منبع تحقیق درباره فضای شهری، فضاهای شهری، اجتماعی و فرهنگی

دانلود پایان نامه ارشد

غیر مادی که مردم به ارث میبرند و به کار میبرند و تغییر شکل میدهند، بر آنها میافزایند و به آیندگان میسپارند. (بشریه 1386) به عبارتی فرهنگ به معنای وسیع آن همیشه پدیدهای اجتماعی است. (گل محمدی, جهانی شدن فرهنگ، هویت 1381, 123) به بیانی دیگر ساختارهاي اجتماعی حاصل تعاملات رو در روي میان افرادي است که حس و دریافت مشترکی از واقعیت‌هایی مانند فرهنگ و اجتماع و مذهب دارند. در واقع فرهنگ، پایه و مبناي شکل‌گیري ساختارهاي اجتماعی است و در سه قالب زبان، هنجارها و ارزش‌ها نمود می‌یابد (Schaefer،2008:4)ساختار و نظام اجتماعی نمی‌تواند به عنوان نظام هنجاري کنش‌هاي متقابل و نقش‌ها وجود داشته باشد، مگر آنکه فرهنگ براي آن ارزش‌هاي مشترکی که رفتار را شکل می‌بخشد و براي آن معناي قابل انتقالی به وجود می‌آورد، زمینه‌ای فراهم کند. (روشه، 1378:114) فرهنگ نمی‌تواند وجود داشته باشد مگر آنکه دائما در بافت کنش متقابل و کنش اجتماعی که هم شرط و هم نتیجه آن است، خود را بازآفریند و بالاخره شخصیت براي دو نظام مذکور عنصر حیاتی، موتور اساسی حرکت یعنی مجموعه انگیزه‌هایی که هریک از عمل کنندگان را در موقعیت اجتماعی به عمل وادار می‌کند، به همراه می‌آورد. (روشه، 1378:116)
ارزش‌هاي اجتماعی و ارزش‌های اعتقادی از طریق اجتماعی شدن از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شوند. رفتار انسان بدون ارتباط با یک نظام اجتماعی قابل درك نیست و یک فرهنگ بدون ارجاع به محیط زمینی یا جغرافیایی قابل شناخته شدن نیست )لنگ، 1381 : 182) همچنین ارزش‌هاي فرهنگی در هر جامعه‌اي ضمن شکل‌گیري روابط اجتماعی افراد ساخته و پرداخته می‌شود و در بسیاري از موارد پایندگی ساختارها سبب پایندگی روابط اجتماعی می‌گردد (توسلی، 1362 :90 ) روابط اجتماعی و هنجارهای رفتاری در قالب الگوهاي رفتاري در میان افراد جامعه نهادینه می‌شود. هر شهر، هر محله و هر بنا، مطابق فرهنگ غالب خود، مجموعه خاصی از این الگوي رویدادها را دارد. در واقع هر فرهنگ همواره الگوي رویدادهاي خود را با نام عناصر کالبدي فضا که در آن فرهنگ “متداول اند”، مشخص می‌سازد (الکساندر، 1386 : 78 )
به عبارت دیگر “فرهنگ که مجموعه ارزش‌ها و باورها و جهان بینی است، قواعدي را می آفریند که فضاي ساخته شده بازتابی از آن بوده و از این طریق مردم به محیط خود معنی می دهند ” (پوردیهیمی، 1382 : 3)
فضای ساخته شده یا کالبد به تنهایی دارای حیات و هویت نیست ،این رویدادها هستند که روحی در کالبد فضاهای ساخته شده می‌دمند و به آن هویت می‌بخشند . لذا رویدادها پارامترهای مهم و موثری در فضاهای کالبدی و شهری می‌باشند که به توضیح آنها خواهیم پرداخت.
