منبع تحقیق درباره شناخت انسان، واقع بینی

دانلود پایان نامه ارشد

عِنْدَهُ فَلَا يَزَالُ زَارِياً عَلَيْهَا وَ مُسْتَزِيداً لَهَا»152
ای بندگان خدا، بدانید که مؤمن شب را به روز وروز را به شب نمیآورد مگر آنکه به جان خویش بدگمان است، از این رو پیوسته آن را سرزنش کند و از آن کارهای نیک بیشتری انتظار دارد.
امام × با سفارش مؤکد بر این امر كه مؤمن باید همیشه از نفس خود مراقبت نماید. زيرا نفس انسان از نيروى شهوانى بيش از نيروى عقلانى پيروى مى‏كند بهويژه در مورد لذّات محسوسى كه در دسترس اويند، امّا عذاب خدا را به دنبال دارند، سپس آن حضرت از خداوند مى‏خواهد كه رحمت كند كسى را كه از شهوات و هوسهاى خود دست بردارد، «نَزَعَ عَنْ شَهْوَتِهِ» يعنى: از افتادن در شهوات باز ايستد و نفس امّاره‏اش را سركوب سازد، زيرا خواستهاى آن از هر چيزى نسبت به خداوند دورتر، و سركوب آن از هر چيز ديگر دشوارتر است.
پس از اين توضيح مى‏دهد كه كارى را كه نفس بدان مشتاق و خواستار آن است گناه و نافرمانى پروردگار است، پس از آن از احوال مؤمن راستين آگاهى مى‏دهد، كه او در شب و روز پيوسته نفس خويش را متّهم مى‏گرداند و آن را دچار نقص و عيب مى‏بيند و سرزنش مى‏كند، و احوال آن را زير نظر مى‏گيرد و از آن خواهان اعمال شايسته بيشتر است. بعد از آن به شنوندگان دستور مى‏دهد كه در روگردانيدن از شهوتها و لذّتهاى دنيا همانند بزرگان اصحاب كه بر شما پيشى گرفته‏اند و آنانى كه از پيش روى شما در گذشته و به بهشت رفته‏اند باشيد.153
در نتیجه، رسیدن به حقایق ودرک صحیح واقعیات مستلزم تحمل سختیها و مشکلات بسیار است. به همین منظور، خود سازی جهت دستیابی به واقعیات از امور ضروری میباشد.
لذا جهت دستیابی به آن باید مراحلی را طی کرد. امام علی × مراحل آن را این گونه توصیف مینمایند:
«مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ رَبِحَ وَ مَنْ غَفَلَ عَنْهَا خَسِرَ وَ مَنْ خَافَ أَمِنَ وَ مَنِ اعْتَبَرَ أَبْصَرَ وَ مَنْ أَبْصَرَ فَهِمَ وَ مَنْ فَهِمَ عَلِمَ.»
هرکه به حساب خود رسد سود برد، و هرکه از خودغافل شود زیان بیند، و هرکه (ازعذاب خدا) بترسد ایمنی یابد، و هرکه پند گیرد بینا شود بفهمد، و هرکه بفهمد دانا گردد. 154
در شرح این حکمت چنین آمدهاست که:
1ـ هر كس به حساب خود رسيد سود برد. زيرا كسى كه از اعمال خود، براى خويشتن حسابى داشته باشد، سود و زيان خود را مى‏فهمد و براى سود، كار مى‏كند و از خلافى كه باعث زيان باشد دورى مى‏جويد.
2ـ هر كس غافل ماند زيان كرد. توضيح آن كه نفس به لذّتهاى حاضر دسترسى دارد و در نتيجه به آنها علاقه‏مند مى‏شود؛ مگر اين كه جاذبه‏هاى الهى او را به خود جذب كنند. از قبيل موانع و مواعظى كه انسان را به ياد خدا مى‏اندازند، پس غفلت از جذب نفس و هشدار نسبت به گرفتاريهاى طبيعى، وسيله يادآورى وعده و وعيدهاى الهى، باعث سهل انگارى نسبت به كارهاى شايسته‏اى مى‏گردد كه نتيجه آنها سعادت اخروى، و خوددارى از آن اعمال، زيانكارى است.
3ـ هر كس از خدا ترسيد آسوده گشت. يعنى از عذاب خدا آسوده گشت، و براى نجات از آن كار كرد تا از عذاب آسوده گردد.
4ـ هر كس از دنيا پند آموخت، بينا شد. يعنى هر كس به موارد پند، با چشم انديشه و عبرت نگريست راه حق را شناخت و هر كس راه حق را شناخت از نحوه عبور آگاه شد، و هر كس آن را دريافت، علم و دانايى مفيد نسبت به حق پيدا كرد.155
پس از طی مراحل خودسازی است که آدمی چشم حقیقتبیناش باز میشود و به حقایق امور معرفت پیدا میکند. تمام سختیها ومشکلات راه درجهت رسیدن به کمالات حقیقی تحمل مینماید.

