منبع مقاله با موضوع جلال‌الدین، تذکره الاولیاء، تذکره الاولیا، ماوراءالنهر

دانلود پایان نامه ارشد

از عارفان‌ و شاعران‌ برجسته‌ قرن‌ ششم‌ که‌ در سنی‌ قریب‌ هشتاد سال‌، در نیشابور به‌ دست‌ مغولان‌ کشته‌ شد. وی‌ از کودکی‌ شیفته‌ صوفیان‌نیشابور بود و چنان‌ که‌ خود نوشته‌ است‌:در کودکی‌ باد دوستی‌ این‌ طایفه‌ در دلم‌موج‌ می‌زد. با این‌ حال‌، شغل‌ عطّاری‌ خود را که‌ همان‌ داروفروشی‌ و داروسازی‌امروز است‌، حفظ‌ کرد. عطار، که‌ گفته‌اند اصل‌ وی‌ از روستای‌ کدکن‌ بود، در شهر نیشابور که‌ یکی‌ ازپررونق‌ترین‌ شهرهای‌ شرق  اسلامی‌ در علم‌ و دانش‌ است‌،بالید و درعین‌ حفظ‌شغل‌ِ اصلی‌ خود، با دانش‌ فلسفه‌ و عرفان‌ و فقه‌ آشنا گشت‌ و در مدارس‌ فراوان‌ این ‌شهر نزد استادان‌ مشهور آن‌ روزگار به‌ تحصیل‌ پرداخت‌.در این‌ میان‌، وی‌ به‌ تصوف‌علاقه‌مند شد و مانند دیگر صوفیان‌، از فلسفه‌ ابراز تنفر کرد. او در اشعاری‌ که‌ درکتاب‌ مصیبت‌ نامه‌ سروده‌، می‌گوید:
مردِ دین‌ شو، محرم‌ِ اسرار گرد
نیست‌ از شرع‌ نبی‌ِّ هاشمی‌
شرع‌ْ فرمان‌ِ پیمبر کردنست‌

وز خیال‌ فلسفی‌ بیزار گرد
دورتر از فلسفی‌ یک‌ آدمی‌
فلسفی‌ را خاک‌ بر سر کردنست
(عطار؛89:1374)‌
جدای‌ از مطالب علمی‌ و آنچه‌ که‌ مربوط‌ به‌ عرفان‌ نظری‌ است‌، سرمایه‌ اصلی‌ عطار،داستان‌ها و قصه‌های‌ رایج‌ میان‌ صوفیان‌ است‌ که‌ در دو بخش‌ داستانی‌ و تاریخی‌ ویا به‌ عبارت‌ بهتر شبه‌ تاریخی‌،جای‌ می‌گیرد.بخش‌ داستانی‌، همان‌ تمثیلات‌وداستان‌های‌ کنایی‌ است‌ که‌ ابزاری‌ برای‌ بیان‌ معارف‌ بوده‌ و استفاده‌ از آنها میان‌صوفیان‌، رواجی‌ کامل‌ داشته‌ است‌، چنان‌ که‌ بعدها مولوی‌ نیز فراوان‌ از آنها بهره‌برد. بخش‌ دوم‌، داستان‌های‌ مربوط‌ به‌ صوفیان‌ِ بنام‌ است‌ که‌ عطار بسیاری‌ از آنها رادر کتاب‌ تذکره‌ الاولیاء فراهم‌ آورده‌ است‌. بیشتر این‌ قصه‌ها، محتوای‌ کرامات‌ مشایخ‌صوفیه‌ است‌ که‌ به‌ طور عادی‌ قابل‌ تجربه‌ و قبول‌ عقل‌ عادی‌ نیست.‌عطار، یک‌ عارف‌ سنّی‌ مذهب‌ است‌ که‌ در قیاس‌ با بسیاری‌ از عارفان‌ دیگر،ارادتش‌ به‌ خلفای‌ نخستین‌ بیشتر بوده‌ و البته‌ نسبت‌ به‌ امیرمؤمنان‌ علیه‌السلام‌ نیز،کمال‌ عشق‌ و ارادت‌ را دارد.(تسلیمی؛389:1378)