2- 1-2 فرهنگ، کالبد و رویداد
همه حیات و روح هر فضا و همه ادراك ما در آن فضا، نه صرفا به محیط کالبدي آن بلکه به الگوي رویدادهایی بستگی دارد که در آنجا اتفاق می‌افتد. الکساندر هویت هر فضا را حاصل رویدادهایی می داند که در آن فضا اتفاق می‌افتد: “این الگوي رویدادهاست که هویت فضاها را به وجود می آورد، لزوما رویدادهاي انسانی نیست” (الکساندر، 1386 :76)
در طول تکامل جوامع بشری، فرهنگ‌های محلی توانسته‌اند به کمک نمادهایی که در بطن دارند، تداوم داشته باشند. در میان مجموعه نمادهایی که بشر در طول تاریخ زندگانی خود خلق کرده و به کار بسته است فضای کالبدی و قدیمی شهر نیز نمادی تازه می‌شود و موضوع تفکر عمومی قرار می‌گیرد و با دارا شدن بار فرهنگی- اجتماعی مختص به خود، نقش ویژه‌ای را ایفا می‌نماید. در نتیجه پذیرفتن اینکه فضاهای شهری قدیمی دارای نمادهایی هستند که از تعلق خاصی بین انسان‌ها و فضای کالبدی‌شان حکایت می‌کنند امروزه به معنای قبول اصلی در تایید ارزشمندی فرهنگ عامه تلقی می‌شود. (فلامکی، 1384) اما در شرایط رشد و توسعه پر شتاب شهرها در قرن اخیر تعلق متقابل بین انسان و فضای ساخته شده که در ادوار گذشته بیش از هر چیز بر مبانی و تفکر احساسی، عاطفی و ادراکی استوار بود، امروز عنوانی متفاوت یافته است. قوانین و مقررات کشوری و جهانی که منطبق با فلسفه زندگی نو است، فضای کالبدی را مورد تملک و تصاحب قرار داده‌اند. (فلامکی، 1384، 204) از سویی دیگر خوب زیستن و بهتر زیستن جمعیت‌ها و ملت‌ها در فضای قابل سکونت جهان، بستگی به برخورداری از محیط مساعدی دارد که در آن فرد فرد انسان‌ها بتوانند، برحسب خواسته‌ها و سلیقه‌های شخصی خود، به میزانی کمتر یا بیشتر از آنچه مجموعه مقررات و محدودیت‌های ثبت شده یا ضمنی و آداب و رسوم رایج ممکن می‌سازد، از موهبت‌هایی که طبیعت در اختیار آنان گذاشته بهره‌مند شوند. در این میان آداب و رسوم مردم متشکل در شهرها یا به طورکلی در مراکز مسکونی، و نیز اعتقادات و سنن و اندیشه‌های ساکنان این مراکز، همراه با آن چه به شکل قوانین و مقررات تدوین کرده و کار بسته‌اند، در طول زمان و در جهت نوسازی‌های جامعه، تغییر می‌پذیرد. (فلامکی، 1384)
توجه به محیط مصنوع (معماری و شهر) و در نظر گرفتن انسان به عنوان متغیر اصلی مسئله، ضرورت توجه به نیازهای او، ویژگیهای اجتماعی و روانی او، رفتار او در آن، تاثیر محیط بر او، مقوله های بسیار مهمی هستند که هویت و شخصیت انسان را شکل می‌دهند. از این روست که می‌توان با تحلیل فضاها، رفتارها و رویدادهای شکل گرفته در طول تاریخ شهرهای تاریخی به بازآفرینی و تجدید فضاهایی پرداخت که برگرفته از همان رفتارهای و رویدادهای تاریخی باشند. همانگونه که بسیاری از شهرهای تاریخی از جمله شهر تاریخی عقدا که در این پژوهش به عنوان بستر برای چنین منظوری در نظر گرفته شده است چنین امکانی را فراهم می‌آورد. در شهر تاریخی عقدا که رفتارها و رویدادها وابسته به مذهب و سنت شکل گرفته است و بسیاری از رویدادهای اجتماعی و فرهنگی بر اساس مذهب در طول تاریخ شهر و مردمان آن تعریف شده است کماکان این رویدادها در مقاطع