منبع تحقیق درباره فضای شهری، فضاهای شهری، عوامل محیطی

دانلود پایان نامه ارشد

کنند.
تماشاگران رویدادها و مراسم- مردمی که به دلیل رویدادهای خاص از فضاهای شهری بازدید می کنند.
در این میان دو گروه استفاده‌کنندگان و بازدیدکنندگان ، مهمترین گروه‌های مخاطب می‌باشند. بازدیدکنندگان به دلیل جذاب بودن فضاهای عمومی و استفاده‌کنندگان برای فراغت،تفریح،ورزش و … از این فضاها استفاده می کنند. (گهل، 1387: 6)
به‌این‌ترتیب می‌توان میزان سازگاری فضای شهری با رفتارها و فعالیت‌های مخاطبین آن را معیار مهمی برای سنجش میزان سلامت آن جامعه دانست. به عبارتی دیگر کیفیت فضای شهری، تأثیری مستقیم بر رفتارها و فعالیت‌های مخاطبینش دارد؛ از این‌رو، ارتقا کیفی این دسته از فضاها، بیش از سایر انواع فضاها موجب ایجاد جامعۀ شهری سالم و شکوفا خواهد شد.
2-1-5 فرهنگ (آیین‌ها و رویدادها) تاثیرگذار بر فضاهای شهری
وجود فضاهای شهری بی انگیزه، کسالت آور، بی کیفیت، غیر انسانی و بی معنی که همچنان با لجاجت راه خویش را ادامه می‌دهد از مشخصه های شهرهای امروزی است. امروزه توسعه نامناسب، تضعیف حس مکان و دلبستگی به آن موجب تغییر در احساس وتصور مردم از مکان شده است. در اغلب موارد، تغییرات در محیط فیزیکی، نوع کاربری و فعالیت‌ها، موجب از بین رفتن ارزش‌ها و معناها شده است مخصوصا برای کسانی که مدت طولانی به یک محیط وابسته شده اند. از آنجایی که معنا و دلبستگی از خواص مکان است فقدان آن مکان، موجب ضعیف شدن حس مکان و هویت آن می شود. (سجادزاده،1392) در این میان فضاهایی مانند میدان‌های محلی و شهری قدیم هستند که می‌توان به کمک مشخصه‌های آنها به تقویت حس مکان در این فضاها پرداخت. تقویت حس مکان در معماری، به وجود آوردن معماري پاسخگو است که همخوان با نیازهاي اساسی و عالی انسان، الگوهاي رفتاري او و بهبود کیفیت هاي فضایی مطابق با آن، براي همه اقشار جامعه بویژه افراد کم درآمد و معلولین باشد، معماري که در برگیرنده فرهنگ، اعتقادات و الگوهاي رفتاري است برای این محیط مناسب است در این میان حمایت از زندگی اجتماعی و فرهنگی از طریق ارتقاء فضاهاي عمومی براي درگیر کردن مردم و شهر، افزایش ارزشهاي فرهنگی و ایجاد ساختارهاي با هویت در جهت بوجود آوردن حس تعلّق، ساخت محیط فرهنگی و اجتماعی هارمونیک، و فضاهاي انعطاف پذیر و … از راهکارهاي عملی طراحی براي دستیابی به پایدار شدن اجتماع‌های انسانی است.
2-1-5-1 تعامل آئین‌ های جمعی و ساختار کالبدی شهرهای سنتی ایران
مجموعه پیچیده‌ای از عوامل محیطی، مناسبات معیشتی، باورها و آیین‌ها بر پیکربندی شهر سنتی اثر می‌گذارد. شهر سنتی با ساختار پنهان نمادهای به یاد آورمنده یا خاطره‌ برانگیز خود اثری عمیق بر ساکنین شهر به جا می‌گذارد. این کارکرد ممکن است به تقویت حس همبستگی ساکنین، به ترکیب رفتار فردی در ساختار گروهی و تعلق به مکان و یا به اعتقادی (به برآورد نیازهای مشروع ضمیر پنهان انسان منجر شود و یا عطش وجودشناسانه عمیق انسان در برقراری ارتباط با امر قدسی را سیراب سازد (امین‌زاده، 1386، 2). نمادها و آیین‌های مربوط به مراسم به عنوان متغییری تاثیرگذار در کنار دیگر مناسبات معیشتی و عوامل محیطی موجود در بافت‌های قدیمی، نظم و قاعده خاصی بر ساختار شهر سنتی اعمال می‌کنند و تعامل تاریخی بین آنها به وجود می‌آورد (شیعه، قهرمانی، غلامی، 1392، 102).
