منبع تحقیق درباره عقل و ایمان، حکومت اسلامی، صراط مستقیم، سیر تکاملی

دانلود پایان نامه ارشد

ایمانش تقویت میشود و با اعتماد و توکل برخدا تمام مشکلات را تحمل مینماید در این صورت است که براي دستیابی به رستگاري و سعادت زندگي انسان، راهي جز پاسخ به نداي خدا و رسولش وجود ندارد.
لذا، مهمترین آرمان در فرهنگ نهجالبلاغه تربیت انسانهای با ایمان واقعی میباشد؛ زیرا با تربیت میتوان زمینۀ رشد و تعالی فرد و جامعه را فراهم کرد تا استعدادها و تواناییها در جهت رسیدن به کمال حقیقی تلاش نمایند.

2.2.4. تعقل
تاريخ عقل و تعقل، همزاد با پيدايش آدم است. وجه مميز انسان از موجودات ديگر، عقل او است. آدمى با تعقل به حيات انسانى خويش ادامه مى‏دهد و در نزد خدا جایگاه بسیار بلندی پیدا میکند. در کتاب خدا، بارها انسان به تفکر دعوت شدهاست و بدترین جنبندگان نزد خدا کسانی معرفی شده‌اند که عقل خود را به‌کارنمی‌گیرند:
﴿إِنَّ شَرَّ الدَّوَابّ‏ِ عِندَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ﴾125
قطعاً بدترين جنبندگان نزد خدا كران و لالانى‏اند كه نمى‏انديشند.
به فرمودۀ امام على ×:
«الانسان بعقله»126
انسان به عقل خود انسان است.
امام علی × از به‌خواب‌رفتن یا سُبات عقل به خدا پناه می‌برند و می‌فرمایند:
«نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ سُبَاتِ الْعَقْلِ وَ قُبْحِ الزَّلَلِ وَ بِهِ نَسْتَعِين‏ »127
از خواب عقل، و زشتی لغزش به خدا پناه می‌بریم و از او یاری میجوییم.
در آخر پس از بيان حال خود، از تاريكى عقل و بى‏خردى كه نتيجه آن دل خوش كردن به لذتهاى مادى و ميل به پيروى از نفس سركش و هوسهاى دنياست و نيز از زشتى لغزش كه انحراف از راه خدا و در نتيجه، سقوط در دره‏هاى هلاكت است، به خدا پناه برده و از او درخواست كرده كه وى را در دورى كردن از اين امور كمك فرمايد و توفيق و محفوظ ماندن از لغزش با خداست.128
انسان بر مبنای، تعقّل و تفکر صحیح است که میتواند به شناخت درست واقعیات نایل آید و نسبت به امور شبههناک بصیرت پیدا کند، حق را از باطل تشخیص دهد. برای رسیدن به اهداف الهی از مشکلات و سختیها هیچ بیم و هراسی نداشته و ناامید نگردد.