خاص زمانی اتفاق می‌افتد و با اینکه شهر از دیگر جهات حیات اجتماعی خالی از سکنه شده است و سایر فعالیت‌ها در شهر رو به افول نهاده است همین رویدادهای مذهبی و فرهنگی به عنوان نبض تپنده شهر عمل کرده و ادامه دارند. هر رویداد لاجرم در مکانی رخ می‌دهد و میادین شهری یکی از اصلی‌ترین مکان های بروز رویدادها در فضای شهری می باشند. میادین شهری که اغلب در برگیرنده ابنیه مذهبی می باشند به عنوان مهمترین مکان تجمع و تعامل انسان‌ها به ویژه در اوقات فراغت و ایام و مناسبت های خاص بوده و جایگاه خاصی در افزایش روحیه شهروندی داشته و دارند. با استفاده از پتانسیل های چنین فضاهایی نه تنها می‌توان به رونق سایر فضاها بلکه به احیای محیط و بستر شهری دربرگیرنده آنها نیز کمک کرد. به عبارتی چنین کارکردهایی که در قالب کالبدهایی نظیر میدان و به خصوص فضاهای مذهبی نمود می یابند به عنوان جاذبه و کشاننده افراد به سایر فضاها در نظر گرفته می شود. فضای مذهبی که بر اساس اعتقادات و فرهنگ شکل می‌گیرد به عنوان تنظیم‌کننده فعالیت‌ها ، روابط انسانی و سایر فضاهای شهری بروز می کند. با توجه به مطالبی که ذکر شد به این موارد خواهیم پرداخت؛ در ابتدا به تعریفی از فضای شهری و نقش آن در تقویت تعاملات اجتماعی و فرهنگی می پردازیم و سپس به بررسی کیفیت های طراحی محیط مصنوع پرداخته و در خواهیم یافت و همچنین به تعریف و بیان نقش و جایگاه ابنیه مذهبی به عنوان یک فضای شهری نیرومند و موثر در ساختار شهر تاریخی موردنظر (عقدا) پرداخته می شود.
2-1-3 فضای شهری
فضای شهری ساختاری سازمان یافته، آراسته و واجد نظم به صورت کالبدی برای فعالیت‌های انسانی است. (توسلی، 1371، 18) که اساساً از سه طریق شناخته می‌شود: کیفیت محصور بودن فضا، کیفیت زیبایی شناختی عناصر تشکیل دهنده و فعالیت خاص شهری که در آن واقع می‌شود. (krier،81،1979).
فضای شهری دسته‌ای از فضاهای باز و عمومی شهرها می‌باشند که برای حضور در آن‌ها، شهروندان نیاز به کنترل و مجوز نداشته و آزادانه حق ورود و حضور در آن‌ها را دارند. فضای شهری صحنه‌ای است که داستان زندگی جمعی در آن گشوده می شود. از این رو، این دسته از فضاها نقش مهمی در زندگی اجتماعی شهروندان ایفا می‌کنند و به نوعی، تبلور ماهیت زندگی جمعی می باشند؛ یعنی جایی‌که شهروندان در آن، حضور پیدا کرده و به تعامل و تقابل اجتماعی می پردازند؛ دراین صورت است که یک فضای عمومی، فضای شهری تلقی خواهد شد. (پاکزاد: 1369) ایجاد نظامی از فضاهای شهری به هم پیوسته اما متنوع، حفظ مقیاس انسانی در ارتفاع ساختمان‌ها و زنجیره فضایی، ایجاد شکلی معنادار و تعریف شده برای فضاها با عملکردهای اجتماعی و فرهنگی که امکان ملاقات‌ها و ارتباطات اجتماعی را فراهم آورد را می‌توان از اهداف و اصول طراحی فضای شهری به شمار آورد. از نظر کریر، بی‌توجهی به طراحی فضای شهری، بیانگر بحران فرهنگی در جامعه است. (krier،181،1979). بدین ترتیب می‌توان شهر را مجموعه‌ای از فضاها دانست که کالبد آن را نیازها ، رفتارها و فعالیت های ساکنان آن شکل می‌دهد. انسان‌ها، ساکنان آن، برای رفع نیازهای فردی یا گروهی خود