منبع مقاله با موضوع آیات و روایات، قرآن کریم

دانلود پایان نامه ارشد

نظام دنيوى است، نه از لوازم مطلق نظام (چه دنيايى و چه آخرتى) پس دنيا دار تزاحم و تمانع است، ولى آخرت چنين نيست (پس مى‏شود پهناى آسمانها و زمين را بهشت اشغال كرده باشد، و در عين حال جهنم نيز آن را اشغال كند).
با این بيان معناى آيه 46 سوره فرقان نيز بهتر فهميده مى‏شود «به اين كار پروردگارت نگريستى كه چگونه سايه را گسترده كرد، و اگر مى‏خواست ساكنش مى‏كرد، و سپس خورشيد را دليل او مى‏كرد، و سپس آن را به آرامى به سوى خود جمع و پيچيده مى‏كرديم». و وقتى جمع بين ليل و نهار متزاحم، ممكن باشد، اين نيز ممكن مى‏شود كه آسمان و زمين گنجايش بهشتى را داشته باشد كه به وسعت آن دو است، و هم گنجايش دوزخى را داشته‏ باشد كه آن نيز به وسعت آن دو است.
پس بنا بر اين جا دارد كلام رسول‌خدا (ص) را كه فرمود: «سبحان اللَّه وقتى روز مى‏آيد شب كجا مى‏رود» را حمل كنيم بر چنان معنايى، نه بر حضور و غياب آن دو از علم خدا، چون اين خيلى روشن است كه عالم بودن خداى تعالى به شب و روز ارتباطى با سؤال سوال کننده ندارد، و همچنين اگر كسى از آن سؤال پاسخ دهد به اينكه وقتى روز مى‏رسد شب هم چنان در عالم خارج باقى مى‏ماند، (و شب و روز نظير چرخ فلكى است كه نيمى از آن سفيد و نيمى سياه باشد، وقتى نيمه سفيد جلوى شيشه مى‏آيد نيمه سياه عقب مى‏رود ولى در چرخ فلك هست)، چون در اين صورت سائل اعتراض مى‏كند و مى‏گويد مطلب اينطور نيست، بلكه با آمدن روز در محل سكونت ما، شب آن محل معدوم مى‏شود، و اگر محل را در نظر نگيريم و خود شب و روز را در نظر بگيريم، «حقيقت شب عبارت است از يك سايه مخروطى كه از تابش خورشيد به يك طرف زمين در طرف ديگر آن پديد مى‏آيد، و اين سايه مخروطى بطور دائم دور كره زمين مى‏گردد و دائما يك طرف زمين روز و روشن و طرف ديگرش شب و تاريك است، پس با آمدن روز، شب باطل نمى‏شود، و در عين حال آنجا كه روز هست، شب نيست».302 برای جمع‌بندی می‌توان به شرح این آیه به ملاصدرا رجوع کرد که در اسفار چهارگانه این‌گونه بیان کرده: «برای آخرت مکانی در این دنیا نیست، نه در بالا و آسمان‌ها و نه در زمین. برای این‌که هرآنچه که در مکانی از مکان‌های این عالم قرار گرفته باشد، در تغییر و تحول است و فانی است و هر چه این صفت را داشته باشد از جنس این دنیاست و حال آن‌که آخرت چنین نیست که متغیر و فانی باشد، بلکه آخرت در داخل حجاب‌های این عالم است در باطن حجاب‌های آسمان‌ها و زمین است و جای‌گاه و مثال آن نسبت به دنیا، مانند جنین در رحم مادر است.303
3-2-11بهشت
واژه “جنت” در لغت عربی، از رییشه “جنن” به معنای پوشیدگی، همان باغ و یا بستانی است که زمین آن، به سبب تراکم بسیار درختان یا گل‌ها، از دیده پوشیده می‌ماند. ابن فارس دراین‌باره می‌نویسد: «جیم و نون یک ریشه است و آن، پوشش و پوشاندن است. جنت بوستان است و چنین بودنش، برای این است که درختان، با برگ‌هایشان (زمینی) را می‌پوشانند.»304 در قرآن واژه جنت و مشتقات آن در چهار معنا به کار رفته ست:
