منبع تحقیق درمورد آسیای مرکزی، نفت و گاز، سیاست خارجی، تاجیکستان

دانلود پایان نامه ارشد

عنوان منبع منازعه ایفای نقش نماید. نفت و گاز از جمله مهم‌ترین منابع موجود در منطقه است که نویدبخش آینده‌ای درخشان از لحاظ اقتصادی است. این امر می‌تواند پای سرمایه‌گذاران خارجی را در منطقه باز کند. در نتیجه یکی از مهم‌ترین چالش‌های منطقه این است که کشورها چگونه می توانند منابع نفت و گاز خود را توسعه دهند و این پرسش که آیا این توسعه به شکلی همگون خواهد بود یا ناهمگون، می‌تواند منشا بسیاری از تنش‌های آینده منطقه‌ای را آشکار نماید. اولا، تفاوت میان کشورهای منطقه از حیث منابع نفت و گاز می‌تواند منجر به مهاجرت‌های اقتصادی، قطبی شدن گروه‌های قومی و افزایش تنش در منطقه گردد10. ثانیا افزایش ثروت اقتصادی می‌تواند موجب افزایش مسابقات تسلیحاتی در منطقه گشته و در نتیجه برخی منازعات قدیمی چون منازعه بر سر منطقه ناگورنو – قره باغ را تشدید نماید. ثالثا نحوه استفاده از ثروت نفت و گاز در کشورهای گوناگون منطقه در جهت توسعه اقتصادی می‌تواند منبع تنش‌های آینده باشد. در صورتی که منابع انرژی به شکل صحیح در راستای توسعه مورد استفاده قرار نگیرد، منبع بی‌ثباتی داخلی خواهد گشت. رابعا، از آنجا که تجربه جهان سوم بدین شکل بوده که در کنار تحولات سریع اقتصادی – اجتماعی معمولا فقر نیز گسترش می‌یابد این نیز به نوبه خود منبع تنش خواهد بود (حاجی یوسفی، 1384: 106) بنابراین در منطقه ای که عدم یکپارچگی قومی و زبانی و فرهنگی به این میزان است ، همگرایی و همکاری نزدیک میان کشورها غیر قابل تصور است. ثبات سیاسی به شدت در معرض خطر است و سایه ی بحران ها بر منطقه حاکم است، به علاوه اینکه بحران‌هایی همچون جنگ «قره باغ» و آینده نامشخص سرنوشت «قره باغ کوهستانی» و مسائل موجود میان گرجی‌های حاکم و آبخازی‌های جدایی طلب و مخالف، اذهان نظریه‌پردازان و مجریان سیاست‌های امنیت منطقه‌ای را به خود مشغول ساخته است.(حاجی یوسفی 1384: 104) با این اوصاف، منطقه ی آسیای مرکزی – قفقاز نه تنها دارای بستر مناسبی جهت همکاری و همگرایی کشورها با یکدیگر نیستند بلکه منطقه ای بحران زاست که امکان وقوع جنگ و ستیز در آن دایمی است علاوه بر این کشورهای منطقه در برخی مسایل چالشهایی را با جمهوری اسلامی ایران دارند که در ادامه به آنها اشاره می کنیم.

