منبع تحقیق درمورد فقه مذاهب، علل احکام

دانلود پایان نامه ارشد

بشر را به چالش کشيدهاند دو چندان شده است.
گرچه استقراء در ميان فتاواي فقهاي نامدار وبررسي كتابهاي فقه استدلالي نشان ميدهد كه فقيهان بسياري از علماي شيعه و اهل سنت در عرصه هاي مختلفي به قاعدهي عدالت، ذيل عناويني چون انصاف، عدل، قبح ظلم، عدل وانصاف، عقل، مقاصد الشريعه ، دفع ضرر وامثال ونظائر اين ها استناد كردهاند وهرچند استقرا، ناقص انجام گرفته است، اما همين مقدار از فحص وجستجو نشان ميدهد به مرور زمان و در ميدان هاي نياز وضرورت ، توجه دانشمندان خصوصاً فقهاي اماميه به سوي عدل و قاعدهي عدالت جلب شده است.

3. پرسش هاي تحقيق
پرسش اصلي: آيا عدالت را ميتوان يك قاعدهي فقهي براي شناخت حكم شرعي در مذاهب اسلامي به شمار آورد؟
پرسش هاي فرعي: معنا ومفاد، اصول ومباني عدالت به عنوان قاعدهي فقهي چيست؟
ادلهي دال بر اعتبار اين قاعده کدام است؟
رابطهي قاعدهي عدالت با احکام اوليه و ديگر قواعد فقهي چگونه است؟
در فقه مذاهب اسلامي در چه مواردي به عدالت استناد شده است؟ آيا اين قاعده در تمام ابواب فقهي جريان دارد؟

4. پيشينه و سابقهي تحقيق
آن چه اكنون مورد نظر است و بايد سابقهي آن بررسي شود قاعدهي عدالت در فقه، به معنايي است كه گفته شد. شهيد مطهري (رحمةالله) سابقهي اصل عدالت را در فقه، به كارگرفتن رأي وقياس در شريعت از سوي اهل سنت ميداند.2 البته انديشمندان اهل سنت همچون مراغي هم اين تلقي را تأييد ميكنند.3 چنان چه سابقهي اين بحث در شيعه نيز، به بحثهاي ملازمات عقليه وحسن وقبح عقلي برميگردد.
بايد گفت به دليل اهميت وگستردگي موضوع عدالت ونقش وتأثير آن در ابواب مختلف فقهي چون امور قضايي، سياست وحکومت، تقليد ومانند آن و ديگر علوم از جمله اصول ودرايه، تاکنون مقالات و کتب مختلفي در اين زمينه به رشته تحرير در آمده است، که هر کدام جنبهي خاصي از عدالت را مورد بررسي قرار دادهاند و از فراخواني اسلام به عدالت سخن گفتهاند. در فقه اماميه نيز تاكنون چند كتاب در باب بررسي اين قاعده وجايگاه آن به مثابهي قاعدهي فقهي به چاپ رسيده است كه از جملهي آن کتب، کتاب “قاعدهي عدالت در فقه اماميه” به کوشش آقاي حسنعلي علي اکبريان است که با بررسي ضوابط قواعد فقهي وتطبيق آن بر اصل عدالت و با پرسش از خبرگان پيرامون اين قاعده، تفسير روشني از آن را بيان کرده است.
از ديگر کتب در اين زمينه کتاب “عدالت به مثابهي قاعده همراه قواعد لاضرر، لاحرج، عدل وانصاف و…” به همت آقاي سيد محمد اصغري است. اين کتاب از چهار بخش عمده تشکيل شده است که تنها دو بخش ابتدايي آن در معرفي مفهوم و ماهيت عدالت در مکاتب مختلف و دلايل و مدارک اين قاعده در فقه اماميه است. در اين دو بخش ضمن بيان مفاهيم مرتبط با عدالت، همچون انصاف، از عدالت ترميمي و نقش آن در مناسبات اجتماعي نيز سخن گفته شده است. دو بخش انتهايي اين کتاب نيز به بررسي ديگر قواعد فقهي از جمله قاعدهي لاضرر اختصاص دارد.
همچنين کتاب “قاعدهي فقهي عدالت” که توسط آقاي علي الهي خراساني تدوين شده است را ميتوان از ديگر کتب در اين عرصه به حساب آورد. اين کتاب بيش از آن که به بررسي عدالت به عنوان قاعدهي فقهي بپردازد، تطبيقات اين اصل در تقسيم حقوق را که از آن به عنوان قاعدهي عدل وانصاف تعبير ميشود مورد بررسي قرار داده است گرچه به نکات مهمي پيرامون عدالت به عنوان شاخص در اجراي احکام و ادارهي حکومت اسلامي نيز اشاره کرده است.
مقالهي “عدالت به مثابهي قاعدهي فقهي” آقاي مهدي مهريزي نيز يکي از مهمترين تلاش هايي است که در راستاي قاعده مند سازي مفهوم عدالت در فقه انجام شده است. در اين مقاله ابتدا به معاني دقيقتر و نويي از قاعدهي فقهي اشاره شده است، سپس برخي از کاربردهاي اين قاعده را در فقه شيعه به طور خلاصه بيان کرده است. در حقيقت اين مقاله مهمترين چارچوب تدوين پژوهش حاضر است که سعي شده با مبنا قراردادن آن، اين پژوهش را به نحو گسترده تردر فقه مذاهب اسلامي بررسي کرد.
اما در ميان قواعد فقهي اهل سنت، مجموعهاي که اختصاصاً به مطالعهي قاعدهي عدالت بپردازد وجود ندارد. گرچه در بسياري از احکام فقهي اهل سنت، عدالت و نفي ظلم به عنوان دليل حکم شرعي واقع شده است. البته در بررسي قاعدهي عدالت در ميان مذاهب اسلامي با قاعدهاي به نام “الأصل في العقود جميعها العدل” برخورديم که در کنار معرفي ديگر قواعد فقهي اهل سنت در کتاب “القواعد الفقهيه و تطبيقها في المذاهب” نوشتهي محمد مصطفي الزحيلي به طور مختصر پيرامون اين قاعده سخن گفته شده است. همچنين دربرخي از مقالات فقهي اهل سنت نيز به برخي از ادلهي اين قاعده اشاره شده است. مانند مقالهي” العدالة التشرعيه في القوانين الوضعيه و رأي في التشريع الإسلامي” نوشتهي مصطفي مراغي.
اما بايد گفت بينش ويژهي اسلام از عدالت نيازمند آن است که مصاديق عدالت مطالعه وتطبيقات آن در ابواب مختلف فقهي در مذاهب اسلامي مورد بررسي دقيقتري قرار گيرد، تا درضمن ريشه يابي اين مسئله در کتب فقهي و مقايسهي آن با اصول به کار گرفته شده در ديگر مذاهب بهتوان به شناخت جايگاه عدالت در مقام استنباط و ارزيابي احکام شرعي دست يافت و تقريب اصول مورد استفاده در استنباط احکام در مذاهب فقهي را نشان داد که رسالهي حاضر اين مهم را مورد توجه قرار داده است.
شايد بهتوان گفت مزيت پژوهش حاضر آن است که در مقايسه با ديگرمنابع پيرامون اين موضوع، بررسي تطبيقي اين قاعدهي در فقه اسلامي هدف اصلي اين مطالعه قرار گرفته است. در اين پژوهش سعي شده است تا با استفاده از ديگر منابع اين موضوع، تحقيقي وسيعتر در ميان مذاهب اهل سنت و اماميه انجام شود. همچنين از اشتباه ديگر کتب در خلط مباحث عدل وانصاف و قاعدهي عدالت جلوگيري شود.

