منبع مقاله با موضوع ایدئولوژی، تحلیل گفتمان، گفتمان انتقادی، تحلیل گفتمان انتقادی

دانلود پایان نامه ارشد

شود. این رویکرد مبتنی است بر «سنت برنشتاین38 در جامعهشناسی زبان، و بر دیدگاههای مکتب فرانکفورت، به ویژه یورگن هابرماس39»، (وداک، 1995: 209؛ به نقل از شیه الاسلامی، 2001: 22).
همان طور که وداک (1996: 3) میگوید: جامعه-زبانشناسی گفتمانی نوعی جامعهشناسی زبان است که نه تنها مشخصاً مرتبط با مطالعهی متن در بافت است. بلکه به هر دو عامل اهمیتی برابر میدهد و رویکردی است که میتواند ساز وکارهای نهفتهای را شناسایی و توصیف کند که در ایجاد نابسامانیهای گفتمانی پنهان در بافتهای خاص نقش دارند و ناگزیر بر برقراری ارتباط تاثیر میگذارند. چه این نابسامانیها در ساختار و کارکرد رسانهها باشند چه در نهادهایی مانند بیمارستان یا مدرسه (همان).
برداشت وداک از مفاهیم گفتمان، قدرت و ایدئولوژی همسو با برداشتهای رایج از این مفاهیم در تحلیل گفتمان انتقادی است. ولی در عین حال، وی در رویکرد گفتمانی تاریخیاش با به کار گیری روش هرمینوتیک برای تعبیر؛ از دیگر رویکردها متمایز میشود.
وداک همچنین بر اهمیت تعدد مفاهیم روششناختی و نظری تاکید و اظهار میکند که این مفاهیم اعم از روش شناختی و نظری نیز میتوانند برای تجزیه و تحلیل روابط اجتماعی به کار روند و مفید واقع شوند. در عین حال، همین مفاهیم میتوانند برای فاش کردن نابرابری و بی عدالتی به کار روند. وداک بر به کارگیری روشهای چندگانه در مطالعه زبان تاکید میکند و در عین حال بر اهمیت تشخیص جنبههای اجتماعی و تاریخی نیز اصرار میورزد. او معتقد است که باید با تاکید هم بر ساختار و هم بر بافت اجتماعی متون به غیرطبیعیسازی متون تلاش کرد و همچنین پیامهای ایدئولوژیکی را چه آن هنگامی که بر زبان هر فرد به طور مجزا جاری میشود و چه آن هنگامی که با مطالعات قومنگارانه با روشهای جدیدتر تحلیل گفتمان تلفیق میشود، کشف و معرفی کرد. در هر دو حال، چشم انداز گستردهتری را پیش روی ساختارگرایان و آنهایی که به رسانهها به عنوان ابزاری برای مهار کردن و فریب دادن نگاه میکنند، به وجود میآورد (همان: 150).

2-2-2-3-رویکرد توون دایک40
توون دایک (1943) استاد مطالعات گفتمان در دانشگاه آمستردام است. او مدارج علمی خود را در رشتهی «زبان و ادبیات» دانشگاه آمستردام و در «نظریه ادبیات»دانشگاه آمستردام طی کردهاست. او همچنین در استراسبورگ، پاریس و برکلی تحصیل کردهاست. تحقیقات اولیهی او دربارهی زبانشناسانهی ادبیات بود، اما، خیلی زود به «دستور متن»41 و «کاربرد شناسی» روی آورد. ون دایک بعدها تحقیقات خود را به همراه والترکینش42 در حوزههای روانشناختی و پردازش گفتمان پیگرفت (ون دایک،1943،گروه مترجمان، 1382: 10).