2.2.5.عمل صالح
در نهایت انجام عمل صالح امر بسیار ضروری در راه رسیدن به اهداف و آرمانها است. عمل صالح عملي است بهجا و ثمربخش و رشددهندۀ فرد و جامعه بهسوي کمال نهايي و مسلم است آنکه بخواهد عملش صالح باشد بايد از شناخت همه جانبه‌اي برخوردار باشد؛ زيرا ممکن است انسان مؤمن ولي بيشناخت عملي را انجام دهد که به خيال خود صددرصد صالح است، ليکن از آنجا که از شناخت و آگاهي بي‌بهره بوده است، اين عمل بيجا صورتگرفته و عمل فاسدي انجامشدهاست. انسان اگر با داشتن ایمان، درجستجوی انجام عمل صالح باشد، خداوند به او “حیات طیبه”میبخشد.129
قرآن كريم زندگي حقيقي را “حيات طيبه” ـ يا زندگي مطلوب و آرمانی ـ معرفي فرمودهاست كه در پرتو ايمان و عمل صالح و بندگي خداوند، به دست مي‌آيد:
﴿مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثىَ‏ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَوةً طَيِّبَةً وَ لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ﴾130
هر كس ـ از مرد يا زن ـ كار شايسته كند و مؤمن باشد، قطعاً او را با زندگى پاكيزه‏اى، حياتِ ـ حقيقى‏ ـ بخشيم و مسلماً به آنان بهتر از آنچه انجام مى‏دادند پاداش خواهيمداد.
يكى از وعده‏هاى الهى دربارۀ زنان و مردان مؤمنى كه با توجه بهداشتن ايمان بهخدا و انبياء، عمل نيكو انجام دهند. طبق اين وعده، آنان از يك زندگى نيكو و پاكيزه، برخوردار خواهندشد.
امام علی× نیز دربارۀ ضرورت ایمان در مسیر هدایت جهت تشخیص راه درست و رسیدن به کمال سعادت میفرمایند:
«سَبِيلٌ أَبْلَجُ الْمِنْهَاجِ أَنْوَرُ السِّرَاجِ فَبِالْإِيمَانِ يُسْتَدَلُّ عَلَى الصَّالِحَاتِ وَ بِالصَّالِحَاتِ يُسْتَدَلُّ عَلَى الْإِيمَانِ»131
راه ایمان روشن ترین راه، وپرفروغ ترین چراغ است.با ایمان به کارهای شایسته راه برند،وبا کارهای شایسته به ایمان هدایت یابند.
آغاز اين بخش از خطبه در توصيف ايمان است و منظور از ايمان تصديق قلبى به يگانگى خداوند و به تمامى آنچه پيامبر اكرم | از جانب خداوند آوردهاست، مى‏باشد و شكّ نيست كه آن روشنترين و آشكارترين راه به سوى بهشت و فروزانترين چراغ در ظلمات جهل و نادانى است. مراد از صالحات، اعمال شايسته از قبيل عبادات و محاسن اخلاق است كه از طريق شرع وارد شدهاست و روشن است كه اينها از آثار ايمان و ثمرات آن است و”حيات طيبه‌” كه از ايمان و عمل صالح پديد مي‌آيد و نتيجة آن آرامش‌، امنيت‌، رفاه‌، صلح‌، محبت‌، دوستي‌ و همكاري ‌، به علت پيوندي است كه با خداوند متعال برقرار مي‌شود و چنانچه موجودي با پروردگار پيوند داشتهباشد، رنگ جاودانگي مي‌يابد؛ زيرا خداوند ابدي است و هر چيزي كه نسبتي با او دارد، رنگ ابديت مي‌يابد.132