الف) همگرایی منطقه ای و جایگاه ایران در منطقه ی آسیای مرکزی
پس از فروپاشی شوروی در سال 1991، ایران در شمال از طریق خشکی و دریا با کشورهای ترکمنستان، قزاقستان، روسیه،‌ آذربایجان و ارمنستان هم مرز گردید. افزون بر این، کشورهای تاجیکستان، قرقیزستان و ازبکستان نیز در این منطقه استقلال یافتند. به عبارت دیگر،‌ یک همسایه تبدیل به هشت همسایه برای ایران شد (حاجی یوسفی ، 1384: 85) این اتفاق موجب شد ایران در صدد کسب منافع اقتصادی در شمال و ایجاد توازن امنیتی درجنوب برآید (دهشیری،1380: 383) از آنجا که برقراری رابطه‌ای منسجم و نزدیک با کشورهای آسیای مرکزی به تحکیم امنیت ملی و توسعه اقتصادی ایران نیز مساعدت‌های فراونی می‌کرد، از این رو کشورهای منطقه پس از استقلال در اولویت سیاست خارجی ایران قرار ‌گرفتند. همچنین پیوندهای تاریخی ایران با آسیای مرکزی و قفقاز به حدی بوده است که می توان ایران را جزئی از آن منطقه بدانیم چرا که منطقه‌ی عظیمی از آسیای مرکزی و قفقاز کنونی در گذشته نه چندان دور بخشی از ایران بوده است11 . بر این اساس از جمله اشتراکات ایران با کشورهای منطقه آسیای مرکزی می توان به تجربه یک زندگی تاریخی به عنوان اعضای ساختارهای سیاسی ایران از دوران هخامنشی تا امپراطوری صفوی و دوران قاجاریه در قرن نوزدهم و همچنین نقش محوری اسلام در ایجاد پیوند در بین این کشورها، اشتراک زبان فارسی بین ایران با تاجیکستان و بخش بزرگی از ازبکستان و افغانستان و وجود شهرهایی مثل بخارا، سمرقند، بلخ، مرو و خوارزم به عنوان مهد علوم ایرانی اشاره نمود(بهمن، 1389: 30) اما به رغم اینکه ایران از لحاظ تاثیرپذیری از تحولات منطقه آسیای مرکزی و قفقاز و هم‌چنین تاثیرگذاری بر آنها از یک سو و نزدیکی جغرافیایی به آسیای مرکزی و قفقاز و پیوندهای تاریخی با آن از سوی دیگر،‌ جزئی طبیعی و جغرافیایی از این منطقه محسوب می‌گردید،‌ کشورهای منطقه ایران را به عنوان جزئی از منطقه به حساب نیاوردند-1108) (Belokrenitsky,1994,1109سه دلیل عمده در این راستا قابل ذکر است. دلیل اول و شاید مهم‌ترین دلیل،‌ عبارت از دشمنی ژئوپلیتیک امریکایی با ژئوپلیتیک ایرانی است. امریکا تمامی مساعی خود را به کار برده و می‌برد تا ایران را منزوی ساخته و از منطقه دور نگاه دارد.دلیل دوم مربوط به وابستگی‌های ساختاری کشورهای منطقه به روسیه12 و همچنین سیاست خارجی این کشور برای ایجاد استیلا (هژمونی) بر کشورهای سابق شوروی است (حاجی یوسفی، 1384:‌ 88)دلیل سوم مربوط به تصویری بود که از جمهوری اسلامی ایران به عنوان کشور نماینده اسلام بنیادگرا در منطقه وجود داشت (حاجی یوسفی، 1384: 88) با این اوصاف،گرگوری گلیسون در کتابی با عنوان دولت‌های آسیای مرکزی: کشف استقلال، آسیای مرکزی را افزون بر پنج کشور ترکمنستان، تاجیکستان، ازبکستان، قرقیزستان و قزاقستان، شامل بخش‌هایی از ایران، افغانستان و چین می‌داند ( Gleason, 1997)همچنین مصطفی آیدین در مقاله‌ای با عنوان “ژئوپلیتیک جدید در آسیای مرکزی و قفقاز”، از ظهور یک منطقه استراتژیک جدید سخن به میان می‌آورد که افزون بر پنج کشور مذکور، شامل کشورهای ترکیه، ایران، افغانستان، پاکستان و چین می‌گردد13. همچنین گرچه زمینه نفوذ عمیق تاریخی و فرهنگی ایران در سراسر منطقه، شرایط را برای توسعه و روابط سازنده