کار اصلی‌ عطّار، سرودن‌ شعر آن‌ هم‌ شعری‌ است‌ که‌ در خدمت‌ تصوف‌ و عرفان‌است‌. وی‌ مجموعه‌های‌ چندی‌ را تدوین‌ کرده‌ که‌ عبارت‌ است‌ از: خسرونامه‌،مختارنامه‌، الهی‌ نامه‌، اسرار نامه‌، مصیبت‌ نامه‌، منطق‌ الطّیر و دیوان‌ مختار نامه‌ مجموعه‌ رباعیات‌ اوست‌بخش‌ عمده‌ دیوان‌ عطار، غزلیات‌ اوست‌ که‌ بیشتر اشعاری‌ در وصف‌ معشوق  ازلحاظ‌ ظاهری‌ ـ در وصف‌ لب‌ و خال‌ و ابرو و… و بهانه‌ای‌ برای‌ بیان‌ عشق‌ حقیقی‌وابعاد معنوی‌ آن‌ است‌.همچنین‌ مضامین‌ عرفانی‌ مانند فنا و بقا و دیگر مسائل‌عرفان‌ نظری‌ سخت‌ مورد توجه‌ وی‌ قرار داشته‌ است.‌
کتاب‌ تذکره‌ الاولیاء شرح‌ حال‌ هفتاد و دوتن‌ از بزرگان‌ اسلام‌ و مشایخ‌ صوفیه‌است‌ که‌ بخش‌ نخست‌ آن‌ در باره‌ پیشینیان‌ است‌. نخستین‌ آنها امام‌ صادق علیه‌السلام‌ وآخرین‌ آنها منصور حلاج‌ است‌. در بخش‌ دوم‌ که‌ در آن‌ ترتیب‌ تاریخی‌چندان‌ رعایت‌ نشده‌، بیشتر شرح‌ حال‌ مشایخ‌ متأخر صوفیه‌ آمده‌ و از جمله‌ شرحی‌از امام‌ باقر علیه‌السلام‌ نیز در آن‌ آمده‌ است‌.در هر شرح‌ حال‌، تعدادی‌ حکایت‌وداستان‌ از زندگی‌ آن‌ شخص‌ گفته‌ می‌شود. این‌ نوع نگارش‌ در میان‌ صوفیان‌ درعربی‌ و فارسی‌ رواج‌ داشت‌ که‌ یک‌ نمونه‌ آن‌ همان‌ طبقات‌ الصوفیه‌ خواجه‌ عبدالله‌انصاری‌ است.(همان:398)‌
بسیاری‌ از حکایاتی‌ که‌ عطار در این‌ کتاب‌ آورده‌، بعدها مورد طعن‌ و استهزای‌ مخالفان‌ صوفیه‌ قرار گرفته‌ است‌، زیرا به‌ قدری‌ شگفت‌انگیزاند که‌ باور کردن‌ آنها،حتی‌ برای‌ انسان‌های‌ ساده‌لوح‌ نیز دشوار است‌. تذکره الاولیاء سرشار از این‌ داستان‌هاست‌. در عین‌ حال‌، نکات‌ اخلاقی‌ و عرفانی‌بسیار زیادی‌ دارد که‌ باید حساب‌ آنها را از این‌ داستان‌های‌ ساختگی‌ جدا کرد.می‌توان‌ گفت‌ که‌ آن‌ داستان‌ها، از اساس‌ برای‌ مقاصدی‌ خاص‌ ساخته‌ شده‌ است.‌الهی‌ نامه‌ او که‌ جمعا 6511 بیت‌ است‌، پس‌ از مقدماتی‌ در وصف‌ حضرت‌ رسول‌صلی‌الله‌ علیه‌ و اله‌ ویارانش‌، پاسخ‌ پدری‌ است‌ به‌ درخواست‌های‌ شش‌ فرزندش‌،که‌ هر کدام‌ چیزی‌ مانند دختر پریان‌، جادو، جام‌ جم‌، آب‌ حیات‌، انگشتری‌ سلیمان‌و کیمیا، از وی‌ طلب‌ کرده‌اند. (تقوی؛453:1376)
