منبع تحقیق درمورد سوره معارج، امام صادق

دانلود پایان نامه ارشد

اقدام كنى؟! عرض كرد اى رسول خدا! به خدا سوگند از آن روز كه اسلام را پذيرفته‏ام لحظه‏اى كافر نشده‏ام، و هرگز به تو خيانت ننموده‏ام، و هيچگاه دعوت مشركان را از آن زمان كه از آنها جدا شدم اجابت نكردم، ولى مساله اين است كه تمام مهاجران كسانى را در مكه دارند كه از خانواده آنها در برابر مشركان حمايت مى‏كند، ولى من در ميان آنها غريبم و خانواده من در چنگال آنها گرفتارند، خواستم از اين طريق حقى به گردن آنها داشته باشم تا مزاحم خانواده من نشوند، در حالى كه مى‏دانستم خداوند سرانجام آنها را گرفتار شكست مى‏كند، و نامه من براى آنها سودى ندارد.پيامبر صلي الله عليه وآله وسلم عذرش را پذيرفت، ولى عمر برخاست و گفت: اى رسول خدا! اجازه بده گردن اين منافق را بزنم! پيامبر صلي الله عليه وآله وسلم فرمود: از جنگجويان بدر است، و خداوند نظر لطف خاصى به آنها دارد (اينجا بود كه آيات فوق نازل شد و درسهاى مهمى در زمينه‏ ترك هر گونه دوستى نسبت به مشركان و دشمنان خدا به مسلمانان داد) (مکارم شيرازي،1374، ج‏24،9تا11)
الف-2-4-11 ) سوره معارج – آيات1 و2 : سَأَلَ سائلُ بِعَذَاب وَاقِع(1) ّلِلْكفِرِينَ لَيْس لَهُ دَافِعٌ(2)
تقاضاكننده‏اى تقاضاى عذابى كرد كه واقع شد! (1)اين عذاب مخصوص كافران است، و هيچ كس نمى‏تواند آن را دفع كند (2)
بسيارى از مفسران و ارباب حديث شان نزولى براى اين آيات نقل كرده‏اند كه حاصل آن چنين است” هنگامى كه رسول خدا ص على ع را در روز” غدير خم” به خلافت منصوب فرمود و درباره او گفت: من كنت مولاه فعلى مولاه” هر كس من مولى و ولى او هستم على مولى و ولى او است” چيزى نگذشت كه اين مساله در بلاد و شهرها منتشر شد” نعمان بن حارث فهرى” خدمت پيامبر ص آمد و عرض كرد تو به ما دستور دادى شهادت به يگانگى خدا و اينكه تو فرستاده او هستى دهيم ما هم شهادت داديم، سپس دستور به جهاد و حج و روزه و نماز و زكات دادى ما همه اينها را نيز پذيرفتيم، اما با اينها راضى نشدى تا اينكه اين جوان (اشاره به على ع است) را به جانشينى خود منصوب كردى، و گفتى: من كنت مولاه فعلى مولاه، آيا اين سخنى است كه از ناحيه خودت يا از سوى خدا؟! پيامبر ص فرمود:” قسم به خدايى كه معبودى جز او نيست اين از ناحيه خدا است”.” نعمان” روى بر گرداند در حالى كه مى‏گفت اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ:” خداوندا! اگر اين سخن حق است و از ناحيه تو، سنگى از آسمان بر ما بباران”! اينجا بود كه سنگى از آسمان بر سرش فرود آمد و او را كشت، همين جا آيه سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ نازل گشت”.آنچه را در بالا گفتيم مضمون عبارتى است كه در” مجمع البيان” از” ابو القاسم حسكانى” با سلسله سندش از” امام صادق عليه السلام” نقل شده است .همين مضمون را بسيارى از مفسران اهل سنت، و روات حديث با مختصرى تفاوت نقل كرده‏اند.مرحوم” علامه امينى” در” الغدير”( ج1، 239 تا 246) آن را از سى نفر از علماى معروف‏ اهل سنت نقل مى‏كند (با ذكر مدرك و نقل عين عبارت) از جمله:
تفسير غريب القرآن” حافظ ابو عبيد هروى”.