فراهم آورده ولی امریکا آشکارا سیاست “سد نفوذ” ایران را در دستور کار خود قرار داده است. ایران نیز هیچ‌گاه رهبری امریکا برای مبارزه با تروریسم در منطقه را نپذیرفته و تنش میان دو کشور در این زمینه ادامه یافته است. ( Rasizade ,2002) جمهوری اسلامی ایران اعتقاد دارد که مردم این کشورها باید به اقتصادی شکوفا، رشد و توسعه ی همه جانبه نایل شوند و این امر میسر نمی شود، مگر با افزایش همکاری های منطقه ای و ارتقای فضای اعتماد و تضمین صلح و امنیت پایدار( صفری ، 1383 :65) از سوی دیگر، ایران حتی سعی کرد تا در منازعات منطقه‌ای به ویژه منازعه ناگورنو – قره‌باغ و همچنین جنگ داخلی تاجیکستان به عنوان میانجی برای برقراری صلح اقدام نماید (Yousif Freij, 1996) بنابراین با توجه به تبلیغات منفی صورت گرفته، جمهوری اسلامی ایران باید به پرورش روابط معقول و مبتنی بر احترام متقابل میان طرفین، اهتمام بیشتری بورزد تا از این طریق نخبگان و حاکمان منطقه را با حقایق ایران و اسلام سیاسی در ایران معاصر آشنا سازد. در این راستا افزایش دیدارهای رسمی و غیر رسمی در سطوح مختلف می تواند به احساس نزدیکی و ارتقاء مناسبات دو و چند جانبه در منطقه مبدل شود(بهمن ، 1389: 36) از لحاظ توزیع قدرت، ایران همواره پس از روسیه دارای نقش مسلط در منطقه بوده است. ایران از حیث توانایی‌های مادی ، وسایل ارتباطی، توانایی های فرهنگی، قابلیت های اقتصادی جمعیت و موقعیت برتر با هیچ یک از کشورهای دیگر در منطقه (به جز روسیه) قابل مقایسه نیست14. از طرفی گرچه ایران و روسیه هر دو جهت افزایش نفوذ ایفای نقش مسلط در منطقه با یکدیگر رقابت می کنند اما حضور امریکا و روابط خصومت آمیز این کشور با جمهوری اسلامی ایران موجب شده است تا ایران مجبور به اتخاذ سیاست روسیه- محور شود و در نتیجه قدرت مانور زیادی را در موقعیت رقابت با روسیه نداشته باشد این مطلب در خصوص رژیم حقوقی دریای خزر کاملا روشن است. با این توضیح ایران در منطقه، دارای رویکرد اقتصادی بوده و این نگاه در اولویت سیاست خارجی دولت جمهوری اسلامی ایران نسبت به این منطقه قرار گرفته است(حسینی فائق،1386 : 105) به نظر می‌رسد این رویکرد نسبت به دو رویکرد ایدئواوژیکی و فرهنگی با شرایط زمانی و مکانی منطقه تطابق بیشتری دارد. با این وجود میزان همکاری‌های سیاسی و اقتصادی ایران و کشورهای آسیای مرکزی همواره تحت تاثیر عوامل خارجی و فرامنطقه‌ای قرار داشته است. به همین سبب طی سالهای گذشته، حضور قدرت‌های بزرگی نظیر روسیه، امریکا و چین به همراه برخی از کشورهای منطقه همانند ترکیه و اسرائیل مانع شکل گیری روابط مستحکم سیاسی و اقتصادی میان ایران و کشورهای آسیای مرکزی شده‌است و به نظر می‌رسد که ایران سیاستی عمل‌گرایانه و واقع‌بینانه تر نسبت به منطقه اتخاذ کرده و درصدد ایجاد چارچوبی جهت تحکیم و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای برآمده است(بهمن، 1389: 32) پس از 11 سپتامبر 2001 سیاست ایران در آسیای مرکزی همواره با در نظر گرفتن حضور نظامی امریکا در این منطقه مواجه شده است. در این راستا ضرورت افزایش همکاری ایران با روسیه، چین و هند همواره مد نظر بوده است. بخصوص که مواضع آنها درباره گسترش نامطلوب نفوذ امریکا در این ناحیه هر چند به میزان متفاوت اما نزدیک یا شبیه موضع ایران بوده است. (سنایی، 1388: 7) علاوه بر اینکه کشورهای روسیه و چین15 نیز مانند ایران بر اهداف ژئوپلیتیک توسط حوزه نفوذ، دارای نگرانی‌های امنیتی نسبت به خود می‌باشند، بنابراین بخشی از نقش آفرینی آنها علاوه بر جستجوی منافع، متوجه کسب توانایی بازدارندگی تهدید نسبت به خود، با مبدا و سمت مناطق آسیای مرکزی، خزر و قفقاز می‌باشد.