1. بهشت آدم ابوالبشر؛ جایگاهی که وی و همسرش حوا، قبل از منتقل شدن به دنیا زندگی می‌کردند و از آسایش کامل، برخوردار بودند. «و گفتيم: “اى آدم، خود و همسرت در اين باغ سكونت گير(يد)؛ و از هر كجاى آن خواهيد فراوان بخوريد؛ و(لى‌) به اين درخت نزديك نشويد، كه از ستمكاران خواهيد بود».305 «و اى آدم! تو با جفت خويش در آن باغ سكونت گير، و از هر جا كه خواهيد بخوريد، و(لى‌) به اين درخت نزديك مشويد كه از ستمكاران خواهيد شد».306
2. بهشت دنیا؛ در عبارات قرآن مراد از این بهشت، باغ و بستان‌هایی است که در جهان پیش از مرگ وجود دارد. «و اوست كسى كه باغهايى با داربست و بدون داربست، و خرمابن، و كشتزار با ميوه‌هاى گوناگون آن، و زيتون، و انار، شبيه به يكديگر و غير شبيه پديد آورد. از ميوه آن -چون ثمر داد- بخوريد، و حق (بينوايان از) آن را روز بهره‌بردارى از آن بدهيد، و(لى‌) زياده‌روى مكنيد كه او اسرافكاران را دوست ندارد».307 «و در زمين قطعاتى است كنار هم، و باغهايى از انگور و كشتزارها و درختان خرما، چه از يك ريشه و چه از غير يك ريشه، كه با يك آب سيراب مى‌گردند، و (با اين همه‌) برخى از آنها را در ميوه (از حيث مزه و نوع و كيفيت) بر برخى ديگر برترى مى‌دهيم. بى‌گمان در اين (امر نيز) براى مردمى كه تعقّل مى‌كنند دلايل (روشنى‌) است. »308
3. بهشت برزخ؛ در عبارات قرآن مراد از این بهشت، جایگاه ارواح نیکوکاران، در جهان پس از مرگ است. «و آنان كه در راه خدا مهاجرت كرده‌اند، و آنگاه كشته شده يا مرده‌اند، قطعاً خداوند به آنان رزقى نيكو مى‌بخشد. و راستى اين خداست كه بهترين روزى‌دهندگان است. آنان را به جايگاهى كه آن را مى‌پسندند درخواهد آورد، و شك نيست كه خداوند دانايى بردبار است.»309 بهشت موعود در عالم اخرت؛ در قرآن، بیشترین اشاره‌ها به این بهشت است. که با الفاظ گوناگون، به جایگاه نیکوکاران در آخرت اشاره شده است. «بى‌گمان كسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده‌اند، باغهاى فردوس جايگاه پذيرايى آنان است. جاودانه در آن خواهند بود، و از آنجا درخواست انتقال نمى‌كنند».310
چنانچه در سطور گذشته و در بخش جایگاه انسان در نظام هستی آمد، انسان از دیدگاه قرآن، حقیقتی مرکب از روح و جسم است. گرچه اصالت او را از آن روح می‌داند. این دو در دنیا هماهنگ عمل می‌کنند وخیر و سعادت یا بدی و شقاوت را با هم رقم می‌زنند. بنابراین، در آخرت، نیز هر دو با هم هستند و انسان با ویژگی ترکیب خاص یا در سایه نعمت‌های جسمانی و معنوی قرار دارد یا در عذاب‌های جسمانی و روحانی معذب است. بر این پایه هر یک از نعمت و نقمت انسانی به دو بخش جسمانی و روحانی تقسیم می‌شود.
