منبع تحقیق درباره فضای شهری، فضاهای شهری، نیروهای اجتماعی

دانلود پایان نامه ارشد

نیروهای اجتماعی و فرهنگی مجموعه موازین وهنجارهای نمادین جامعه است که به واسطه ارزش‌ها از قدرت و نیروی لازم برای به‌هنجار کردن مردم برخوردار است. لذا کلیه رسوم، آداب اجتماعی، سنن، تشریفات، مناسک، قوانین، مقررات، اخلاقیات، دانش‌های عام، آگاهی‌ها، شیوه‌های قومی و ارزش‌های ناظر بر آنها جزء نیروهای اجتماعی- فرهنگی اند. این نیروها شامل سنت‌ها، رسوم، دانش‌ها و باورهای عامه، اخلاقیات و ارزش‌های پایایی که گاه در قالب آئین‌های مذهبی و گاه در لباس آئین قومی و رسوم، الگوی رفتار اند و عموما با بار فرهنگ و روانی کیفیتی ادراکی به فضا می‌دهند. “از آنجا که هر فعالیتی که توسط انسان صورت می‌گیرد اساسا متکی به فرهنگ است و آن فعالیت تابع خصوصیات فرهنگی جامعه است که صاحبان این فعالیت‌ها بدان تعلق دارند و این امر در فضاهای شهری به خصوص خیابان و میادین به شدت مطرح است.” (بحرینی، 1375: 1)
بنابراین فرهنگ مستقیما از طریق نظام فعالیت‌ها و با هدایت هنجاری و ارزشی آن، با ارائه دستورالعمل‌های معین ناظر بر انجام فعالیت، مستقیما بر فضا و محیط شهری تاثیر می گذارد و فضای شهری را نیز محصولی فرهنگی می‌نمایاند. واقعیت آنست که “فرهنگ، بخش انسان ساخت محیط انسانی است”. هویت ایرانیان برای کسب ویژگی‌های ارزشی و هنجاری خود در گذار از تحولات عمده تاریخی تاکنون دیگرهای مختلفی را تجربه کرده است.”(شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1386: 68) رشد شهر نشینی و رشد نظام شخصیتی عام گرا و همچنین پویایی نهاد های مدنی، درک رو به رشدی که از اهمیت مشارکت جمعی در فرآیند توسعه و پیشرفت جامعه نزد ایرانیان بوجود آمده است، حرکت جامعه را به سمت توسعه و پیشرفت از طریق مشارکت عمومی و همگانی افراد جامعه نوید می‌دهد. مسیر حرکت کنونی جامعه ایران نشان می‌دهد که برای تعمیق روابط مدنی و اجتماعی، نیازمند فضاهای جمعی و شهری بویژه؛ میادین شهری، مراکز مذهبی، فرهنگسراها، مراکز فرهنگی و هنری، سینما و تئاتر و غیره است. وظیفه معماران و شهرسازان ایجاد مکانی است که بهترین تناسب را میان زمینه های فرهنگی، کالبدی و نیازها و انتظارات مردم جامعه فراهم آورد. (طبرسا و فتحی، 1382) به منظور نیل به چنین هدفی، جامعه ایران نیازمند داشتن فضاهای جمعی و شهری متناسب با ویژگی های فرهنگی، اجتماعی و مدنی خود است.