اگرچه تئون ون دایک بر نگرش قوممداری تاکید دارد، تحقیقات نژادپرستی، و مطبوعاتی او یک رویکرد تحلیلی مبسوطی را دربارهی مطالعات گروهی ارائه کرده است (برت دلینگر،1995). دیگر از تاکیدات رویکرد ون دایک از زاویه دید بین رشته ای (گفتمان) برروی محتوا است. تحلیل انتقادی گفتمان رویکرد بین رشتهای است که مطالعه زبان را در درون بافتهای اجتماعی-فرهنگی فراهم میسازد. مخصوصاً ون دایک با تاکید بر ساختهای محاورهای و یا متنی، چارچوب یا قالب کار خود را از بافتهای شناختی و یا بافتهای اجتماعی، بافتهای فرهنگی و یا بافتهای سیاسی میگیرد (یعنی ساختارهای متنی چارچوب کاری خود را ازاین بافتهای مختلف میگیرند). اما رویکرد ون دایک با رویکرد زبانشناختی که محدود به مطالعهی روساختها و مطالعهی معانی جملهها (مجزاو ذهنی)، که روزگاری چنین تجزیه و تحلیل ساختاری صورت میگرفته است، فرق دارد. طبق روش شناختی رویکرد ون دایک تحلیلگر زبانشناسی انتقادی برای ایجاد روابط با بافت، به فرآیندهای واقعی همچون رمزگشایی، تفسیر، ذخیرهسازی، بازنمودن در حافظه، نقش دانش زمینه و اعتقادات خوانندگان در فرآیند تولید و درک علاقمند است. در روش تحلیلی ون دایک نیز ایدئولوژی نقش بنیادی دارد (آقاگل زاده، 1385: 153).
برای ون دایک ایدئولوژیها به مثابه تعبیر و تفسیر چارچوبهایی هستند که یک سلسله طرز نگرشها و جهانبینیها را درباره دیگر عناصر موجود در جامعهی نوین سازماندهی میکنند. بنابراین، این ایدئولوژیها هستند که پایه و اساس شناخت را برای طرز نگرش گروههای مختلف در جامعه و اهداف و علایقشان فراهم میسازند. وندایک در رویکرد خود طرح وارهای از روابط موجود بین ایدئولوژی، جامعه، شناخت و گفتمان پیشنهاد میکند، بدین معنی که در درون ساختارهای اجتماعی تعامل اجتماعی رخ میدهد و این تعامل اجتماعی به شکل متن و یا گفتمان تبلور میکند. این متن یا گفتمان خود بر اساس یک نظام یا حافظهای شناختی تمیز داده میشود. این نظام یا حافظه از یک حافظهی کوتاه مدت تشکیل میشود که در آن رمزگشایی و تفسیر و معنی رخ می-دهد اما حافظهی بلند مدت به عنوان بایگانی و یا نگهدارنده دانش اجتماعی-فرهنگی است شامل دانش زبان، گفتمان، ارتباط، اشخاص، گروهها و حوادث موجود در ذهن. نگرشهای گروهی یا اجتماعی نیز در درون حافظه بلند مدت جای دارند، و در رمزگشایی بیشتر نقش راهنما را دارند. هریک از این طرز تفکر گروهی میتواند نمایانگر ایدئولوژیهایی باشد که با یکدیگر تلفیق میشوند و ایدئولوژی شخصی فرد را که موید هویت، اهداف، موقعیتها، جایگاه اجتماعی، ارزش ها و منافع آن فرد است، به وجود آورد.
تووندایک یکی از چهرههای برجسته از شروع شکلگیری تحلیل گفتمان انتقادی بودهاست. او در مسیر تحقیقاتش در تحلیل گفتمان انتقادی رویکردش از دیگران جدا شد و در تحلیل گفتمان انتقادی بر نقش شناخت، ارتباطات و تعاملات اجتماعی متمرکز گشت. او با پیوندی میان سه مفهوم گفتمان، شناخت و اجتماع رویکردی متمایز در رابطه با تحلیل گفتمان انتقادی ارائه داد.