تفسير شفاء الصدور” ابو بكر نقاش موصلى”.
تفسير الكشف و البيان” ابو اسحاق ثعالبى”.
تفسير ابو بكر يحيى” القرطبى”.
تذكره ابو اسحاق” ثعالبى”.
كتاب فرائد السمطين” حموينى”.
كتاب” درر السمطين”” شيخ محمد زرندى”.
تفسير سراج المنير” شمس الذين شافعى”.
كتاب” سيره حلبى”.
كتاب” نور الأبصار”” سيد مؤمن شبلنجى”.
و كتاب شرح جامع الصغير سيوطى از” شمس الدين الشافعى”.
در بسيارى از اين كتب تصريح شده كه آيات فوق در همين رابطه نازل شده است، البته درباره اينكه اين شخص” حارث بن نعمان” بوده يا” جابر بن نذر” يا” نعمان بن حارث فهرى” اختلاف است، و مى‏دانيم اين امر تاثيرى در اصل مطلب ندارد.
البته بعضى از مفسران يا محدثانى كه فضائل على ع را با ناخشنودى مى‏پذيرند ايرادهاى مختلفى بر اين شان نزول گرفته‏اند كه در پايان بحث تفسيرى به خواست خدا به آن اشاره خواهد شد.( مکارم شيرازي،1374، ج‏25 ،7تا10)
الف -3 ) بررسي کلي محتواي آيات ذکر شده
الف -3 – 1) اطاعت از ولي امر در قرآن کريم
در اين قسمت بحث به دوبخش اصلي تقسيم مي شود:
الف -3-1-1) بررسي آيات مصرح به اطاعت از خدا ورسول صلي الله عليه وآله وسلم:
الف -3-1-1-1) دسته اول ؛ امر به اطاعت در تمام شئون تعامل با خدا ورسول صلي الله عليه وآله وسلم:
الف -3-1-1-1-1) سوره انفال-آيه 20 :يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا أَطيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ أَنْتُمْ تَسْمَعُونَ
اين آيات تعقيب بحثهاى گذشته در زمينه دعوت مسلمانان به اطاعت كامل از پيامبر اسلام در جنگ و صلح و در همه برنامه‏هاست، لحن آيات نشان مى‏دهد كه بعضى از مؤمنان از وظيفه خود در اين زمينه كوتاهى كرده بودند لذا در نخستين آيه مى‏گويد:” اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد اطاعت خدا و پيامبرش كنيد” (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ) و باز براى تاكيد اضافه مى‏كند” هيچگاه از اطاعت فرمان او روى‏گردان نشويد در حالى كه سخنان او و اوامر و نواهيش را مى‏شنويد” (وَ لا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ أَنْتُمْ تَسْمَعُونَ)شك نيست كه اطاعت فرمان خدا بر همه لازم است چه مؤمنان و چه كافران ولى از آنجا كه مخاطبين پيامبر و شركت كنندگان در برنامه‏هاى تربيتى او، مؤمنان بودند روى سخن در اينجا با آنهاست.در آيه بعد بار ديگر روى همين مسئله تكيه كرده، مى‏گويد:” همانند كسانى نباشيد كه مى‏گفتند شنيديم ولى در حقيقت نمى‏شنيدند” (وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَ هُمْ لا يَسْمَعُونَ).اين تعبير جالبى است كه قرآن در باره كسانى كه مى‏دانند ولى عمل نمى‏كنند و مى‏شنوند ولى ترتيب اثر نمى‏دهند و ظاهرا در صف مؤمنانند ولى مطيع فرمان نيستند ذكر كرده است، مى‏گويد: آنها گوش شنوا دارند الفاظ و سخنان را مى‏شنوند و معانى آن را مى‏فهمند اما چون بر طبق آن عمل نمى‏كنند گويى اصلا كر هستند، زيرا همه اين مسائل مقدمه عمل است و هنگامى كه عمل نباشد مقدمات بى فايده است.