2-1-4 عناصر محتوای فضای شهری
برای تبیین عناصر، عوامل و نیروهای شکل دهنده فضای شهری اولا باید به رشته‎هایی توجه داشت که با اثر زندگی اجتماعی بر سازمان فضایی سروکار دارد، ثانیا فضای ساخته شده باید بستر زندگی عمومی و اجتماعی مردم جامعه تلقی شود. ثالثا محتوای اجتماعی این فضا، که آن را بیش از پیش به عنوان پدیده‌ای اجتماعی- کالبدی می نمایاند، باید نه از مدل‌های ساده و توصیفی پاسخ فرد به محرکات محیط، بلکه با تاکید بر ظرفیت مردم و نیروهای اجتماعی و فرهنگی توصیفی عمیق‌تر ارائه کرد. ظرفیت و نیروهایی که مضمون اصلی فضای اطراف ما را شکل می‌دهد، برآیند روابط و فعالیت‌های اقتصادی- اجتماعی و اجتماعی- فرهنگی در فرآیند‏ تاریخ جامعه است. (پارسی،1381، 41) بنابراین از یک سو عناصر مضمون یا محتوای فضای شهری شامل مجموعه فعالیت‌های مربوط به نهادهای اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، حقوقی، دینی و … است و از سوی دیگر چون ظرفیت‌های اجتماعی دارای بعد تاریخی است و به ارزش‌های ماندگار و جمعی انسان‌ها مربوط می‌شود که در طول تاریخ پدید آمده و از طریق عناصر نمادین فرهنگی انتقال یافته، لذا محتوای فضای شهری دربردارنده عناصر تاریخی و پایدارتر است. منظور از عناصر پایدارتر انتقال میراث فرهنگی جامعه می‌شود و این کیفیت فضای شهری است که “همین‌که در فضای شهر ایجاد شد به عنوان مکانیزم بزرگ برگزیننده‌ای عمل می‌کند که به گونه‌ای خطاناپذیر افرادی را که برای زندگی در منطقه خاص یا محیط ویژه‌اش از همه مناسب‌ترند، از میان جمعیت گزینش می‌کند.” (شکویی، 1369 :36-37) و بر این پایه دست به طبقه‌بندی اجتماعی می‌زنند و آنرا مکانی می‌سازند.
با توجه به مطالبی که بیان شد می‌توان گفت چارچوب نظری محتوای فضای شهری با تاکید و توجه به عوامل موثر و نیروهای اجتماعی- فرهنگی تعیین کننده‌ی محتوای فضا است. این چارچوب، ما را در درک و تحلیل محتوایی فضای ساخته شده یاری رسانیده و در تولید اینگونه فضاها اثری راهبردی دارد. از سوی دیگر، با ارائه این چارچوب تعریف مفهوم فضای شهری توسعه یافته و آن را به مثابه عرصه‌ای اجتماعی- فرهنگی و کالبدی معرفی می‌کند که نه فقط می‌بایست واجد ویژگی‌های زیبایی‌شناختی باشد، بلکه باید به عنوان فضای شهری بستر حیات مدنی شهر باشد. این ویژگی حاصل عمل نیروهای اجتماعی- فرهنگی است. نیروهایی که طالب فضای عمل‌اند و به پشتوانه پویش‌های مدنی جامعه که فضایی مدنی را تدارک دیده‌اند، به تولید فضای شهری نائل می‌آیند. به این ترتیب، فضای شهری نه فقط با فرم بلکه با محتوایش تعریف می‌گردد. لذا مطابق آنچه گفته شد، محتوای فضای شهری شامل مجموعه عناصر متغیر و نسبتا پایدارتر است. این محتوا مشحون از تاثیر نیروهای اجتماعی و فرهنگی است و وضع آن عناصر را تعیین می‌کند. (پارسی،1381، 41)
2-1-4-1 عناصر متغیر: فعالیت‌ها