نتیجه فصل:
خداشناسی برترین معرفتهاست مهمترین مبنا و اساس در زندگی انسان، سیر تکاملی و رسیدن به تعالی است. شناخت نقطه آغاز و مبنای حرکت درست در مسیر رشد و کمالیابی و نیل به کمال مقصود است. والاترین صفت الهی، صفت الوهیت است. الوهیت يعنى اعتقاد به اينكه معبودى جز الله نيست، تنها اوست كه شايستۀ عبوديت است. مستجمع صفات ذاتى و كمالات وجودى و جامع توحيد افعالى است. به این لحاظ كه مبدأ و فرجام همه چيز اوست؛ او برتر مطلقى است؛ كه بالاتر از او در وجود و كمال و شرف، رتبه‏اى نيست. عالم خلقت را طوری آفریدهاست در مسیر رشد و تعالی در حرکت باشند. قدمت یا ازلی بودن، یعنی او از قبل بوده و پیوستهخواهدبود؛ زیرا وجودبخش سراسر هستی اوست و هرچه وجودش از خود نبوده، حادث و استقلالی نداشته و همیشه به وجودبخش خود نیازمند است، بلکه ادامۀ وجود آن نیز به خواست و ارادۀ او بستگی دارد. از این رو همه، جهان هستی حادث و نیازمند اوست؛ اما او قدیم و از همه بینیاز است. ممكن نیست كه او با بذل اين همه كمالات، خود فاقد آنها باشد و از آنجایی که خداوند از صفات الهی خود به موجودات هستی، بهخصوص انسان جهت دستیابی به رشد و تعالی عطا نمودهاست.
اما، انسان در دستگاه آفرینش تنها موجودی است که از دو بعد اساسی تشکیل یافته است؛ یعنی در او علاوه بر عناصری مادی، عنصری الهی و ملکوتی نیز وجود دارد.در نهجالبلاغه نیزبه هر دو بعد مادی و معنوی او پرداختهشده و در آن به دو نوع سرشت فطری آفرينش آدم اشاره شدهاست؛ هم بر سرشت خوب و متعالي هم بر سرشت بد انسان حکايت دارد.
مهمترین مبنا و اساس در تربیت انسان و تکامل او حرکت در جهت مطلوب، معرفت و شناخت است. از این رو، خداشناسی به طور فطری در نهاد، همۀ انسانها در طول تاریخ دیدهمیشود، این میل درونی ناشی از حقیتجویی وی میباشد، که از طرف خدا در سرشت آدمی به ودیعت گذاشته شدهاست.
راه ایمان روشنترین راه و پرفروغترین چراغ است. مسئلۀ ایمان به عنوان با اهمیتترین رکن وجودی انسان، از جایگاه و اهمیت ویژه‏اى برخوردار است و به جهات گوناگون آن پرداختهشدهاست. ثمرۀ آن حقبینی، استقامت و صبر در مسیر رسیدن به آرمانهاست.
پس از ایمان، تقوا یکی دیگر از مبانی انسانشناختی میباشد. انسان به وسیلۀ تقوا به مراتبی میرسد که به واسطۀ آن راهیابی حق از باطل را تشخیص میدهد. امام علي × در موارد متعدّدي به اين حقيقت تصريح مي‏كند که تقوا پردههای غفلت را کنار میزند و حقایق وقایع را به انسان نشان میدهد.
تقوا مبنای بصیرت و واقعبینی است؛ تقوا، عقل را آزاد می‌کند، انسانهای با تقوا در پرتو نور عقل و ایمان، حقایق امور را بهتر می‌بینند و می‌شنوند و می‌فهمند وکه یکی از ابزارهای مهم برای رسیدن به شناخت درست واقعیات و مبنای حرکت در مسیر کمال الهی است. پس از تقوا انجام عمل صالح از ضرویات رسیدن به جامعۀ آرمانی است. عمل صالح عملي است بهجا، ثمربخش و رشددهنده فرد و جامعه بهسوي کمال نهايي و مسلّم است آنکه بخواهد عملاش صالح باشد بايد از شناخت همه جانبه‌اي برخوردار باشد.
یکی دیگر از مبانی انسانشناختی در نهجالبلاغه نیروی تعقل در وجود انسان است. انسان بر مبنای، تعقّل و تفکر صحیح است که میتواند به شناخت درست واقعیات نایل آید و نسبت به امور شبههناک بصیرت پیدا کند و حق را از باطل تشخیص دهد. برای رسیدن به اهداف الهی از مشکلات و سختیها هیچ بیم وهراسی نداشته و ناامید نگردد.
درنتیجه، مبانی واقعبینی و آرمانگرایی حضرت علی × در نهجالبلاغه، براساس خدامحوری و جهانبینی توحیدی است که در نهایت واکنشی معقول، منطقی، انسانی و الهی را به همراه دارد.