برگزاری آئین‌های جمعی با دو نوع تعامل انسان – انسان و انسان – کالبد همراه است:
تعامل انسان با انسان:
برگزاری آیین‌ها یکی از راه‌های دست یابی به تعامل انسان‌ها با یکدیگر است
تعامل انسان با کالبد:
مروری اجمالی بر مسیر حرکت، نوع، قدمت و سایر موضوعات مرتبط با مراسم، حکایت از نیاز به فضاهایی خاص و شکل‌گیری آنها در طی تاریخ است که حاوی معانی نمادین بسیاری می‌باشد. (نقی‌زاده و امین زاده، 19،1382) و هویتی ویژه را به شهروندان القا می‌نماید. بنابراین تاکید بر یک نظام نمادین کالبدی که واجد معانی بسیار برای اهالی آن شهر می‌باشد و خوانایی کالبدی را از طریق پیوند با این نظام نمادین کالبدی به دنبال دارد.
از دیرپاترین این آیین ها مراسم عزاداری محرم است. ماهیت برگزاری این مراسم، مسیر حرکت، فضای برپایی مراسم، حکایت از گردآمدن جمعیت زیادی از شهرها و روستاهای دیگر دارد.در چنین ایامی اکثر اعضای خانواده‌ها اعم از پیر یا جوان، مرد یا زن، کودک یا بزرگ در حسینیه‌ها و مراکز مذهبی شهر گرد هم آمده و هریک در حد بضاعت خود می‌خواهند نقشی هرچند کوچک را در برگزاری چنین مراسمی ایفا نمایند.
این مراسم به جهت قدمت، قداست و نمادین بودن آن پیوند و ارتباطی نزدیک با خاطره جمعی دارد به گونه‌ای که اکثر اهالی شهر در این مراسم شرکت کرده و از نظر فکری و قلبی با این مراسم پیوند برقرار می‌کنند و تک تک آنها سعی در حفظ و نگهداری این خاطره ذهن‌ها و قلوبشان دارند. در حالی که آنچه امروزه دنیا از آن رنج می‌برد فقدان این گونه خاطره‌های جمعی است که باعث کاهش روزافزون حس تعلق به مکان گردیده و بی تفاوتی ساکنان را در ارتباط با شهرها و همشهریانشان در پی دارد. فضاهایی که برای برگزاری مراسمات مذهبی در طول تاریخ شکل گرفته‌اند بر اساس نیازهای ساکنان به مرور زمان به شکل کنونی خود درآمده‌اند. این فضاها جدای از نقش مهمی که در این مراسم‌ها به عهده دارند در بقیه زمان‌های سال پاسخگوی سایر نیازهای ساکنان می‌باشند که از آن جمله می‌توان به مراجعه روزانه به مسجد جهت اقامه نماز جماعت، برگزاری زیارت عاشورا در دهه محرم و تجمع مردم به مناسبت‌های گوناگون در این فضاها اشاره نمود. برگزاری این مراسم‌ها باززنده‌سازی یک رویداد تاریخی می‌باشد و در حقیقت باززنده‌سازی رویدادهای سالیان گذشته و پیوند آنها با زمان حال می‌باشد به گونه‌ای که مردم خود را در آن زمان و مکان تصور کرده و از زمان حال گسسته می‌شوند و در مقطع زمانی کوتاهی با گذشته پیوند می‌خورند. (حبیب، نوشین کریمی، نسیم کریمی، 1388، 117)
در یک جمع‌بندی کلی از تعامل آئین‌های جمعی و ساختار کالبدی شهرهای سنتی ایرانی می‌توان به موارد ذیل اشاره داشت:
1- هویت شهر مولفه‌ای است که منتج از تعامل، انطباق، تنوع، تباین و تداوم می‌باشد و هرکدام از شهرهای سنتی ایران با توجه به تفاوت‌هایی که در برگزاری این آئین‌ها دارند دارای هویتی منحصر به فرد می‌باشند.