(حافظ نیا، 1386، 376-375) از جمله مواردی که ایران را در موقعیت برتر نسبت به کشورهای منطقه قرار داده است مسئله ی راه ارتباطی است.کشورهای آسیای مرکزی در عرصه امنیت و اقتصاد به راه توجه بسیاری دارند. این کشورها در خشکی محصور می باشند و قلمرو آنها تا اولین بنادر آزاد بازارهای بین المللی هزاران کیلومتر فاصله دارد. راه، عامل تحکیم مبانی استقلال، حاکمیت و تمامیت ارضی این کشورها تلقی می شود. راه، مهمترین شاخص تعدیل روابط خارجی و به تبع آن سیاست خارجی آنها محسوب می گردد. جغرافیای منطقه به گونه ای رقم خورده است که از مجموع گزینه های محدود دسترسی به خارج این کشورها سه گزینه که اتفاقا مناسب ترین گزینه ها نیز هست به ایران ارتباط دارد. لذا بر جمهوری اسلامی ایران است که در راستای استفاده از این فرصت ها با تحریک لازم موقعیت جغرافیایی منحصر به فرد خود عاملی برای تحکیم مناسبات سودمند متقابل با این کشورها تبدیل نموده و از آن بهره برداری نماید(بیگدلی،1381 : 22-21)جمهوری اسلامی ایران با استفاده از این فرصت می تواند ضمن کسب منافع اقتصادی روابط خود را با شماری از کشورهای مهم پیرامونی تنظیم نموده و توسعه دهد (بیگدلی، 1381: 22) با توجه به اینکه این کشورها عموماً کشورهای تک محصولی در صادرات به شمار می روند و اقلام محدودی از مواد اولیه را صادر می کنند، میزان اتکا به درآمد حاصل از این صادرات بسیار زیاد و با توجه به نقش حمل و نقل در قیمت تمام شده و بازاریابی، جایگاه حمل و نقل و تسهیلات ترانزیتی در اقتصاد آنها بسیار مهم می باشد و لذا جمهوری اسلامی ایران از نقطه نظر ترانزیت و حمل و نقل برای این کشورها حائز اهمیت می باشد. با توجه به این پیچیدگی ها علاقه کشورهای آسیای مرکزی به مسیرهای جمهوری اسلامی ایران عملاً بسیار زیاد است؛ لیکن میزان بهره برداری از این راه ها به اندازه این علاقه نبوده و نیست (بیگدلی،1381 : 23) برای ارتقای موقعیت ترانزیتی جمهوری اسلامی ایران شناخت دلایل این امر و توجه به ساختارهای حکومتی، اوضاع سیاسی، اقتصادی و اجتماعی این کشورها و همچنین رقابت های موجود در منطقه ضرورت دارد. برخی از کشورها برای دسترسی، به بازارهای مورد نیاز خود مجبورند قبل از ورود به ایران از کشور یا کشورهای دیگر عبور کنند در اینجا بر جمهوری اسلامی ایران است که امکان دسترسی آن کشورها به ایران را به تناسب مناسبات کشور مبدأ و کشوری که قبل از ایران باید از آن عبور نماید تنظیم کند (بیگدلی، 1381: 25)همین قدرت های منطقه ای و فرامنطقه ای تلاش می کنند تا توسعه راههای کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز را در راستای اهداف خود جهت دهند. با اینکه ایران در همسایگی

پایان نامه
Previous Entries منبع تحقیق درمورد نگاه به شرق، سیاست خارجی، ژئوپلیتیک، کشورهای آسیایی Next Entries منبع تحقیق درمورد خلیج فارس، آسیای مرکزی، شورای همکاری خلیج فارس، انقلاب اسلامی