این نظریه در قالب مثلثی مفهومی بیان می شود که جامعه، گفتمان و شناخت اجتماعی را به چارچوب گفتمان کاوی انتقادی بههم پیوند میدهد (وندایک،1993،ب). در این رهیافت، ایدئولوژیها چارچوبهایی بنیادی برای سازماندهی آن دسته از شناختهای اجتماعی هستند که میان اعضای گروهها، سازمانها و یا نهادهای اجتماعی مشترکاند. از این بابت، ایدئولوژیها هم شناختی و هم اجتماعی هستند. آنها اساساً، از سویی در مقام «فصل مشترک» بازنمودها و فرآیندهای شناختی که زیربنای گفتمان و کنش را تشکیل میدهند عمل میکنند، و از سوی دیگر همچون موقعیت اجتماعی و منافع گروههای اجتماعی. این مفهوم از ایدئولوژی همچنین به ما اجازه میدهد که پیوندی حیاتی بین تحلیل کلان گروهها، صورتبندیهای اجتماعی و ساختار اجتماعی و مطالعات سطح خرد کنش متقابل و گفتمان منفرد در یک موقعیت مشخص برقرار کنیم.
شناخت اجتماعی، در این جا، نظامی از بازنمودها و فرآیندهای ذهنی اعضای گروه است. بخشی از این نظام را دانش اجتماعی-فرهنگی مشترک اعضای یک گروه، جامعه یا فرهنگ خاص تشکیل میدهد، اعضای گروهها همچنین ممکن است در اعتقادات ارزشی خود، یعنی عقایدی که در قالب نگرشهای اجتماعی سازمان مییابند، با یکدیگر شریک باشند. پس، ایدئولوژیها نظام های ذهنی کلی و انتزاعی هستند که این گونه نگرشهای مشترک اجتماعی را سازمان میدهند (ون دایک،1382: 428-429).
با توجه به نظریه ایدئولوژی که در بالا ارائه شد، نیاز به آن داریم که عمدتاً به آن دسته از خصوصیات گفتمان توجه کنیم که بیانگر و یا نشانهی عقاید، دیدگاهها، مواضع، منافع یا سایر خصوصیات گروهها هستند. این امر به ویژه هنگامی مصداق دارد که تضاد منافع وجود داشته باشد، یعنی هنگامی که رویدادها را بتوان به طرق مختلف و احتمالاً متضاد مشاهده، تفسیر و یا ارزیابی کرد. ساختارهای ایدئولوژیها نیز مبین این هستند که چنین بازنمودهایی اغلب به صورت ما در مقابل آنها بیان میشوند، و در آن گویندگان یک گروه معمولاً خود یا گروه خود را با عبارتی مثبت و دیگر گروهها را با عبارتی منفی معرفی میکنند. بنابراین، هر یک از خصوصیات گفتمان که عقاید، دیدگاهها و یا موضع یک گروه منفعت طلب را، به ویژه در بافت اجتماعی-سیاسی وسیعتر مبارزه اجتماعی، بیان، اثبات، تائید و یا تحکیم کند، شایسته است که در چنین تحلیل«ایدئولوژیکی» مورد توجه خاص قرار میگیرد. این ساختارهای گفتمانی معمولاً دارای کارکرد اجتماعی توجیه و مشروعیت بخشی به سلطه و یا توجیه کنشهای مشخصی در زمینهی سوء استفاده از قدرت توسط نخبگان هستند (همان:437).
وندایک در کتاب ایدئولوژی: رویکرد چند رشتهی (1998) و در مقالهی «ایدئولوژی و گفتمان: مقدمهای چند رشتهای» سعی میکند، در چارچوب مثلث اجتماع، شناخت و گفتمان، نظریهای درباره ایدئولوژی ارائه دهد. او با استفاده از واژه باور که از روانشناسی وام گرفتهاست، ایدئولوژی را «نظام باورها» توصیف میکند (همان:4). بدین ترتیب او معتقداست که ایدئولوژی میتواند منفی باشد و عامل مشروعیت بخشی به سلطه محسوب گردد و از طرفی میتواند مثبت باشد و برای مشروعیت بخشیدن به مقاومت در برابر سلطه و نابرابریهای اجتماعی به کار میرود. و بدین ترتیب تعریفی بیطرفانه از ایدئولوژی ارائه میدهد (همان:5).
او ایدئولوژی را مبنای کردارهای اجتماعی میداند و کاربرد زبان و گفتمان را به عنوان کرداری اجتماعی شدیداً تحت تاثیر ایدئولوژی به حساب میآورد و معتقد است که گفتمان نیز به نوبه خود بر یادگیری و تغییر ایدئولوژی اثر میگذارد (همان:5-9).