منطق‌ الطیر اثر معروف‌ عطار، شرح‌ حال‌ مرغانی‌ است‌ که‌ با یکدیگر اجتماع‌ کرده‌ و در صدد یافتن‌ پادشاهی‌ برای‌ خویش‌اند. هدهد آنها را به‌ سوی‌ سیمرغ‌ راهبری‌ کرد.پس‌ از آن‌ که‌ حرکت‌ به‌ سوی‌ مقصد را آغاز کردند، هر کدام‌ به‌ گونه‌ای‌ در میان‌ راه‌جان‌ باختند. در نهایت‌ سی‌ مرغ‌ به‌ مقصد رسیدند و تازه‌ خود را یافتند و دریافتند که‌طالب‌ و مطلوب‌ یکی‌ بوده‌ است‌. این‌ مراحل‌، در واقع‌ بیان‌ مراحل‌ سیر و سلوک‌ الی‌الله‌ است.‌ بسیاری‌ از این‌ حکایات‌ که‌ توسط‌ عطار بازسازی‌ شده‌، پیش‌ از وی‌ نیز درمیان‌ صوفیان‌ رواج‌ داشته‌ است. که عطار در ابیاتی به زیبایی این موضوع اشاره می کند. (همان:455)
عطار به‌ عنوان‌ یک‌ صوفی‌ و عارف‌، اهل‌ داشتن‌ مذهب‌، به‌ معنای‌ تعلق‌ خاطر به‌مذهبی‌ خاص‌ و اصرارِ بر آن‌ نیست‌. این‌ چیزی‌ است‌ که‌ صوفیان‌ نام‌ آن‌ را تعصّب‌می‌نهند و از آن‌ پرهیز دارند. در روزگار وی‌، هم‌ شیعیان‌ و سنّیان‌ به‌ طور دائم‌ در باره‌حقانیت‌ امیرمؤمنان‌ علیه‌ الصلاه‌ و السلام‌ و ابوبکر سخن‌ می‌گفتند و عطار این‌مباحثه‌ را به‌ تعصب‌ مذهبی‌ تعبیر می‌کرد.
عطار در سال‌ 618 ه ق در جریان‌ حمله‌ مغولان‌ به‌ نیشابور کشته‌ شد. مغولان‌ که‌ درحصار شهر نیشابور، تغارجار گورکان‌، داماد چنگیز را از دست‌ داده‌ بودند، وحشیانه‌به‌ شهر یورش‌ برده‌ درماه‌  صفر سال‌ یادشده‌، بجز چند صد پیشه‌ور را که‌ به‌مغولستان‌ بردند، بقیه‌ مردم‌ نیشابور را کشتند که‌ عطّار نیر در آن‌ میان‌ کشته‌ شد.(تسلیمی؛490:1378)
2-2-4-3. جلال‌الدین‌ مولوی‌
یکی‌ از معروف‌ترین‌ شاعران‌ عارف‌ ایرانی‌، جلال‌الدین‌ مولوی‌ بلخی‌ ؛فرزند بهاء ولد است‌. بهاءولد از مشایخ‌ صوفیه‌ ماوراءالنهر و از شاگردان‌ نجم‌الدین‌کبری‌ بود. وی‌ به‌ دنبال‌ اختلاف‌ با سلطان‌ محمد خوارزمشاه‌، همراه‌ باخانواده‌ وشماری‌ از ،‌ از مشرق  بیرون‌ آمدودر غرب‌ به‌ آسیای‌ صغیر پناه‌ برد. خود وی‌ در سخنانی‌ که‌ در روزهای‌ آخر ایرادکرد، گفت‌ به‌ خاطر حمله‌ مغولان‌ منطقه‌ را ترک‌ می‌کند. بهاءولد مریدان‌ بسیاری‌داشت‌ و زمانی‌ که‌ حرکت‌ کرد، سیصد شتر کتاب‌های‌ نفیس‌ و اسباب‌ خانه‌ اوواطرافیانش‌ را حمل‌ می‌کردند. او ابتدا به‌ بغداد و سپس‌ به‌ مکه‌ رفت‌ و در نهایت‌ به‌دعوت‌ یکی‌ از سلاطین‌ سلجوقی‌ آسیای‌ صغیر، در قونیه‌ سکونت‌ گزید تا آن‌ که‌درگذشت‌.(صفا؛278:1371)