در باره اينكه اين افراد كه قرآن مى‏گويد داراى چنين صفتى هستند و مسلمانان بايد بهوش باشند كه مثل آنها نشوند چه اشخاصى مى‏باشند؟ بعضى احتمال داده‏اند منظور منافقانى هستند كه خود را در صف مسلمانان جا زده بودند و بعضى گفته‏اند اشاره به گروهى از يهود مى‏باشد و بعضى اشاره به مشركان عرب دانسته‏اند، ولى هيچ مانعى ندارد كه همه گويندگان بدون عمل، از اين گروه‏هاى سه‏گانه، در مفهوم آيه وارد باشند. (مکارم شيرازي،1374، ج‏7، 121)
الف -3-1-1-1-2) سوره نور- آيه 54 : قُلْ أَطيعُوا اللَّهَ وَ أَطيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ وَ عَلَيْكُمْ ما حُمِّلْتُمْ وَ إِنْ تُطيعُوهُ تَهْتَدُوا وَ ما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبينُ
در آيات گذشته عكس العمل منافقان تاريك دل را كه در ظلمات متراكم و” بعضها فوق بعض” قرار داشتند، در برابر داورى خدا و پيامبر صلي الله عليه وآله وسلم ديديم كه چگونه از داورى عدل پيامبر صلي الله عليه وآله وسلم سر باز مى‏زدند گويى مى‏ترسيدند خدا و پيامبر ص حق آنها را پايمال كند!.آيات مورد بحث نقطه مقابل آن يعنى بر خورد مؤمنان را با اين داورى الهى تشريح مى‏كند و مى‏گويد:” هنگامى كه مؤمنان براى داورى به سوى خدا و رسولش فرا خوانده شوند يك سخن بيشتر ندارند و آن اين است كه مى‏گويند شنيديم و اطاعت كرديم” (إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَ أَطَعْنا).چه تعبير جالبى” سَمِعْنا وَ أَطَعْنا” (شنيديم و اطاعت كرديم) كوتاه و پر معنى.جالب اينكه كلمه” انما” كه براى حصر است مى‏گويد: آنها جز اين سخنى ندارند و سر تا پايشان همين يك سخن است و راستى حقيقت ايمان نيز همين است و بس” سمعنا و اطعنا”. كسى كه خدا را عالم به همه چيز مى‏داند، و بى نياز از هر كس، و رحيم و مهربان به همه بندگان، چگونه ممكن است داورى كسى را بر داورى او ترجيح دهد؟ و چگونه ممكن است عكس العملى جز شنيدن و اطاعت كردن در برابر فرمان و داوريهايش نشان دهد؟ و چه وسيله خوبى است براى پيروزى مؤمنان راستين و چه آزمون بزرگى؟! لذا در پايان آيه مى‏فرمايد:” رستگاران واقعى آنها هستند” (وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ).كسى كه زمام خود را به دست خدا بسپارد، و او را حاكم و داور قرار دهد بدون شك در همه چيز پيروز است، چه در زندگى مادى و چه معنوى.دومين آيه همين حقيقت را به صورت كلى‏تر تعقيب كرده مى‏فرمايد:” كسانى كه اطاعت خدا و پيامبر صلي الله عليه وآله وسلم كنند و از خدا بترسند و تقوى پيشه نمايند آنها نجات يافتگان و پيروزمندانند” (وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَخْشَ اللَّهَ وَ يَتَّقْهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ) در اين آيه مطيعان و پرهيزگاران را به عنوان” فائز” توصيف كرده، و در آيه قبل كسانى كه در برابر داورى خدا و