قرآن کریم در مقام ترسیم چهره و ویژگی‌های بهشت و بهشتیان، آیات فراوانی را اختصاص داده است. قرآن در اوصاف بهشت به بیان آن دسته از مطالبی پرداخته است که برای همگان قابل است. با بیان نمونه‌هایی که در این جهان وجود دارد، مطلب را نزدیک ساخته است و باتوجه به آیات و روایات که در تفسیر آیات بهشت وجود دارند این بیان را می‌توان بدست آورد که نظام آخرت با نظام دنیای امروزی تفاوت اساسی دارد از این رو قرآن در موارد زیاد به مثال و نمونه اکتفا کرده: «وصف بهشتى كه به پرهيزگاران وعده داده شده (اين است كه‌) از زير (درختان) آن نهرها روان است. ميوه و سايه‌اش پايدار است. اين است فرجام كسانى كه پرهيزگارى كرده‌اند و فرجام كافران آتش (دوزخ) است».311 «مَثَل بهشتى كه به پرهيزگاران وعده داده شده (چون باغى است كه‌) در آن نهرهايى است از آبى كه (رنگ و بو و طعمش‌) برنگشته؛ و جوي‌هايى از شيرى كه مزه‌اش دگرگون نشود؛ و رودهايى از باده‌اى كه براى نوشندگان لذتى است؛ و جويبارهايى از انگبين ناب. و در آنجا از هر گونه ميوه براى آنان (فراهم‌) است و (از همه بالاتر) آمرزش پروردگار آنهاست». 312 (محمد:15) در آیه دیگر این مطلب را بیان می‌دارد که برای مومنان نعمت‌هایی را فراهم آورده است که از دست‌رس فهم ادراک بشر خارج و خرد را توان تعقل آنها نیست. «تنها كسانى به آيات ما مى‌گروند كه چون آن (آيات‌) را به ايشان يادآورى كنند، سجده‌كنان به روى درمى‌افتند، و به ستايش پروردگارشان تسبيح مى‌گويند و آنان بزرگى نمى‌فروشند».313
بابررسی اجمالی در آیات قرآن، می‌توان اسباب و و اوصافی را که سرنوشت بهشتیان را به تصویر می‌کشد و علل ورود آنها را را به بهشت به‌دست آورد که در این‌جا به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:
1. ایمان و عمل صالح:
ایمان و عمل صالح شمار زیادی از آیات قرآن را به خود اختصاص داده که در بحث و کاوش بهشت، نقش کلیدی دارد. «و كسانى را كه ايمان آورده‌اند و كارهاى شايسته انجام داده‌اند، مژده ده كه ايشان را باغهايى خواهد بود كه از زير (درختان‌) آنها جويها روان است. هر گاه ميوه‌اى از آن روزىِ ايشان شود، مى‌گويند: “اين همان است كه پيش از اين (نيز) روزىِ ما بوده” و مانند آن (نعمتها) به ايشان داده شود؛ و در آنجا همسرانى پاكيزه خواهند داشت؛ و در آنجا جاودانه بمانند.»314 در آیه دیگر این نکته را بیان می‌کند که رستگاری بزرگ براساس ایمان و عمل صالح است «کسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده‌اند، براى آنان باغهايى است كه از زير (درختان) آن جويها روان است؛ اين است (همان) رستگارى بزرگ».315 در آیه دیگر، مومنان را بهترین انسان‌ها دانسته، بهترین پاداش را برای آنان قرار داده: «و اهل كتاب دستخوش پراكندگى نشدند، مگر پس از آنكه برهان آشكار براى آنان آمد».316
2. تقوا:
تقوا وصف پارسایان است و در واقع از ایمان وعمل صالح جدا نیست، جز آن‌که قرآن برپایه برخی از ویژگی‌ها و پیام‌هایی که برای اوصاف مخصوص است برای آنها واژه‌هایی انتخاب و به آنها عنوان جدا بخشیده است. بیشترین کرامت و صفتی که پیام و مژده بهشت را به همراه دادر تقوای الهی است و آیات فراوانی در این‌باره نازل شده است، مانند: «بگو: “آيا شما را به بهتر از اينها خبر دهم؟ براى كسانى كه تقوا پيشه كرده‌اند، نزد پروردگارشان باغهايى است كه از زير (درختان‌) آنها نهرها روان است؛ در آن جاودانه بمانند، و همسرانى پاكيزه و (نيز) خشنودى خدا (را دارند)، و خداوند به (امور) بندگان (خود) بيناست”»317