در این‌ زمان‌ مولوی‌، هنوز از نظر علمی‌، آماده‌ برای‌ جانشینی‌ پدر نبود. با این‌همه‌، مریدان‌ پدرش‌ از وی‌ خواستند تا بر مسند پدر برای‌ درس‌ و وعظ‌ بنشیند.اندکی‌ بعد، تحت‌ تعلیم‌ یکی‌ از شاگردان‌ پدرش‌ با نام‌ برهان‌الدین‌ محقق‌ قرار گرفت‌و میانه‌ سال‌های‌ 630 تا 637 در حلب‌ و شام‌ به‌ تحصیل‌ فقه‌ حنفی‌ مشغول‌ شد. پس‌از آن‌ کار وی‌ تدریس‌ فقه‌ وعظ‌ شاگردان‌ و مردم‌ در قونیه‌ بود که‌ مرکز حکومت‌سلاجقه‌ روم‌ به‌ شمار می‌آمد. تا این‌ زمان‌، کار وی‌، تنها علمی‌ و روش‌ دینی‌ او،روشی‌ متشرعانه‌ و نه‌ صوفیانه‌ بود.این‌ وضعیت‌ تا سال‌ 642 ادامه‌ یافت‌. در این‌ سال‌، وی‌ با یک‌ صوفی‌ به‌ نام‌ شمس‌الدین‌ محمد بن‌ علی‌ تبریزی‌ که‌ به‌ تازگی‌ به‌ قونیه‌ آمده‌ بود، دیدار کرد و سه‌ ماه‌ را باوی‌ در خلوت‌ به‌سر برد. همان‌گونه‌ که‌ مشهور است‌.این‌ دیدار، تأثیر شگرفی‌ دروجود مولوی‌ گذاشت‌ و انقلاب‌ روحی‌ بزرگی‌ را در او پدید آورد که‌ خود از آن‌چنین‌ حکایت‌ می‌کند: (همان:296)
ای‌ رستخیز ناگهان‌ وی‌ رحمت‌ بی‌منتها
امروز خندان‌ آمدی‌، مفتاح‌ زندان‌ آمدی

ای‌ آتشی‌ افروخته‌ در بیشه‌ اندیشه‌ها‌برمستمندان‌ آمدی‌، چون‌ بخشش‌ وفضل‌ خدا
(مولوی؛211:1374)

این‌ دگرگونی‌ چنان‌ بود که‌ او حیات‌ علمی‌ خویش‌ را ترک‌ گفت‌ و به‌ زهد و ریاضت ‌روی‌ آورد. این‌ بار او یک‌ صوفی‌ به‌ تمام‌ معنا و شیخ‌ مریدان‌ شده‌ بود. مولانا تا سال‌645 که‌ شمس‌ ناپدید یا کشته‌ شد، همچنان‌ همراه‌ وی‌ بود و پس‌ از آن‌ نیز، عشق‌ومحبت‌ او را تا به‌ گور همراهش‌ برد. وی‌ پس‌ از شمس‌، همراهی‌ صلاح‌الدین‌زرکوب‌ را داشت‌ و پس‌ از درگذشت‌ او به‌ سال‌ 657، مصاحبت‌ حسام‌الدین‌ چلبی‌ رااختیار کرد که‌ مثنوی‌ را نیز به‌ تحریک‌ وی‌ سرود. همو پس‌ از مولوی‌، سلطان‌ ولد رابه‌ جانشینی‌ پدر گماشت‌ و از آن‌ پس‌، سلسله‌ صوفیه‌ مولویه‌ را که‌ مولوی‌ تأسیس‌کرده‌ بود، حرکت‌ تاریخی‌ خود را آغاز کرد که‌ تا به‌ امروز ادامه‌ یافته‌ است.‌(بهار؛340:1370)

مولوی‌ در سال‌ هایی‌ که‌ بر مسند ارشاد مریدان‌ نشسته‌ بود، سخت‌ نزد شاهان‌وامیران‌ و وزیران‌ محترم‌ بوده‌ و جاذبه‌ او، آنان‌ را نیز به‌ مجلس‌ سماع‌ وی‌ می‌کشاند.به‌ همین‌ دلیل‌، پس‌ از درگذشت‌ او سالی‌ چند پس‌ از دفن‌ او در کنارپدرش‌ بهاءولد، یکی‌ از بزرگان‌ قونیه‌، بارگاهی‌ بر مزار وی‌ ساخت‌ که‌ تا این‌ زمان‌برجا و مورد احترام‌ صوفیان‌ است‌. وی‌ که‌ خود را در حیات‌ خویش‌ پادشاه‌ دلهامی‌خواند، پس‌ از مرگ‌ نیز برای‌ بسیاری‌ از مریدانش‌ این‌ منصب‌ را حفظ‌ کرد.