ون دایک بر اساس رویکردی چند رشتهای و بر اساس مثلثی که از ترکیب گفتمان، شناخت و اجتماع شکل میدهد سعی دارد نظریهای کامل درباره ایدئولوژی ارائه میدهد. او در رابطه با جنبه گفتمانی ایدئولوژیها اذعان میدارد که چه طور ایدئولوژیها بر گفتار و نوشتار روزانه ما اثر میگذارند، چطور گفتمان ایدئولوژیک را درک میکنیم، چطور گفتمان در بازتولید ایدئولوژی در اجتماع نقش دارد (همان:1-2). در نتیجه، «کاربرد زبان، متن، گفتار و تعاملات و ارتباطات کلامی تحت عنوان عام گفتمان بررسی میشود» (همان: 6).
تعریف شناختی از ایدئولوژی در قالب شناختی اجتماعی مطرح میشود که میان افراد یک گروه مشترک است (همان:1-2). یعنی، جنبههای ذهنی ایدئولوژی، به عنوان افکار یا باورها، و رابطهشان با عقاید و دانش و جایگاهشان به منزلهی بازنماییهای مشترک اجتماعی در زیر عنوان شناخت قرار میگیرد (همان: 6). او همین جنبه اجتماعی-شناختی-شناخت اجتماعی و شناخت فردی را واسطه میان اجتماع و گفتمان میداند(شیه الاسلامی،2001: 21). بدینترتیب، جنبههای اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و تاریخی ایدئولوژیها، ویژگی گروهیشان و نقششان در بازتولید سلطه و مقاومت در برابر سلطه در زیر مفهوم اجتماع بررسی میشود (همان: 6).
فهم مفاهیم گفتمان، شناخت و اجتماع در این رویکرد مهم است. مفهوم گفتمان در اینجا «معنای عام یک رویداد ارتباطی است، از جمله تعامل محاورهای، متن نوشتاری، حرکات بدن و سر و دست، طرح صفحهبندی، تصاویر و جنبههای «نشانههای شناختی» و چند رسانهای دیگر در رابطه با دلالت معنایی (ون دایک، 2001: 98).
در نتیجه منظور از گفتمان در اینجا زبان در بافت موقعیتی و اجتماعی است و شناخت در رابطه با «شناخت فردی و اجتماعی، باورها، اهداف و همچنین ارزیابیها و احساسات و یا همهی ساختارها، بازنماییها و فرآیندهای مرتبط با ذهن و حافظه که به گفتمان و تعامل مربوطاند» (همان). و «اجتماع، هم شامل خرده ساختارهای محلی تعاملات رو در روی موقعیتمند میشود، هم شامل ساختارهای همگانیتر سیاسی و جمعی که به طور مختلف در قالب گروهها، روابط گروهی مانند سلطه و نابرابری، جنبشها، نهادها، سازمانها، فرآیندهای اجتماعی، نظامهای سیاسی و خصوصیات انتزاعیتر جوامع و فرهنگها تعریف میشود» (همان). به این ترتیب جنبههای شناختی و اجتماعی این مثلث بافت محلی و همگانی گفتمان را فراهم میآورند (وندایک، همان).

2-2-2-4-رویکرد نورمن فرکلاف
نورمن فرکلاف هم اکنون استاد رشته «زبان در زندگی اجتماعی» گروه زبان شناسی و زبانانگلیسی در دانشگاه لانکاستر است. مشغله-ی اصلی او تحلیل گفتمان انتقادی است و تحقیقات زیادی را دراینباره انجام داده است. از ابتدای شکلگیری تحلیل گفتمان انتقادی او از محققین سرشناس آن بودهاست. او رویکردش را مطالعه انتقادی زبان مینامد

پایان نامه
Previous Entries منبع مقاله با موضوع پدیدارشناسی، تحلیل گفتمان، گفتمان انتقادی، تحلیل گفتمان انتقادی Next Entries منبع مقاله با موضوع ایدئولوژی، تحلیل گفتمان، گفتمان انتقادی، تحلیل گفتمان انتقادی