، آیاتی که دلالت می‌کند خداوند در قیامت همگان را از اعمالی که انجام داده‌اند آگاه می‌سازد.277 «آنگاه كه زمين به لرزش (شديد) خود لرزانيده شود».278 و نیز آیات مربوط به جزا و کیفر و پاداش بر این شمول و گستردگی دلالت دارند. در قرآن بر اين‌نكته صراحت شده است كه حال همه انسان‌ها در مواجه با محاسبه الهي يكسان نيست. برخي حسابي آسان و برخي دشوار و بد در پيش رو دارند. كافران از حسابي بد و دشوار برخوردارند. «براى كسانى كه پروردگارشان را اجابت كرده‌اند پاداش بس نيكوست. و كسانى كه وى را اجابت نكرده‌اند، اگر سراسر آنچه در زمين است و مانند آن را با آن داشته باشند، قطعاً آن را براى بازخريد خود خواهند داد. آنان به سختى بازخواست شوند و جايشان در دوزخ است و چه بد جايگاهى است.»279
«اما كسى كه كارنامه‌اش به دست راستش داده شود، بزودى‌اش حسابى بس آسان كنند».280 با مراجعه به تفاسير مراد از بدي حساب (سوالحساب) دقت در محاسبه است. تعبير آساني و يا سختي در محاسبه بي‌علت نيست، بلكه ناشي از اموري از جمله، نحوه رفتار با مردم و ميزان برخورداري از مواهب الهي است. آنان كه بامردم به خوبي رفتار مي‌كنند و از مشكلات آنان گره‌گشايي مي‌كنند و اهل تسامح و گذشت‌اند، موجبات آساني حساب را با خود به آخرت مي‌برند: «و سرمايه‌داران و فراخ‌دولتان شما نبايد از دادن (مال‌) به خويشاوندان و تهيدستان و مهاجران راه خدا دريغ ورزند، و بايد عفو كنند و گذشت نمايند. مگر دوست نداريد كه خدا بر شما ببخشايد؟ و خدا آمرزنده مهربان است».281
از مراحل حساب‌رسي ارائه پرونده اعمال است. بر اساس آيات، تمام اعمال و رفتار، سخنان، حركات و حتي نيت‌هاي انسان ثبت مي‌شود: «آرى! ماييم كه مردگان را زنده مى‌سازيم و آنچه را از پيش

پایان نامه
Previous Entries منبع مقاله با موضوع قرآن کریم، ظاهر و باطن، انسان محوری، اهوره مزدا Next Entries منبع مقاله با موضوع امام صادق