فصل سوم
بررسی و تبیین واقعبینی از دیدگاه امام علی ×

مقدمه
واقعبینی و نگاه واقعبینانه در همه عرصه‌های زندگی انسان دارای اهمیت ویژه‌ای بوده و هست. بنابراین انسان میتواند با پرورش نگاه واقع بینانه، بينش خود را نسبت به زندگی تصحیح نماید و در مسیر رشد و تعالی گام بردارد. بدین سبب، امام علی × نیز در کلام و سیرۀ عملی خود به این امر در طول حیات پر برکت خود اهتمام ورزیدهاند. ایشان بنابر واقعبینیای که از شرایط زمانی و سیاسی اجتماعی داشتهاند، برای حفظ و تقویت آرمانهای نظام نوپای حکومت اسلامی از هیچ کوششی فرو گذاری ننمودند. از این رو، شناسایی راههای نیل به واقعبینی در متون دینی ضروی میباشد و باید گامهایی اساسی در این جهت برداشته شود؛ چرا که نه تنها اهداف غیرواقعی انسان را از آنچه مطلوب است باز می‌دارد، بلکه گاه حتی با انتخاب اهداف آرمانگرایانه بدون توجه به واقعیتهای موجود شرایط و مهارت‌‌های لازم، سرآغاز پیامدهای منفی میشود که نهایت امر سبب سلب آسایش و آرامش، دوری از مسیر حق و رسیدن به رشد و کمال مطلق و سعادت دنیوی و اخروی می‌گردد. بنابراین شناسایی و ریشهکن کردن این موانع می‌تواند زمینه مناسبی را برای حرکت به سوی کمال را هموارتر سازد.
واکنشهای انسان در برابر دنیا و مقتضیات آن متفاوت است. هرکس بسته به نوع جهانبینی و نوع شناخت از پدیده ها و واقعیتهای موچود در جهان واکنشی متفاوت از خود نشان میدهد. نگاه واقعبینی، دارای زیربنای محکمی از قضاوت صحیح و جهانبینی صحیح است که، در نهایت واکنشی معقول و انسانی و الهی را به همراه دارد. و انسان را از رویکرد یاس و ناامیدی و ظلمانی دیدن جهان نجات میدهد، و روحیۀ امیدوارانه زیستن را در او تقویت میکند. بنابراین یکی از راههای دستیابی به امید در زندگی شناخت صحیح از واقعیات دنیا است. اگر تصورات و انتظارات ما از دنیا مطابق واقع باشد، یأس و ناامیدی به خود راه نخواهیم داد؛ چرا که یکی از ویژگیهای دنیا و مقتضیات آن، ابتلا به مشکلات وگرفتاریهادر آن است. پیشوایان دین با ذکر این حقیقت، درپی اصلاح نگرش مردم از دنیا بودند، تا در پیشامدهای ناگوار زندگی، خود را نبازند و همواره مهیای مقابله با مشکلات احتمالی باشند. امام علی × درباره ی دنیاشناسی میفرماید:
«الدَّهْرُ يَوْمَانِ يَوْمٌ لَكَ وَ يَوْمٌ عَلَيْكَ فَإِذَا كَانَ لَكَ فَلَا تَبْطَرْ وَ إِذَا كَانَ عَلَيْكَ فَاصْبِرْ»133
روزگار دو روز است: روزى به سود تو و روزى به زيان تو است ، روزى كه به سود تو است ، ناسپاسى مكن ، و روزى كه به زيان توست شكيبا باش.
پس در روزى كه زمان تنگنا و گرفتارى است، شكيبايى براى آمادگى پذيرش رحمت الهى لازم است.

1.3. واقعبینی در قرآن
خداوند در قرآن همه را به واقع بینی که از حقیقت نشأت میگیرد، فرا میخواند و از هرگونه اموری مانند دروغ، فریب، لهو و لغو و سخنان بیاساس و بیهوده که انسان را از حقبینی دور میکند، بر حذر داشتهاست و او را که در جستجوی حقیقت و نیل به کمال مطلوب است، به گام نهادن در صراط مستقیم دعوت مینماید.
صراط مسقیم راهى است كه هر كس آن را طی نماید، به سعادت واقعی میرسد، پس مومنان همواره باید مراقب گفتار ورفتار خود باشند تا از صراط حق خارج نشوند. لذا، خداوند در قرآن مومنان را به گفتاری موافق واقعیت و بر اساس حقیقت، دعوت نموده و آنان را از هرگونه فساد ودروغ بر حذر میدارد.
﴿يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا

پایان نامه
Previous Entries منبع تحقیق درباره عقل و ایمان، خداشناسی فطری، شهید مطهری، ترس از خدا Next Entries منبع تحقیق درباره شناخت انسان، واقع بینی