پيامبر تسليمند به عنوان” اهل فلاح” توصيف شده‏اند، به طورى كه از منابع لغت استفاده مى‏شود” فوز” و” فلاح” تقريبا يك معنى دارد،” راغب” در” مفردات” مى‏گويد:” فوز به معنى پيروزى و رسيدن به كار خير است توام با سلامت” و در مورد فلاح مى‏گويد:” فلاح همان ظفر و رسيدن به مقصود است” (البته در اصل به معنى شكافتن مى‏باشد و از آنجايى‏كه افراد پيروزمند موانع را بر طرف مى‏سازند و مسير خود را براى رسيدن به مقصد مى‏شكافند و پيش مى‏روند، فلاح در معنى پيروزى به كار رفته است) و از آنجا كه در آيه اخير سخن از اطاعت به طور مطلق است و در آيه قبل از تسليم در برابر داورى خدا كه يكى عام است و ديگرى خاص، نتيجه هر دو نيز بايد يكى باشد.قابل توجه اينكه: در آيه اخير براى” فائزون”، سه وصف ذكر شده است: اطاعت خدا و پيامبر، خشيت، و تقوى، بعضى از مفسران گفته‏اند كه اطاعت يك معنى كلى است و خشيت شاخه درونى آن، و تقوى شاخه بيرونى آن است، و به اين ترتيب نخست از اطاعت به طور كلى سخن گفته شده، سپس از شاخه درونى و بعد برونيش.لحن آيه بعد- و همچنين شان نزولى كه در بعضى از تفاسير در مورد آن وارد شده- نشان مى‏دهد كه جمعى از منافقان بعد از نزول آيات قبل و ملامتهاى شديد آن از وضع خود سخت ناراحت شدند و خدمت پيامبر صلي الله عليه وآله وسلم آمدند و شديدا سوگند ياد كردند كه ما تسليم فرمان توايم قرآن در مقام پاسخ بر آمده و با قاطعيت به آنها گفت:” آنها با نهايت تاكيد سوگند ياد كردند كه اگر به آنها فرمان بدهى از خانه و اموال خود بيرون مى‏روند (يا جان خود را بر كف گرفته به سوى ميدان جهاد گام بر مى‏دارند) بگو سوگند لازم نيست، شما عملا طاعت خالصانه و صادقانه‏ نشان بدهيد كه خدا به آنچه عمل مى‏كنيد آگاه است (وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ‏ بسيارى از مفسران، منظور از خروج را در جمله ليخرجن خارج شدن براى جهاد دانسته‏اند در حالى كه بعضى ديگر به معنى خارج شدن از اموال و زندگى و يا همراه پيامبر ص به هر جا رفتن و در خدمت او بودن تفسير كرده‏اند.البته كلمه خروج يا مشتقات آن در قرآن مجيد هم به معنى خروج به سوى ميدان جهاد آمده و هم به معنى رها كردن خانه و زندگى و وطن، البته تناسب با آيات قبل كه سخن از داورى پيامبر ص در مسائل مورد اختلاف مى‏گفت ايجاب مى‏كند كه تفسير دوم را بپذيريم به اين معنى كه آنها براى اظهار تسليم در برابر داوريهاى پيامبر صلي الله عليه وآله وسلم خدمتش رسيدند و سوگند ياد كردند كه يك قسمت از اموال سهل است اگر دستور فرمايى تمام زندگى را رها كنيد را خواهيم كرد ولى با اين حال مانعى ندارد كه هر دو در معنى آيه جمع باشد يعنى هم حاضريم در راه فرمان تو مال و زندگى خود را رها كنيم و هم حاضريم جان بر كف به ميدان جهاد بشتابيم.اما از آنجا كه افراد منافق در بر خورد

پایان نامه
Previous Entries منبع تحقیق درمورد امام رضا ع، ناخودآگاه Next Entries منبع تحقیق درمورد امر به معروف، فعل مضارع