منبع تحقیق درمورد جری و تطبیق، علوم قرآن، سوره بقره

دانلود پایان نامه ارشد

حیات: اهل ذکر یک مفهوم وسیعی دارد در این آیه ظاهراً علمای اهل کتاب مورد نظر است ولی در معنای باطنی آن همه آگاهان و دانایان را شامل می‌شود و آیه بر این حقیقت دلالت دارد که هرکس چیزی را نمی‌داند باید به متخصّص مراجعه کند بنابراین مصداق اتمّ اهل الذّکر، ائمّه و اهل‌بیت (ع) خواهد بود119.
2. «لاَ يَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ» ﴿الواقعة، 79﴾ كه جز پاك‏شدگان بر آن دست نزنند
مراد از مسّ کتاب ظاهر آیه این است که بدون وضو قرآن را مسّ نکن و نه در حالت جنابت بر خط آن دست نزن ولی در معنای باطنی قرآن: قرآن در حوزه لوح محفوظ و از آنجا توسط حضرت جبرئیل بر پاک‌ترین خانۀ آباد که قلب پیامبر (ص) نازل شده است و شیاطین به لوح محفوظ دسترسی ندارند که هم طهارت ظاهری: همان وضو است و هم طهارت باطنی که قلب پاک است120.
2-2-5- سیاق
2-2-5-1- انواع سیاق
الف) سیاق کلمات: سياق كلمه‏ها، شکل‌های گوناگونى دارد؛ مانند مبتدا و خبر، فعل و فاعل، فعل و نايب فاعل، فعل و مفعول و معطوف و معطوف عليه. قرينه بودن اين نوع سياق و تأثير آن در تعيين و تحديد معناى واژه‏ها، از قوى‏ترين قرائن سياقى است؛ زيرا قطعى است كه يك گوينده دانا، در هيچ شرايطى از كلمه‏هايى كه با آن‌ها جمله‏اى مى‏سازد، معانى نامتناسب اراده نمى‏كند و از هر كلمه معنايى را مدنظر دارد كه بامعنای كلمه‏هاى ديگر سازگار است، به گونه‏اى كه از مجموع آن‌ها كلامى كه گوياى معناى تام و كاملى باشد و در نزد اهل آن زبان بر آن معنا دلالت كند، تشكيل شود. در قرآن كريم، در موارد بسيارى، اين نوع سياق وجود دارد و به كلمه‏ها ظهور خاصّى بخشيده و در نتيجه، معناى آن‌ها را تعيين و تحديد نموده است و استاد بهرام پور در زمینه سیاق آیات توجه ویژه ای دارد برای همین به ذکر نمونه ای می پردازد .
در آيه كريمه‏ «مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» ﴿الفاتحة، 4﴾ كلمه «دين» در اثر سياقى كه براى اين كلمه از اضافه شدن «مالك» به «يوم» و «يوم» به «دين» به وجود آمده، در معناى «جزا» ظهور پيدا كرده است و حال آنكه اگر به تنهايى يا در تركيبى ديگر از كلمه‏هاى ديگرى ذكر مى‏شد، ظهورى در اين معنا نداشت؛121
دین به چه معنی است؟
پاسخ: 1-دین به معنی جزاست؛ یعنی خدا شخصاً امور جزا را اداره می‌کند.
2- به مفهوم دین و دین‌داری است؛ یعنی روزی که فقط بازار دین‌داری گرم است؛ روزی که سخن از چه کرده‌ای و چه آورده‌ای است. گرچه نماز و روزه و صالحات در این دنیا برای انسان ثمره و نمود ظاهری ندارند، ولی در آن روز، کوچک‌ترین عمل فراموش‌شده به حساب می‌آید و کار می‌گشاید و یا مشکل‌آفرین می‌شود.