فعالیت‌های انسانی در عرصه اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و مانند آن معطوف به هدفی معین است و ضامن بقای جامعه و تداوم بخش زندگی عمومی و اجتماعی مردمانی است که به واسطه آن به هم می‌آمیزند. بسیاری از فعالیت‌های انسانی دارای خصلت تباعدی اند و ضرورتا در فضا تجلی می‌یابند. “فعالیت” وجه و عنصر اساسی هر مکان طبیعی یا انسان ساخته ایست. (لینچ، 1971: 24-31) ما اساسا مکان‌ها را برای تسهیل فعالیت‌ها می‌سازیم و اگر فرمی نمی‌ساختیم زندگی در فضایی وحشی ممکن نبود”.(بنتلی، 1999: 2-3) از سوی دیگر “اجزا و عناصر مشخص و فعالیت‌های انسانی است که می‌تواند به یک فضا شخصیت و روح بخشد”. (پارسی،1381، 41) فعالیت‌های انسانی ابعاد گوناگونی دارند و مکان‌های عمومی حاصل فعالیت‌های انسانی با ابعاد اجتماعی و عمومی است. حال اگر چنانچه فعالیت‌های عموم خصلتی شهری داشته باشند و در فضایی انتظام یابند که واجد ویژگی های زیبایی‌شناختی باشد می‌تواند موجد فضای شهری شود، اما انتظام فعالیت‌ها اهمیتی اساسی دارد. کما اینکه: اسپری ریگن”Spreiregen” تنظیم فعالیت‌های شهری را عنصر اساسی طراحی شهری میداند. (: 1965 , 88 به نقل از پارسی: 1381)
بنابراین شناخت انتظام فعالیت‌ها که مهم‌ترین وجه شخصیت فضای شهری است به نوبه خود باعث شناخت درهم آمیختگی رفتارهای انسانی جامعه می‌شود. (حمیدی و دیگران، 1376: 35)
البته واقعیت آنست که ترتیب و تنظیم فعالیت یک انتزاع اساسی است و دسته‌بندی آنها باید بر کاری که مردم واقعا انجام می‌دهند و بر نحوه‌ای که از محیط خود استفاده می‌کنند دلالت داشته باشد. دسته‎بندی فعالیت‌ها باید بگونه‎ای باشد که بطور هم‎بسته بتواند رفتار عادی مردم را با مقصود معین آنها نشان دهد. یک فضای معین را می‎توان با دسته‎بندی فعالیت‌های مختلفی که در طول روز تغییر می‎کند، مشخص کرد. مردم مختلف کارهای مختلفی انجام می‌دهند و بین آنها می‌تواند تضادها و برخوردهایی وجود داشته باشد، به ندرت بین تک تک فرم‌ها و فعالیت‌ها تطابق باشد. به این ترتیب فعالیت‌ها، الگوی موجود رفتار را بیان خواهد کرد. (پارسی،1381، 41)
“فعالیت‌ها را باید بر اساس هم‌پیوندی آنها نیز طبقه بندی کرد … و بعد از طبقه بندی فعالیت، نوبت به تحلیل پیوندهای بین آنها می‌رسد”. (لینچ، 1971: 24-31) لینچ، فعالیت‌ها را از حیث کمیت و کیفیت، حالت، مقیاس و مانند آن بر حسب 5 مشخصه قابل بررسی می‌دانند: 1- نوع فعالیت، 2- تراکم فعالیت 3- تمرکز فعالیت 4- مقیاس فعالیت و 5- زمان فعالیت. و از آنجا که فعالیت‌ها پیوندهای اساسی و مهمی با یکدیگر دارند و بین آنها از حیث تولید، توزیع، چرخه‌های فعالیت، رابطه هم‌سطح، هم‌زمان، ناهم‌زمان، افقی، عمودی، پیشین و پسین برقرار است، لذا فعالیت‌ها بر حسب وجود5 گانه و ارتباطات دارای الگو می‌باشند. این الگو بیان‌کننده انتظام فعالیت‌ها است و در تحلیل عوامل موثر بر ساختمان فضایی شهر، می‌توان آن را به عنوان یکی از پایه‌های برنامه‌ریزی مورد شناسایی قرار داد (پارسی،1381، 41).