2- ساختار شهرهای سنتی ایران تحت تاثیر آئین‌های جمعی شکل گرفته که ریشه در هویت کالبدی و فرهنگی شهرهای سنتی ایران دارد.
3- فضاهای هویت بخش و مهم شهرها و سکونت‌گاه‌ها با عواملی همچون حس تعلق به مکان، وحدت اجتماعی، هویت و تداوم خاطرات جمعی سبب بقا و احیا چنین فضاهایی شده است و از مهمترین نتایجی که در پی داشته به وجود آوردن زمینه‌ای جهت ارتباط شهروندان با شهرشان و ایجاد حس تعلق به مکان، ارتقای مفهوم شهروندی و تاکید بر بسترسازی مقدماتی نظیر مشارکت که امروزه مدنظر طراحان و برنامه‌ریزان شهری می‌باشد. در شهرهای سنتی ایران وجود چنین ارتباطی باعث از میان رفتن بسیاری از مشکلاتی است که سکونت‌گاه‌ها و شهرهای امروزی با آن دست و پنجه نرم می‌کنند.
2-1-6 فضای شهری خاص ایران( رویکرد فضای مذهبی)
فضاهاي عمومي شهري از اساسي ترين ارکان تشكيل دهنده استخوانبدي شهرهاي تاريخي ايران به شمار مي‌آيند که ترکيب و ارتباط ميان آنها مجموعه اي يكپارچه با تاثيري متفاوت از اجزا را خلق مي‌کند. (اسمعيليان، پورجعفر، 1391، 673) در اين شهرهاي تاريخي همواره مكان هاي عمومي وجود داشته که تمام شهروندان به آنها دسترسي آزاد داشته اند . اين مكان‌ها فعالترين مراکز شهر بوده و به عنوان يكي از عناصر اصلي هويت شهري در تاريخ مطرح بوده‌اند . نگاه به اين فضاها چنين مي نمايد که اطراف فضاهاي عمومي شهري را عناصر جاذب فعاليت در بر مي گرفته اند که مهمترين عامل پويايي اين فضاها بوده است . گاه جلوخان ورودي هاي مكان هاي مهم شهري، همچون مساجد و بازارها نيز به عنوان جزيي از فضاهاي عمومي شهري مطرح بوده اند . همچنين محل تلاقي گذرهاي داخل محله ميدانچه‌ها و مراکز محلات که کاربري هاي خاص تجاري و خدماتي مردم محله از قبيل آب انبار مسجد، حسينيه يا تكيه و سقاخانه و ساير کاربري هاي مورد نياز در کنار آنها شكل مي‌گرفته‌اند.
ميدان‌ها که از مهم ترين فضاهاي عمومي شهر محسوب مي‌شوند گاه در جايگاه مفاصل ارتباطي شهري علاوه بر نقش فضايي براي انجام فعاليت‌هاي مهم اجتماعي، کارکردي ارتباطي نيز داشته اند همانگونه که بازارها در کنار کارکرد ارتباطي خود داراي کارکردي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي نيز بودند. (سلطان زاده، 1371، 923)
شهرهای قدیمی ایران همانطور که مصنوع تفکر و تلاش مردمان ساکن آن در ادوار گذشته بوده و به نوبه خود مشروط‌کننده تفکرهای فردی و سنن اجتماعی آنان بوده‌اند، ‌از شرایط جغرافیایی- اقلیمی، ‌از چگونگی‌های دسترسی به مواد خام،‌ از شیوه‌های کاربردی این مواد و از نوسانات کمی مواد غذایی وابسته به محیط طبیعی نیز شرط‌پذیری داشته‌اند. هر شهر، ‌با قید احتیاط و با قید قناعت،‌ شکل گرفته و توسعه یافته و هربار لازم بوده تعدادی از واحدهای معماری- شهری یا بخشی از پیکره خود را دگرگونی بخشیده است. به عبارتی دیگر،‌ باززنده‌سازی شهر که به غلط امروز به معنای حفاظت شهر قدیم تفهیم گردیده یا سوء تعبیر شده است،‌ در نهاد شهرهای قدیمی دوران اسلام ایران وجود داشته و اعمال می‌شده است با این تفاوت که در این امر مهم، ‌شهروندان و اداره‌کنندگان شهر در قدیم براساس معیارهایی اتخاذ تصمیم می‌کرده‌اند که بیش از آنکه به عوامل جهانی وابسته باشند به عوامل موضعی پیوند داشته و ویژگی‌های کمی و کیفی آنها ریشه‌های فرهنگی محلی داشته‌اند. (فلامکی م. م., 1384)