5. فرضيهي تحقيق
عدالت قاعدهاي فقهي است.

6. روش تحقيق
در اين پژوهش سعي شده است با توصيف وشرح مفاهيم و موضوعات مربوط به عدالت و بيان خصوصيات قواعد فقهي وتطبيق آن بر مذاهب اسلامي نقاط اشتراكي پيرامون اين قاعده در ميان مذاهب بيان شود. بطور اجمال ميتوان گفت روش كار در تدوين اين اثر، توصيفي ـ تطبيقي است. همچنين روش گردآوري اطلاعات نيز كتابخانهاي است. كتب، مقالات علمي ـ پژوهشي، نرم افزارهاي كامپيوتري وشبكه هاي اينترنتي نيز از ابزارهاي مورد استفاده در اين پژوهش است كه بعد از فيش برداري، جمع بندي مطالب ودسته بندي آن ها در قالب فصول منسجم، سعي شده ارتباط دهي و نتيجه گيري علمي در آن صورت گيرد.
7. اهداف تحقيق
1ـ تعيين حوزه هاي كاربرد قاعده عدالت در فقه، همچون كشف و استنباط احكام شرعي، تقييد ادله و…
با پذيرش عدالت به عنوان قاعدهي فقهي، فقيه ميتواند در وقت تزاحم مصالح و مفاسد از موافقت با عدالت به عنوان سنجهي تقديم وترجيح بهره برد وآن را سند، در تقديم يک الزام بر الزام ديگر قرار دهد و حکم فقهي را بيان نمايد. بدين معنا که اگر حکمي مخالف با عدالت بود به آن فتوا نميدهد.
2ـ اثبات برخورداري عدالت از ضوابط يک قاعدهي فقهي.
بررسي معيارهاي يک قاعدهي فقهي مهمترين سند در اثبات قرار گرفتن يک اصل در قالب يک قاعدهي فقهي است. قاعدهاي کلي که مدارک شرعي از جمله کتاب، سنت، عقل و سيرهي عقلا آن را اثبات ميکند.
3ـ اثبات معيار قرار گرفتن عدل و نفي ظلم به عنوان يکي از علل احکام شرعي.
در فصل تطبيقات فقهي به احکامي اشاره شده است که عدالت و نفي ظلم در آن به عنوان مستند حکم فقهي واقع شده است و اين امر در اثبات قاعده بودن عدالت و مغفول ماندن آن نقش مهمي دارد.