از کلمه یوم به معنی روز، استفاده می‌شود که برای اعمال و نیات انسان، روز و شبی مطرح است. مادامی که انسان در دنیاست، اعمال و نیات او مخفی است و در معرض دید نیست. در واقع دنیا دوران شب و استتار اعمال است؛ اما قیامت، روز روشن شدن حقیقت اعمال است. گویی در اتاق تاریکی ناگهان چراغی روشن کنند و همه چیز ظاهر گردد.122
نمونه ديگر كلمه «كتاب» در آيه كريمه‏ «… وَ ما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتابٍ …» ﴿فاطر، 11﴾ است كه در اثر سياق كلمات، در لوح محفوظ یا حوزه آگاهی انسان خارج است123.
ب) سیاق جمله‌ها: مقصود از قرينه بودن سياق جمله‏ها آن است كه يك جمله از قرآن كريم، براى جمله‏اى ديگر در همان آيه قرينه شده، در تعيين مقصود از جمله ديگر تأثير گذارد. از دیر زمان، مفسّران در تفسير آيات كريمه قرآن از اين نوع سياق كمك گرفته‏اند و استاد بهرام پور در زمینه سیاق جمله ها توجه ویژه ای دارد برای همین به ذکر نمونه ای می پردازد .
طبرى، از مفسران اهل سنّت، در تفسير آيه كريمه‏ «أَ وَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْ‏ءٍ حَيٍّ …؛ ﴿الأنبياء، 30﴾ آيا كسانى كه كفر ورزيدند نديدند [ندانستند] كه آسمانها و زمين به هم پيوسته بودند و ما آن دو را از هم جدا ساختيم و هر چيز زنده‏اى را پديد آورديم …»
گفته است: نزديك‏ترين سخن به صحّت، در تفسير آيه، به دليل قسمت بعدى آيه كه مى‏فرمايد: «وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْ‏ءٍ حَيٍّ»، سخن كسى است كه مى‏گويد: آسمان و زمين از باران و گياه بسته بود [باران و گياه نداشت‏]، پس آسمان به باران و زمين به گياهان، باز و شكافته شد. 124
بسته بودن آسمان و زمین
منظور از بسته بودن آسمان‌ها این است که از آسمان باران نمی‌بارید و بسته بودن زمین یعنی در آن گیاه نمی رویید و خداوند هر دو را گشود، در نتیجه آب به جریان افتاد و گیاه رویید. آیه بعدی «ما هر موجود زنده ای را از آب آفریدیم، با این نظریه سازگاری و تناسب دارد.»125
ج) سیاق آیات: آيات كريمه قرآن، از نظربلندی و كوتاهى بسيار مختلف است. برخى مانند «آيه دِين»﴿البقرة، 282﴾ بيش از بيست جمله كامل را در برگرفته است‏ و برخى مانند آيه كريمه‏ «مُدْهامَّتانِ؛ ﴿الرحمن‏، 64﴾ دو [باغ سر] سبز [كه از شدّت سبزى‏] سياهگون [است‏].» تنها يك كلمه و جزئى از يك جمله است. سياق آياتى كه از يك جمله كمترند و همراه با كلمات پيشين يا پسين، يك جمله را تشكيل مى‏دهند، در حكم سياق كلمه‏هاست و بر اساس همان توضيحى كه در قرينه بودن سياق كلمه‏ها مطرح شد، قرينه بودن سياق اين‏گونه آيات نيز بدون هيچ قيد و شرطى معتبر بوده و غیرقابل‌انکار است؛ امّا آن دسته از آيات كه يك جمله يا بيش از يك جمله‏اند- و بيشتر آيات این‌چنین‌اند- سياق آن‌ها در حكم سياق جمله‏هاست و به همان بيانى كه در سياق جمله‏ها گذشت، اصل قرينه بودن سياق آيات نيز پذیرفته‌شده و غیرقابل ترديد است126و استاد بهرام پور در زمینه سیاق آیات توجه ویژه ای دارد برای همین به ذکر نمونه ای می پردازد.