به نظر می رسد دو احساس را بتوان در امر نوسازی- بهسازی شهری در مقابل یکدیگر قرار داد:
1- وابسته نگهداشتن کیفیت‌های فضای ساخته‌شده به زندگی روزمره با علم به بعد زمانی،‌ فرهنگی و اقتصادی عناصر متشکله این فضای کالبدی؛
2- تلاش در تجلیل بخشیدن،‌ بزرگ داشتن و بزرگ ساختن و جهانی اندیشیدن به مشخصات کیفی و کمی‌ای که فضای شهری می‌تواند دارا گردد.
شهرهای قدیمی ما- با قید احتیاط و با قید قناعت- در رابطه با احساس اول شکل گرفته‌اند و در بعضی لحظه‌های تاریخ خود گرایش تبعیت اداره‌کنندگان آنها از احساس دوم باعث گردیده است تا دارای ابنیه‌ای با تبلور بیشتر و مجموعه‌های شهری با جلالی فوق‌العاده شوند. آنچه به دست ما رسیده است،‌ در واقع درهم‌آمیخته‌ای از دو نوع فضای معماری- شهری است که در رابطه با دو احساس فوق به وجود آمده و با سپری شدن روزها و نسل‌ها با یکدیگر آشتی داده شده‌اند. (فلامکی م. م., 1384)
آنچه در خصوص ساختار فضايي شهرهاي ايران مي توان به عموميت به آن اشاره داشت حاکي از اين واقعيت است که در تاريخ ايران مهمترين فضاي شهري حول دو عنصر مذهب و تجارت شكل مي‌گيرد. اما نكته مهم اينجاست که اين فضاها در ساختار کالبدي بافت هرگز به شكلي جداگانه و فارغ ازيكديگر کارکرد نداشته اند و هر بخش در ارتباط با عنصر بعدي بوده که معنا مي‌يافته و سبب تحكيم ساختار فضايي بافت شهري مي‌شده است که کلي آن به صورت شبكه فضاهاي شهري در استخوانبندي بافت نمود و تجسم مي‌يافته است .
در ادامه اصلی‌ترین فضاهای شهری خاص ایران را بررسی می‌کنیم:
بازار در تاريخ ايران به عنوان يكي از عناصر ساخت اصلي شهر مطرح بوده است و خود داراي يك ساختار دروني نظم يافته و يك سيستم اداري منسجم بوده است . بازارهاي ايران معمولاً به صورت راسته بوده اند در عمده موارد در يك پيوستگي با فضاهاي عمومي شهري طراحي مي شده اند .
میدان سطح محدودی از تقاطع‌ها را به صورت پخ یا نیمگرد می‌ساختند، در صورتی که در طرح‌های از پیش فکر شده در محل تقاطع دو راه یک شاهکار ساخته می شد؛ مانند چهارسوقی با طرح گنبدی. (سلطانزاده، 1372، 77) فضای باز وسیعی که دارای محدوده ای محصور یا کم و بیش معین بودند و در کنار راه ها یا در محل تقاطع آنها قرار داشتند، دارای کارکردی اجتماعی ، ارتباطی، تجاری و … بودند، میدان نامیده می شدند.

پایان نامه
Previous Entries منبع تحقیق درباره فضای شهری، فضاهای شهری، نیروهای اجتماعی Next Entries منبع تحقیق درباره بازآفرینی، شهر تاریخی، اجتماعی و فرهنگی