مهم‌ترین‌ اثر جلال‌الدین‌ محمد مولوی‌، کتاب‌ مثنوی‌ است‌ که‌ در مجموع‌، در طی‌شش‌ دفتر، حدود بیست‌ و شش‌ هزار بیت‌ شعر در آن‌ عرضه‌ شده‌ است‌. این‌ بهترین‌اثر مولوی‌ است‌ که‌ بسیاری‌ از مباحث‌ مهم‌ کلامی‌، فلسفی‌، اخلاقی‌ وتاریخی‌ وداستانی‌ را در آن‌ مطرح‌ کرده‌ است‌. در این‌ کتاب‌، داستان‌ و مثل‌ وسیله‌ ارائه‌ مفاهیم‌ودیدگاه‌های‌ مولوی‌ است‌. در این‌ کتاب‌ صدها داستان‌ وجود دارد که‌ در قالبی‌ تازه‌وبا خلاقیتی‌ شگفت‌، پرورانده‌ شده‌ و قالبی‌ برای‌ طرح‌ اندیشه‌ و اخلاق  شده‌ است‌.(همان:366)
مبنای‌ حل‌ مسائل‌ و پرسشهایی‌ که‌ در این‌ کتاب‌ مطرح‌ شده‌، روش‌ عرفانی‌ است‌که‌ با تعبیرات‌ شاعرانه‌ مخلوط‌ گشته‌ و فلسفه‌ای‌ عرفانی‌ در سطح‌ بسیار بالا، برجای‌گذاشته‌ است‌. در واقع‌، در فلسفه‌ مولانا، عشق‌ کلید حل‌ تمامی‌ دشواری‌ها است‌.صدای‌ لرزان‌ و غمناک‌ عاشق‌ نیز از نی‌ شنیده‌ می‌شود و مثنوی‌ حکایتی‌ از زبان‌ همین‌نی‌ است‌ که‌ از فراق  می‌نالد:
بشنو از نی‌ چون‌ حکایت‌ می‌کند

از جداییها شکایت‌ می‌کند
(مولوی؛8:1374)
پی‌گیر کار تدوین‌ مثنوی‌ ، حسام‌الدین‌ چلبی‌ بود که‌ مولوی‌ در مثنوی‌ خود از او یادکرده‌ است‌. این‌ کتاب‌ همواره‌ مورد نظر عارفان‌ و عالمان‌ بوده‌ و یکی‌ از معدودکتاب‌های‌ برگزیده‌ ادبیات‌ فارسی‌ در تاریخ‌ زبان‌ پارسی‌ است‌. کتاب‌ مثنوی‌ بارهاتلخیص‌ وشرح‌ شده‌ و نه‌ تنها در میان‌ اهل‌ سنت‌ بلکه‌ در میان‌ فیلسوفان‌ وعارفان‌شیعه‌ مسلک‌ نیز نفوذی‌ چشمگیر داشته‌ است‌. به‌ رغم‌ آن‌ که‌ مخالفان‌ تصوف‌، بامولوی‌ میانه‌ای‌ نداشته‌ و ندارند، همواره‌، همگان‌، نکات‌ ادبی‌ و اشعار زیبای‌ آن‌ بهره‌مند بوده‌اند.کتاب‌ دیگر او دیوان‌ غزلیات‌ شمس‌ است‌ که‌ شمار ابیات‌ آن‌ به‌ بیش‌ از بیست‌ و شش‌هزار می‌رسد. در اینجا نیز اندیشه‌ عارفانه‌ مولوی‌ آمیخته‌ با تعابیر زیبا و بدیع‌ او درقالب‌ اشعاری‌ نغز، ارائه‌ شده‌ است‌. مجموعه‌ای‌ از درس‌های‌ او با نام‌ فیه‌ ما فیه‌ومجالس‌ و مکاتبات‌ او هم‌ برجای‌ مانده‌ است‌.(صفا؛436:1371)
وی‌ با آن‌ که‌ مذهب‌ سنت‌ دارد، اما به‌ دلیل‌ آن‌ که‌ خود یک‌ متفکر برجسته‌ است‌وهمچنین‌ عقایدیش‌ برگرفته‌ از اندیشه‌های‌ عرفانی‌ است‌، نه‌ اشعری‌، به‌ مبانی‌فکری‌ اهل‌ سنت‌ در باب‌ عقاید چندان‌ پای‌بند نیست‌. از آن‌ جمله‌، در باب‌ جبرگرایی‌،که‌ اشعری‌مذهبان‌ در دام‌ آن‌ گرفتارند، مولانا اشعاری‌

پایان نامه
Previous Entries منبع مقاله با موضوع دولت عثمانی، نویسندگان، جنگ جهانی اول، عامل سیاسی Next Entries منبع مقاله با موضوع زنان و دختران، غازان خان، تاریخ ایران، نیروی انسانی