هردو باغ خرم و سر سبزند که از تراکم درخت و گیاه و برگ به سیاهی می‌زنند آیا این نعمت‌ها جای انکار دارد که این آیه با آیه قبل دو بهشت دیگر با دو توصیف دیگرند127
د) سیاق سوره‌ها: جمعى از مفسران و دانشمندان علوم قرآنى، سوره‏هاى قرآن را پيوسته و مربوط به هم دانسته و براى در كنار يكديگر قرار گرفتن و در مواردى براى بيان رابطه اولین آيه هر سوره با آخرين آيه سوره قبل از آن، وجه مناسبتى ذكر كرده‏اند. روشن است كه مستند كار آنان چيزى جز سياق سوره‏ها نيست، ولى با توجه به اينكه به اتفاق همه مفسّران و دانشمندان علوم قرآنى، سوره‏ها برخلاف ترتيب نزول جمع‏آورى و تنظیم‌شده- و اين مطلب از قطعی‌ات تاريخ قرآن است- و اكثر آنان ترتيب فعلى سوره‏ها را نيز اجتهادى مى‏دانند و دليل معتبرى نيز بر توقيفى بودن آن وجود ندارد، استناد سياق فعلى سوره‏ها به وحى و توقيف نبی اكرم (ص) ثابت نيست و در نتيجه، مرتبط دانستن سوره‏ها و وجه مناسبتى كه براى اقتران آن‌ها با يكديگر و براى اولين آيه هر سوره‏اى با آخرين آيه سوره قبل از آن ذكر شده است، دليل معتبرى ندارد؛ پس نمى‏توان براى وجه مناسبت‌های یادشده به استناد سياق سوره‏ها، اعتبارى قائل شد و آن را مقصود خداوند دانست128.
ما با مطالعه تفسیر نسیم حیات به این نتیجه رسیدیم که در این تفسیر هیچ موردی سیاق سوره‌ها نیافتیم.
2-2-6- جری و تطبیق
2-2-6-1- معنای لغوی جری و تطبیق
واژه «جری» در اصل به معنای حرکت منظم و دقیق در طول مکان است؛ مثل جریان آب یا جریان کشتی در دریا یا جریان خورشید. بسیاری از لغوییان واژه «جری» را مقید به حرکت در مکان نکرده‌اند، بلکه آن را «خلاف سکون» دانسته‌اند129 واژه تطبیق در اصل به معنای قرار دادن چیزی بر چیز دیگر به طوری که آن را بپوشاند و مساوی یکدیگر باشند.
2-2-6-2- معنای اصطلاحی جری و تطبیق
منظور از «جرى و تطبيق» كه در علوم قرآنى مصطلح است اين است كه قرآن براى فرد خاصى يا گروه خاصى و يا زمان خاصى نازل نشده است.130
«جرى و تطبيق» عبارت است از انطباق الفاظ و آيات قرآن بر مصاديقى غير از آنچه آيات درباره آن‏ها نازل شده است و در اين جا مراد، انطباق الفاظ و آيات قرآن بر پيامبر صلی‌الله عليه و آله و اهل‌بیت عليهم السّلام و مخالفان آنان است131و استاد بهرام پور در زمینه جری و تطبیق توجه ویژه ای دارد برای همین به ذکر نمونه ای می پردازد.
ذکر نمونه اول: «…وَ الَّذِينَ يَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ…» ﴿التوبه، 34﴾ و كسانى كه زر و سيم را گنجينه مى‏كنند تفسیر نسیم حیات: وقتی که قرآن می‌گوید: بسیاری از علمای اهل کتاب چنین‌اند یعنی اقلیتی چنین نیستند از طرفی خطاب آن است که مسئله زر اندوزی شامل حال مسلمانان و غیرمسلمانان می‌شود و همگان خطاب این فرمان هستند و این عمل برای همه حرام است132.