8. ساختار وسازمان دهي تحقيق
پژوهش حاضر با عنوان “جايگاه عدالت به مثابهي قاعدهي فقهي نزد مذاهب اسلامي”، شامل چهار فصل است، که قبل از ورود به فصول اصلي، فصل کليات تحقيق قرار دارد. اين فصل شامل مباحثي جامع در مورد رساله است و اجمالاً در آن از پيشينه، اهداف وضرورت تحقيق پيرامون عدالت بحث شده است.
فصل اول رساله با عنوان “موضوع شناسي” شامل دو گفتار است:1ـ مفهوم شناسي عدالت، 2ـ اصول و مباني عدالت.
قبل از پرداختن به هر موضوع علمي بيان قلمرو و دامنهي معنايي آن موضوع و ارتباط آن با مفاهيم ديگر که گاه مترادف تصور ميشوند از مباحث اصلي و زمينهاي است که در گفتار اول اين رساله مورد بررسي قرار گرفته است. بعد از بيان مفهومي موضوع، آن دسته از اصول و پيش فرض هايي که مدعا و استدلال متوقف برپذيرش آن است بايد بررسي شود که در گفتار دوم اين فصل به آن ها اشاره شده است.
فصل دوم اين رساله نيز با عنوان “قاعدهي فقهي عدالت”، مشتمل بر دو گفتار است:1ـ قواعد فقهي،2ـ مستندات قاعدهي عدالت.
از آن جايي که موضوع اصلي رساله عدالت به مثابهي قاعدهي فقهي است، تمهيد و مقدمهاي از قواعد فقهي و تفاوت آن با ضابطه و مسألهي فقهي و قاعدهي اصولي، بيان نقش و ويژگي هاي قواعد فقهي، معيارها وضوابط آن مهم جلوه ميکند. همچنين مستندات قاعده وکاربرد آن و ادلهي مخالفان وپاسخگويي به آن از مباحث ديگري است که بايد به عنوان يکي از معيارهاي قاعدهي فقهي مورد ارزيابي قرارگيرد. لذا درگفتار دوم اين فصل به آن اشاره شده است.
رابطهي عدالت با احکام اوليه و ديگر قواعد فقهي، دو گفتار از فصل سوم تحقيق ميباشد. اين فصل بيان کنندهي کاربردهاي عدالت حتي بر فرض عدم پذيرش آن به عنوان يک قاعدهي فقهي است. کاربرد ونقشي که عدالت را فراتر از يک اصل فقهي قرار داده است. بيان ارتباط اين قاعده با ديگر قواعد فقهي حکومت و نقش آن را روشن تر ميسازد، که در گفتار دوم به نحو اجمال مورد بررسي قرار گرفته است.
فصل چهارم اين رساله نيز شامل تطبيقات فقهي در مذاهب اسلامي است که در آن احکام فقهي مستند به عدالت و نفي ظلم تحت سه عنوان فقه العبادات، فقه المعملات وفقه السياسات بيان شده است. اين مستندات فقهي ميتواند مهمترين دليل براي اثبات فرضيهي پژوهش حاضر باشد.
همچنين در انتهاي رساله نيز نتيجهي تحقيق به همراه چند پيشنهاد به عنوان موضوعات مرتبط با اين موضوع آورده شده است که پژوهش پيرامون آن ميتواند مکمل رسالهي حاضر باشد.

فصل اول: موضوع شناسي
گفتار اول: مفهوم شناسي
گفتار دوم:اصول ومباني عدالت

گفتار اول: مفهوم شناسي
ـ تعريف عدالت
ـ عدالت در لغت
ـ عدالت در عرف عام
ـ مفاهيم گسترده تري از عدالت
ـ عدالت از ديدگاه اميرالمؤمنين علي (عليه السلام)
ـ عدالت از ديدگاه علامه طباطبايي(رحمة الله)
ـ عدالت از ديدگاه شهيد مطهري(رحمة الله)
ـ عدالت در ديدگاه فقها و انديشه فقهي تشيع
ـ عدالت در ديدگاه فقها و انديشه فقهي اهل سنت
ـ بررسي مفاهيم مرتبط با عدالت ـ عدالت و حق
ـ عدالت و قسط
ـ عدالت وانصاف
ـ عدالت و مساوات
ـ عدالت و احسان
ـ موضوع و قلمرو
ـ اقسام عدالت

1ـ1ـ1. تعريف عدالت
درباب عدالت تعريفها و ديدگاههاي متنوع و متعددي وجود دارد که توسط انديشوران رشتههاي مختلف علوم اسلامي در گذشته و حال عرضه شده است. افراد نادري نيز به ارائهي تعريف در متون ديني اعتقادي ندارند.
چنين ديدگاهي معتقد است:
“تعريف عدالت کار آساني نيست

پایان نامه
Previous Entries منبع تحقیق درمورد عدل و انصاف، قاعده عدل و انصاف، قاعده عدل Next Entries منبع تحقیق درمورد ديدگاه، رعايت، ميفرمايد: