منبع تحقیق درمورد سرمایه اجتماعی، هنجارهای اجتماعی، هنجار اجتماعی، مشارکت مدنی

دانلود پایان نامه ارشد

فرهنگ سیاسی در آمریکا هماهنگ است. در چنین دیدگاهی نگرشها و هنجارهایی مانند اعتماد و روابط متقابل به طور خارج از فرد به همراه شبکههای اجتماعی به وجود میآیند و مانند عواملی که یک جامعه را به کنش جمعی وامیدارد عمل میکنند (فولی و ادوارد، 1999). وی مفهوم سرمایه اجتماعی را فراتر از سطح فردی به کار میگیرد و به چگونگی کارکرد سرمایه اجتماعی در سطح منطقهای و ملی و نوع تاثیرات سرمایه اجتماعی بر نهادهای دموکراتیک و در نهایت نهادهای اقتصادی میپردازد (توسلی و موسوی، 1384: 15).
پاتنام در سال 1993 در مطالعه‌اي تحت عنوان “سنتهای مدنی و دموکراسی” که پس از اصلاحات سياسي در ايتاليا انجام داد، به دنبال پاسخگويي به اين سوال بود، با وجود سياستهاي مشخص و كلان دولت مركزي، چرا نهادهاي دموكراتيك در شمال ايتاليا كارآمدتر از جنوب عمل می كنند و چه عاملي باعث اختلاف رشد اقتصادي در شمال و جنوب ميشود. وي در تبيين این مساله، سرمايه اجتماعي را به عنوان راهحلي مناسب براي درمان مسائل كنش جمعي ميداند و سرمايه اجتماعي را شبكه‌ای از هنجارها و اعتمادي میداند كه مشاركتكنندگان را قادر میسازد تا به طور موثرتري با همديگر كنش داشته باشند و اهداف مشتركشان را پيگيري نمايند (پاتنام، 1995).
پاتنام به صورتهای عمومی و خصوصی و جهات فردی و جمعی سرمایه اجتماعی اشاره دارد، اما به صراحت بیان میدارد علاقهمندی خاصش منافع خارجی و بهرههای عمومی سرمایه اجتماعی است (توسلی و موسوی، 1384: 15) و موفقیت در غلبه بر معضلات عمل جمعی و فرصت طلبی را که در نهایت به ضرر خود افراد تمام میشود، به زمینه اجتماعی گسترده آن مربوط میداند، به گونهای که همکاری داوطلبانه در جامعهای که سرمایه اجتماعی عظیمی را در شکل هنجارهای عمل متقابل و شبکههای مشارکت مدنی به ارث برده، بهتر صورت میگیرد (ناطقپور و فیروزآبادی، 1384: 62).
پاتنام با تاكيد بر روي هنجارهاي مشاركت مدنی مطرح ميكند كه اين منابع (شبكهها، هنجارها و اعتماد) در جوامع مدني خصلتي خود تقويت كننده دارند و باعث ارتقاء همكاري، مشاركت مدني،‌ اعتماد متقابل و رفاه اجتماعي ميگردند و در جوامع غيرمدني به خاطر نداشتن توان خود تقويتي باعث تقويت عهد شكني، بياعتمادي، بهره‌كشي، انزوا و ركود ميگردند، و اين خصلت خود تقويت كنندگي را ناشي از چرخه‌اي ميداند كه در منابع سرمايه‌ اجتماعي وجود دارد. بدين ترتيب، به طور كلي سرمايه اجتماعي از نظر پاتنام به مجموعه ای از ارتباطات افقي و وجوه گوناگون سازمانهاي اجتماعي نظير اعتماد، هنجار و شبكه‌ها اطلاق مي شود كه با ايجاد و تسهيل امكانات هماهنگ، منافع متقابل و كارايي جامعه را افزايش مي‌دهند (پاتنام، 1380) در نتیجه، پاتنام سرمایه اجتماعی را با سه مولفه (شبكه ها، هنجارها و اعتماد) به عنوان ویژگی سازمان اجتماعی تعریف مینماید. در اندیشه پاتنام سرمایه اجتماعی بیش از جمع مولفههای تشکیل دهنده آن است. به عبارت دیگر، وقتی امتیازات شبکهها، هنجارها و اعتماد را در یک جامعه با هم جمع کنیم، بیشتر از امتیازات آنها به صورت جداگانه خواهد شد.
پاتنام تمایز وولکاک میان سه نوع سرمایه اجتماعی را پذیرفت و تحلیل خود را کاملتر کرد. انواع سرمایه اجتماعی از منظر وولکاک را چنین نام میبرد:
1- سرمایه اجتماعی محدود کننده57 که مشخص کننده پیوند میان افراد مشابه در موقعیتیهای مشابه است.
2- سرمایه اجتماعی پیوند دهنده58 که در بردارنده پیوندهای میان افراد دورتر است. مانند همکاران و دوستان.
3- سرمایه اجتماعی مربوط کننده59 که افراد نامتشابه را در موقعیتهای نامتشابه به هم پیوند میدهند (فیلد، 1388).
پاتنام معتقد است که در جامعهای که از نعمت سرمایه اجتماعی چشمگیری برخوردار است، همکاری آسانتر است. از نظر وی سازمان اجتماعی دارای ویژگیهایی است که هماهنگی و همکاری را برای منفعت متقابل آسان میسازد (غفاری،1387 :10). این ویژگی (شبکههای مشارکت مدنی، هنجارها و اعتماد اجتماعی) به شرح زیر میباشند:
الف- شبکههای مشارکت مدنی:
کوچکترین واحد مورد مشاهده جامعهشناسی، رابطه بین دو فرد یا به عبارت دقیقتر، مشاهده کنش متقابل ناشی از روابط بین دو نفر است. در مراحل بعدی با پیچیدهتر شدن روابط و افزایش خطوط روابط و گسترش کنش، شبکههای اجتماعی تشکیل میشود (رنانی و دیگران، 1387: 318). اولین جزء سرمایه اجتماعی شبکهها است. از نظر پاتنام شبکههای مشارکت مدنی از شکلهای ضروری سرمایه اجتماعی هستند و بر این باور است که هر چه این شبکهها در جامعهای متراکمتر باشند، احتمال بیشتری وجود دارد که شهروندان بتوانند در راستای منافع جمعی همکاری کنند(پاتنام، 1380: 296). فوکویاما به تعریف شبکه از دیدگاه سرمایه اجتماعی پرداخته و آن را یک ارتباط اخلاقی مبتنی بر اعتماد میداند، بهعبارت دیگر شبکه شامل مجموعهای از افراد است که روابط و تعاملات بین آنها صورت میگیرد (فوکویاما، 1379).
پاتنام مانند دیگر نظریهپردازان سرمایه اجتماعی، روابط افراد و تعاملات آنان با یکدیگر را بنیادیترین جزء سرمایه میداند و بر اهمیت و نقش مرکزی شبکهها تاکید میورزد. پاتنام در کتاب «دموکراسی و سنتهای مدنی» از دو نوع شبکه رسمی و غیر رسمی نام میبرد (پاتنام، 1380: 296). شبکههای رسمی شامل آن دسته از روابط و پیوندهایی است که افراد را به موسسات و نهادهای رسمی مانند سازمانهای داوطلبانه و نظایر آن مرتبط میکند (خوشفر، 1387؛ 162). شبکههای غیر رسمی شامل پیوندها و روابطی است که افراد جامعه را به نهادهای غیر رسمی مانند خانواده، خویشاوندان و … جهت شرکت در فعالیتهای جمعی مرتبط مینماید (همان: 164)
پاتنام شبکهها را با دو ویژگی آن توضیح میدهد، یکی ساخت شبکهها و دیگری فشردگی یا تراکم شبکهها است. در مورد ساخت شبکهها وی اشاره به دو نوع شبکه دارد که شامل: شبکههای افقی یا مساوات طلب که در آن شهروندان از روابط در وضعیت و قدرت برابر برخوردارند، و شبکههای عمودی یا انحصار طلب که پیوند شهروندان براساس روابط نابرابر و مبتنی بر سلسله مراتب است. نوع دوم را فاقد توان برقراری اعتماد و هنجارهای همیاری معرفی میکند از نظر وی شبکههای افقی در قالب مشارکتهای مدنی (انجمنها، باشگاهها و احزاب) به دلیل ارائه چارچوب فرهنگی برای همکاری، مولد هنجاری و اعتماد همیاری میداند. اما منظور وی از فشردگی، افزایش انجمنها و امکان عضویتهای متداخل و مشارکت در عرصههای چندگانه زندگی اجتماعی است (خوشفر، 1387). به نظر میرسد افرادی که از طریق شبکههای اجتماعی به تبادل اطلاعات میپردازند، میتوانند در افزایش رفتارهای مسئولانه نسبت به محیط زیست تاثیر بهسزائی داشته باشند. عضویت در شبکههای اجتماعی میتواند آگاهی و شناخت افراد از مسائل و مشکلات زیست محیطی را افزایش دهد و باعث به وجود آمدن رفتارهای مسئولانه نسبت به محیط زیست شود.
ب- هنجارهای اجتماعی:
دومین جزء سرمایه اجتماعی هنجارها است. منظور از هنجارها آن دسته از قواعد رسمی و غیر رسمی است (شارعپور، 1385: 45) که بیان کننده نوع رفتار و روابط فرد در جامعه است. هنجار اجتماعی از دیدگاه پاتنام نوعی کنترل اجتماعی است که رفتارهای مورد انتظار در یک جامعه را تعیین میکند (پاتنام، 1380). هنجارهای اجتماعی از طریق اجتماعی شدن و نیز از طریق تشویق و مجازاتها به افراد جامعه آموخته میشوند. در بسیاری از جوامع، هنجارهای اجتماعی قوی و شبکههای مشارکت، خطر عهد شکنی را به حداقل میرساند (پاتنام، 1380) و گروهها و جوامعی که این هنجارها بر آنها حاکم است و از آن پیروی میکنند، به شکل موثری بر فرصتطلبی و مشکلات جمعی فایق میآیند (تاجبخش، 1384 : 98). تهدید به محرومیت از حقوق اجتماعی-اقتصادی یک هنجار قدرتمند و قابل اتکا در جامعه است (شادی طلب و دیگران، 1387).
پاتنام در بحث هنجار اجتماعی از هنجار اجتماعی تعمیم یافته به عنوان مولدترین جزء سرمایه اجتماعی یاد میکند. منظور وی از هنجار اجتماعی تعمیم یافته، انجام کاری برای افراد دیگر بدون چشم داشت و اطمینان از پاسخگوی توسط شخص یا کسی دیگر است (خوشفر، 1387).
کلمن بر این باور است که «هنجارهای اجتماعی شکل فوق العادهای از سرمایه اجتماعی است که شخص نفع شخصی خود را فرومیگذارد و در جهت منافع جمع عمل میکند. اینگونه هنجارها که به پشتوانه حمایت اجتماعی، شان و موقعیت، افتخار و دیگر پاداشها تقویت میشوند، سرمایه اجتماعی هستند که … افراد را به سوی یک خیر عمومی سوق میدهند» (تاجبخش، 1384 :63). در بحث رفتارهای محیطی هنجارهای اجتماعی، اعضای جامعه را به ایثار و چشمپوشی از نفع شخصی بهخاطر نفع جمعی به رفتاری مسئولانه نسبت به محیط زیست وا میدارد.
پاتنام در تعریف هنجارهای اجتماعی دو نوع تعادل را معرفی میکند شامل: تعادل متوازن و تعادل تعمیم یافته، در تعادل متوازن اشاره به مبادله چیزهایی با ارزش برابر دارد مانند حکم قصاص در قانون کشورهای اسلامی. اما در تعادل تعمیم یافته به یک مبادله یک طرفه اشاره دارد با این انتظار که همان شخص یا کسی دیگر در آینده این منفعت ما را باز پرداخت مینماید (پاتنام، 1380). بدین صورت، افراد میتوانند با استفاده از هنجارهای اجتماعی محیطی، زمینی قابل سکونت برای نسلهای آیند به جا بهگذارند، و به مبادلهای بپردازند که سود آن را فرزندانشان دریافت خواهند کرد و همین طور، اگر در نظام همسایگی هنجارهای اجتماعی قوی باشد، مشارکت افراد در جهت حفاظت از محیط طبیعی اطراف خویش بیشتر و مسئولانهتر خواهد بود. به عنوان مثال، در این نظام همسایگی ما شاهد ریخت و پاش زبالهها در سطح کوچهها نخواهیم بود.
ج- اعتماد اجتماعی:
سومین مولفه سرمایه اجتماعی در نظر پاتنام اعتماد60 است. اعتماد از عناصر ضروری برای تقویت همکاری است که همکاری میان افراد را تسهیل میکند و مستلزم پیشبینیپذیری رفتار دیگران است، در یک جامعه کوچک از طریق آشنایی نزدیک با دیگران حاصل میشود، اما در جوامع بزرگتر و پیچیدهتر اعتماد غیر شخصی و غیرمستقیم حاصل میشود (خوشفر، 1387).
اعتماد را میتوان یکی از مولفههای اصلی سرمایه اجتماعی دانست که در بسیاری از تحقیقات از آن استفاده شده است. به نظر پاتنام اعتماد چرخهای حیات اجتماعی را روغن میزند (پاتنام، 1380). اعتماد و لازمه شكل گيري پيوندها و معاهدات اجتماعي است، اعتماد اجتماعي ايجاد كننده تعاون و همياري است و فقط در اين حالت است كه در عين وجود تفاوت‌ها قادر به حل مشكلات و انجام تعهدات اجتماعي مي‌شود. اعتماد اجتماعي برگرفته از عدالت ـ برابري و امنيت اجتماعي نيز زاينده آنها مي‌باشد. آنتوني گيدنز، اعتماد و تأثير آن بر فرآيند توسعه را زيربنا و زمينه ساز اصلي در جوامع مدرن مي‌داند، هر جا كه سطح اعتماد اجتماعي بالا باشد مشاركت و همياري مردم در عرصه‌هاي اجتماعي بيشتر و آسيب‌هاي اجتماعي كمتر است (اكبري، 1383).
اعتماد لازمه شكل گيري پيوندها و معاهدات اجتماعي است، اعتماد اجتماعي ايجاد كننده تعاون و همياري است و فقط در اين حالت است كه در عين وجود تفاوت‌ها قادر به حل مشكلات و انجام تعهدات اجتماعي مي‌شود. اعتماد اجتماعي برگرفته از عدالت ـ برابري و امنيت اجتماعي نيز زاينده آنها مي‌باشد. آنتوني گيدنز، اعتماد و تأثير آن بر فرآيند توسعه را زيربنا و زمينه ساز اصلي در جوامع مدرن مي‌داند، هر جا كه سطح اعتماد اجتماعي بالا باشد مشاركت و همياري مردم در عرصه‌هاي اجتماعي بيشتر و آسيب‌هاي اجتماعي كمتر است (اكبري، 1383؛11).
زتومكا كه در ميان جامعه شناسان معاصر مبحث اعتماد اجتماعي را مورد عنايت ويژه قرار داده، معتقد است كه توجه به اعتماد اجتماعي ايده جديدي نيست، بلكه يك جريان چند قرني است. بهنظر او برخورداري جامعه جديد از ويژگي هاي منحصر به فردي چون آيندهگرايي، شدت وابستگي متقابل، گستردگي و تنوع جوامع، تزايد نقشها و تمايز اجتماعي، بسط نظام انتخاب، پيچيدگي نهادها و افزايش ابهام، ناشناختگي و تقويت گمنامي، و غريبه بودن نسبت به محيط اجتماعي، توجه به اعتماد اجتماعي و نقش آن در حيات اجتماعي شاهد رشد نوعي جهت گيري فرهنگ گرايانه

پایان نامه
Previous Entries منبع تحقیق درمورد سرمایه اجتماعی، عامل اجتماعی، ساختار اجتماعی، جامعه مدنی Next Entries منبع مقاله درباره ميران، "، هما، سيدميران