2-2-6-3- رابطه‏ى جرى و بطن‏
گر چه از ظاهر كلام علّامه طباطبايى در ذيل مباحث روايى «الميزان» استفاده مى‏شود كه اجمالاً «جرى» غير از «بطن» است. امّا با مقدارى تسامح مى‏توان گفت:
روايات «بطن» نيز نوعى از «جرى» محسوب مى‏شود، به اين صورت كه روايات بطنى فرآيند توسعه‏ى معناى لفظ و انطباق بر مصاديق غير ظاهر است. روايات نيز مؤيّد اين تحليل است، همان طور كه علّامه طباطبايى مى‏گويد: «در بعضى از روايات، بطن قرآن يعنى انطباق قرآن را به مواردى كه به واسطه‏ى تحليل به وجود آمده از قبيل جرى است133».

2-2-7- توجه به معانی و بیان ریشه کلمات
ذکر معانی ریشه‌ای کلمات در تمامی آیات تفسیر شده در تفسیر نسیم حیات مشاهده می‌شود. این اقدام در راستای فهم بهتر لغات و اصطلاحات به‌کاررفته در قرآن است و به مخاطب قرآن کمک می‌کند که معنای دقیق تری را از آیات درک کند.
استاد بهرام پور در این تفسیر پس از آوردن آیه، معنای آن نیز مقابل آن ذکر شده است. معانی لغوی کلمات با استناد به کتب لغت از جمله «قاموس قرآن» و «مفردات غریب القرآن» و «التحقیق فی کلمات القرآن مصطفوی» بیان شده است:
در تفسیر آیه «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ …» ﴿المائدة، 35﴾ «اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، از خدا پروا كنيد; و به او [توسل و] تقرب جوييد.» «وسیله» در لغت از «وسل الیه» یعنی به او نزدیک شد و التحقیق فی کلمات القرآن می‌گوید: «واسل»: کسی که راغب به خداست134
و در جای دیگری در تفسیر آیه «… وَ آتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَاراً …» ﴿النساء، 20﴾ «و به يكى از آنان مال فراوانى داده باشيد» «قِنْطَاراً»: از «قَنطَرَه» به معنی پل است و مفردات راغب اصفهانی می‌گوید: چون مال زیاد مانند پلی است که انسان به وسیله آن از مشکلات زندگی به راحتی عبور می‌کند، قنطار اطلاق شده است.
2-2-8- توجه به کلمات کلیدی و مترادف
قرآن، بعضی از مصطلحات خود را تفسیر می‌کند و بر آن معانی وسیع و اصطلاحی می‌بخشد، نظیر آنچه با کلمات متقین، کافران، ظالمان، منافقین و غیره انجام می‌دهد و استاد بهرام پور در زمینه کلمات کلیدی و مترادف توجه ویژه ای دارد برای همین به ذکر نمونه ای می پردازد:
مفهوم واژه «متّقین» نیز ذیل آیه 3 سوره بقره چنین توصیف می‌شود ﴿1- الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَ 2-يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ 3- وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ‌- وَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ به ما أُنْزِلَ إِلَيْکَ 5- وَ مَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ‌﴾ ﴿البقرة،3 و 4﴾ (1-آنان كه به غيب ايمان مى‏آورند،2- و نماز را بر پا مى‏دارند،3- و از آنچه به ايشان روزى داده‏ايم انفاق مى‏كنند;4-و آنان كه بدان چه به سوى تو فرود آمده،5- و به آنچه پيش از تو نازل شده است، ايمان می‌آورند; و به آخرت يقين دارند135.)
مفهوم واژه «کفّار» نیز ذیل آیه 6 سوره بقره چنین توصیف می‌شود ﴿1- إِنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ‌- خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَ عَلَى سَمْعِهِمْ وَ عَلَى أَبْصَارِهِمْ

پایان نامه
Previous Entries منبع تحقیق درمورد ظاهر و باطن، رسول خدا (ص)، پیامبر (ص) Next Entries منبع تحقیق درمورد تفسیر قرآن، ترتیب نزول، پیامبر (ص)