3. پیروی از خدا و رسول او:
در دین اسلام پيروي از خدا و رسول او از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است، به‌طوری که فرد برای رسیدن به هدایت و رستگاری جز از طریق رسول و انجام فرایض الهی نمی‌تواند به سعادت برسد. «اينها احكام الهى است، و هر كس از خدا و پيامبر او اطاعت كند، وى را به باغهايى درآورد كه از زير (درختان‌) آن نهرها روان است. در آن جاودانه‌اند، و اين همان كاميابى بزرگ است. و هر كس از خدا و پيامبر او نافرمانى كند و از حدود مقرر او تجاوز نمايد، وى را در آتشى درآورد كه همواره در آن خواهد بود و براى او عذابى خفت‌آور است».318
4. راستی و درست‌کاری
راستی، راست‌کرداری و راست‌گفتاری از صفات پسندیده، برجسته و بدون شک از اسباب ورود به بهشت است. خداوند دراین‌باره در قرآن می‌فرماید: «خدا فرمود: “اين، روزى است كه راستگويان را راستى‌شان سود بخشد” براى آنان باغهايى است كه از زير (درختان‌) آن نهرها روان است. هميشه در آن جاودانند. خدا از آنان خشنود است و آنان (نيز) از او خشنودند. اين است رستگارى بزرگ.».319

5. استقامت و پایمردی:
در قرآن آیات زیادی در این مورد وجود دارد که پایمردی و استقامت در راه خدا و اهداف دین او، هم در دنیا موجب سرفرازی است وهم در آخرت انسان را به درجات رفیع می‌رساند: «در حقيقت، كسانى كه گفتند: “پروردگار ما خداست” سپس ايستادگى كردند، فرشتگان بر آنان فرود مى‌آيند (و مى‌گويند:) “هان، بيم مداريد و غمگين مباشيد، و به بهشتى كه وعده يافته بوديد شاد باشيد”».320
3-2-12 جهنم
از نگاه قرآن، گنه‌کارانی که از فرمان عقل و ره‌نمودهای فرستادگان خداوند سرپچی کرده و فساد و تباهی، سراسر زندگی آنها را فراگرفته، در جهان پس از مرگ، پس از محاسبه ورسیدگی دقیق به پرونده اعمالشان، در جایگاهی که انواع عذاب‌های غیر قابل تصور وجود دارد، مجازات خواهند شد. قرآن از این جایگاه، با تعبیرهای مختلفی یاد کرده است، که “جهنم” معروف‌ترین جایگاه مجازات مجرمان در قیامت است.
واژه‌شناسان، درباره ریشه “جهنم” اختلاف نظر دارند. برخی بر این باورند که این واژه عبرانی است واصل آن “کهنام” بوده و با تعریب “جهنم” شده است.321 ابن منظور، در وجه تسمیه آن می‌گوید: «جهنام: عمق زیاد. چاه جهنام، چاهی که ژرف باشد. جهنم را به خاطر عمقش به این نام نامیده‌اند.»322
واژه جهنم، هر ریشه‌ای که داشته باشد، در قرآن برای تبیین جایگاه مجازات تبهکاران به کار رفته و به نظر می‌رسد که عرب پیش از اسلام نیز با این واژه آشنا بوده است.
در جهان‌بینی اسلام، همان‌طور که وجود بهشت در کل نظام هستی ضروری و سودمند است، بدان‌سان، دوزخ نیز لازم و سودمند است. از این رو وقتی خداوند در قرآن در سوره رحمن، نعمت‌های الهی را برمی‌شمارد، و از

پایان نامه
Previous Entries منبع مقاله با موضوع امام صادق Next Entries منبع مقاله با موضوع آیات و روایات، امام صادق