فعالیت‌های شهری را می‌توان از حیث نحوه استقرار به دو دسته تقسیم کرد و الگوی هریک و ارتباط آنها را در تحلیل فعالیت‌ها مورد توجه قرار داد: 1-فعالیت‌های رسمی که در مکانی معین و به ثبت رسیده جریان دارد به طور پیش اندیشیده از سوی مسئولین شهر، و طبق مقررات و ضوابط، وضعی روشن دارند. 2- فعالیت‌های غیر رسمی در مکان فیزیکی به ثبت رسیده انجام نمی‌شود، بلکه در فضای عمومی شکل می‌گیرد. این فعالیت‌ها به اشکال گوناگون در شرایطی که مسئولین شهری از ضرورت آن غافل مانده‌اند و یا بطور ارگانیک از مناسبات اجتماعی و اقتصادی و بازار زیرزمینی حاصل آمده‌اند در فضای شهر پدیدار می‌شوند. (پارسی،1381، 41)
2-1-4-2 عنصر نسبتا پایدار: حیات مدنی
فضای شهری ، بستر آن قسمت از زندگی عمومی و اجتماعی جامعه است که در فرآیند‏ تحول زندگی زیست- اجتماعی به یک زندگی اجتماعی و روان‌شناختی، بواسطه بن‌مایه‌های خرد گرایانه، مشارکت آگاهانه و فعالانه نظری و عملی، واجد کیفیتی عالی از ارزش‌های انسانی و مدنی شده است. این کیفیت که چیزی جز مدنیت و یا حیات مدنی جامعه نیست، به این ترتیب، عنصر ذاتی محتوای فضای شهری است و روابط انسان‌ها و فعالیت‌های شهری را متاثر می‌سازد. در بازشناسی مفهوم حیاط مدنی به عنوان عنصر پایدار فضای شهری، این مفهوم معطوف به مجموعه پویش‌ها، گرایش‌ها و نگرش‌هایی است که بر پایه عقلانیت جمعی، باورهای مردم سالاری، خود باوری، خردگرایی و قانون‌گرایی است. از سوی دیگر، از آنجا که حیات مدنی مجموعه‌ای از نگرش‌ها و گرایش‌هایی است که مبین باورهای عالی انسانی و مشترک جماعت است و آنها از طریق نظام نمادین جامعه انتقال می‌یابد و نماد عنصر فرم دهنده فضای شهری است. بنابراین، فضای شهری دربردارنده نمادهایی است که عامل تداوم باورها و ارزش‌های جمعی و مدنی مردم و حاوی میراث فرهنگی تاریخی جامعه است و از این روست که فضای شهری بواسطه این محتوا مرکز نمادین پایداری ارزش‌های مردمی است که به بیان قدرت خویش می‌پردازند و آن را در فضا متبلور می‌سازند. بنابراین تا زمانی که روحیه دمکراتیک و مدنی در نظام فعالیت‌ها و آمیختگی روابط انسانی در فضاهای عمومی تبلور نیابد و مردم فرصتی برای بیان خویش در فضا نیابند- به رغم جوانب زیبایی‌شناختی- هنوز فضای شهری خلق نشده است. زیرا فرم فضا نیز صورت خارجی و تجلی نگرش‌ها، گرایش‌ها و باورهای عالی و مدنی انسان‌هاست و می‌تواند قالب هندسی خاصی نداشته باشد. (پارسی،1381، 41) “شهرسازی معاصر بویژه طراحی شهری پس از دوره مدرن تلاش نموده تا با ارتقای محیط فضاهای شهری، کیفیت زندگی شهروندان را در شهرهای دنیا ارتقا بخشد. معماری بناهای اطراف فضاهای شهری نقش مهمی در ارتقای کیفیت این فضاها دارند. نبود قواعد هدایت کننده معماری بناها خود باعث عدم تبعیت منظر شهرها از الگوهایی هماهنگ می‌گردد.” (طبرسا، 1388: 5)
می‌توان فعالیت‌هایی را که در فضاهای شهری انجام می‌شوند، به سه دستۀ کلی تقسیم نمود:
فعالیت های ضروری و اجباری- که مردم ناگزیر از انجام آن هستند؛ مانند عبور از فضاها برای رسیدن به محل کار.
فعالیت های اختیاری- مانند گذران اوقات فراغت، قدم زدن ها و توقف در یک مکان.
فعالیت های اجتماعی- مانند تماشا کردن دیگران، صحبت کردن و نظائر این‌ها؛ این دسته از فعالیت ها می توانند برنامه ریزی شده نیز باشند؛ مانند تماشا کردن یا شرکت کردن در مراسم آیینی.
همچنین می‌توان استفاده کنندگان از فضاهای شهری را نیز به سه دسته کلی زیر تقسیم کرد:
استفاده کنندگان هر روزه- مردمی که در آن ناحیه زندگی یا کار می کنند یا از آن فضاها عبور می کنند.
بازدیدکنندگان- افرادی که به خاطر لذت بخش بودن فضاهای شهری و گذران اوقات فراغت از این فضاها دیدن می

پایان نامه
Previous Entries منبع تحقیق درباره فضای شهری، فضاهای شهری، اجتماعی و فرهنگی Next Entries منبع تحقیق درباره فضای شهری، فضاهای شهری، عوامل محیطی