دست به فعالیت می زنند. مجموعۀ این فعالیت ها در طول زمان، الگوی رفتاری خاصی را ایجاد می کنند که کالبد فضای شهر را شکل می دهد. در گذر زمان این فضاهای شهری به صورت بستری برای اتفاقات روزمره و رویدادهای خاص در می‌آیند. در حقیقت کالبد شهر و فضاهای شهری، از الگوهای رفتاری کاربران خود تاثیر می پذیرند و به نوبۀ خود بر رفتار آنان تاثیر می گذارند؛ از این رو است که خصوصیات این فضاها ، رابطه تنگاتنگی با الگوهای رفتاری مخاطبین آن ها دارد. با توجه به اهمیت این رابطه، بررسی فعالیت ها و مخاطبین این فضاها امری ضروری می نماید. (پاکزاد: 1369)
فضای شهری نهادی خاص برای انتقال میراث فرهنگی و اجتماعی است. به همین دلیل از وظایف برنامه‌ریزان شهری، بهزیستی انسان‌ها و ارتقای کیفیت فرهنگی آنها از طریق ایجاد فضای شهری مناسب برای «همزیستی»، «همکاری» و «مشارکت» مردم است. (Mumford، 309،1979)
گستردگی تاثیری که فضاها بر حیات جمعی شهرها دارند تحت تاثیر دو عامل “مقیاس عملکردی فضا” و “گستردگی و تنوع طیف مخاطبین” آن می باشد. به عنوان مثال در یک مرکز محله، استفاده کنندگان، افراد محله می باشند و کارکرد این فضا در مقیاس محله تعریف می شود؛ حال آنکه در یک میدان شهری ، مخاطبین عموم شهروندان بوده و این میدان ها کارکردی در مقیاس شهر خواهند داشت؛ از این رو هر چه عملکرد فضای شهری در مقیاسی کلان تر و دارای مخاطبین متنوع تری باشد نقش پررنگ تری در حیات جمعی شهر خواهد داشت. (پاکزاد: 1369)
از نظر مامفورد فضای شهری باید از حیث طراحی و عملکرد بیانگر اهداف انسان ارگانیک باشد. (Mumford، 309،1979) ارگانیک به معنای یکپارچگی و پیوستگی بسیار زیاد در جامعه و سازگاری کامل افرادی است که در درون آن با یکدیگر زندگی می‌کنند. در این جامعه همه فعالیت‌ها به سمت اهداف عمومی جهت داده می‌شود و در تقابل با منافع ساده شخصی است(Mumford، 309،1979).
باید توجه داشت که فضای شهری نه فقط با فرم، بلکه با محتوایش تعریف می‌گردد. چارچوب نظری محتوای فضای شهری با تاکید و توجه به عوامل موثر و نیروهای اجتماعی- فرهنگی تعیین کننده‌ی محتوای فضا است. محتوای فضای شهری شامل مجموعه عناصر متغیر و نسبتا پایدارتر است. این محتوا مشحون از تاثیر نیروهای اجتماعی و فرهنگی است. “فعالیت” وجه و عنصر اساسی هر مکانی است. “هر مکان طبیعی یا انسان ساخته بافته‌ایست از اشیا و فعالیت‌ها” (لینچ، 1971: 24-31) ما اساسا مکان‌ها را برای تسهیل فعالیت‌ها می‌سازیم و حیات مدنی مجموعه‌ای از نگرش‌ها و گرایش‌هایی است که مبین باورهای عالی انسانی و مشترک جماعت است و آنها از طریق نظام نمادین جامعه انتقال می‌یابد و نماد عنصر فرم دهنده فضای شهری است.
نهادها، نیروهای موثر جامعه هستند و برای بقای جامعه ضرورت دارد. نظام فعالیت‌ها از سوی نهادها تعیین و هدایت می‌شوند و تغییر و توسعه نظام نهادها به تغییر الگوی فعالیت و به دنبال آن به تجدید ساخت فضای شهر می‌انجامد.

پایان نامه
Previous Entries منبع تحقیق درباره بافت تاریخی، تعاملات اجتماعی، شیوه زندگی Next Entries منبع تحقیق درباره فضای شهری، فضاهای شهری، نیروهای اجتماعی