3.3.3. تقوا
تقوا موجب فروکشکردن گرد و غبار نفسانیات در درون انسان شده و موانع دید و تشخیص را که معمولاً آدمی را از روشنبینی بازمی‌دارند، از میان برمی‌دارد و انسان بهتر می‌تواند صلاح را ازفساد، حق را از باطل و صحیح را از سقیم باز‌شناسد. زمانی که هوا و هوس بر وجود انسان چیره شوند یا خود‌خواهی‌ها و تعصبات و حبّ و بغض‌ها سربرآورند، از بینایی درونی وی می‌کاهند، تا آنجا که بینائی او به کوری و روشنایی درونی او به تاریکی بدل می‌شود و از درک حقایق بازمی‌ماند.
در نهجالبلاغه نیز بر این حقیقت تأکید شده و در موارد متعدد به رابطۀ میان تقوا و روشنبینی در درک حقایق امور اشاره شده است، ایشان دربارۀ یکی از اوصاف پارسایان می‌فرماید:
«عَظُمَ الْخَالِقُ فِي أَنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ مَا دُونَهُ فِي أَعْيُنِهِمْ فَهُمْ وَ الْجَنَّةُ كَمَنْ قَدْ رَآهَا فَهُمْ فِيهَا مُنَعَّمُونَ وَ هُمْ وَ النَّارُ كَمَنْ قَدْ رَآهَا فَهُمْ فِيهَا مُعَذَّبُونَ.»156
آفریدگار درچشم دلشان بزرگ است، و از این رو هرچه جز اوست در نظرشان کوچک است. ایمانشان به بهشت چون کسانی است که گویی آن را دیده و از نعمتهایش بهرهمندند و یقینشان به دوزخ چون کسانی است که گویی آن را دیده و در عذابش گرفتارند.
امام × برای پارسایان، ادراکی مافوق دیگران ذکر می‌کنند، ممکن است دیگران هم به بهشت و دوزخ معتقد باشند اما عامل تقوا باعث شده تا شناخت آنان از این امور به قدری شفّاف و روشن باشد که گویا آنها را می‌بینند و حتی احساس هم می‌کنند.
آنان از شدت یقین به وعده وعید خداوندی ونهایت اطمینان به جهان نادیده و از شدت اعتمادی که به قول نبی صادق دارند، بهشت و جهنم برای آنها عینی وملموس شده است و از حد یک خبر در آمده و تبدیل به مشاهده گشتهاست.157
تقوا به آدمی، حق گرایی، واقعبینی و شجاعت مستمر میبخشد. انسان باتقوا انسانی است که هم در برابر مصائب، ثابت و صابر است و هم در برابر شکوک و شبهات، فکری نیز مقاوم است. هنگامیکه مشکلات زندگی بر سر او میبارد، او خویشتن را در نمیبازد و با کمال متانت با مشکلات مواجهه میشود. حضرت علی× تقوا را عاملی بسیار مهم برای درک صحیح واقعیات میداند.
همین سبب میتوان از آن به عنوان مهمترین عامل از عوامل دستیابی به واقعبینی نام برد، از نظر قرآن به وسیلۀ «تقوا» است که بصیرت حاصل میشود. یعنی هدایت ویژهای را که با قلب سر و کار دارد و آن را مخصوص پارسایان میداند.

3.3.4. گرایش سالم
آدمی به طور فطری کمالجو است و تمایل به گرایشات سالم دارد. از این رو، در مسیر رسیدن به کمالات در قدم اوّل باید تمایلات خود را در انجام امور خیر، از طریق خودسازی تقویت نماید تا با شناخت و آگاهی نسبت به این انجام کارهای نیک مشتاق شود و با استمرار در عمل به صالحات حواس و ادراکات خود را از خطاها و لغزشهای دنیوی در امان نگه داشته تا بدینوسیله حقایق امور را درک نموده و در مسیر هدایت قرار گیرد. حضرت علی × دربارۀ این میل درونی که مقدمۀ درک صحیح از واقعیات امور است، میفرمایند:
«أَلا إِنَّ أَبصَرَ الأبصَارَمَا نَفَذَ فِی الخَیرِ طَرفُهُ! ألا إِنَّأَ سمَعُ الأسمَاعِ مَا وَعَی التَّذکیرَ وَ قَبِلَهُ!»158
هش دارید که بیناترین دیده ها آن است که در خوبیها نفوذ کند و شنواترین گوشها آن است که پند و اندرز را بشنود و بپذیرد.
در شرح این خطبه آمدهاست: بيناترين چشمها آن است كه نظر در خير و نيكى دوختهباشد، و شنواترين گوشها آن است كه اندرز را فراگيرد و بپذيرد. مراد از نگاه چشم ـ طرف بصرـ نگاه عقل است و سمع نيز به طريق استعاره آمدهاست يا اين كه منظور همان حسّ بينايى و شنوايى است. به اين معنا كه بهترين ديدنيهاى چشم و شنيدنيهاى گوش آن است كه به بيننده و شنونده فايده مطلوب را برساند، و اينها همان كمالات نفسانى است كه از طريق علوم و اخلاق به دست مى‏آيد و پس از تمهيد اين مقدّمه، مردم را مخاطب قرارداده و به آنها گوشزد مى‏فرمايد كه گفتار او را بپذيرند و چراغ دل را به انوار هدايت او روشن سازند. امام علی × در اين گفتار به مردم دستور مى‏دهد كه از او كسب هدايت كنند و علم و اخلاق از وى فراگيرند و پس از اين به سخنان خود ادامه داده آنان را از جهالت و نادانى و دلخوش داشتن و تكيه كردن بدان نهى مى‏فرمايد و از پيروى هوسهاى باطلى كه انسان را از دايره حقّ و صلاح و فضيلتهاى اخلاقى بيرون مى‏برد و به سوى باطل و خويهاى زشت و ناپسند مى‏كشاند برحذرمى‏دارد.159
اشاره به اینکه اگر شما و سایر مردم، چشم و گوش باز داشته باشید؛ پیدا کردن راه خیر و سعادت، مخفی و پیچیده نیست، ولی افسوس! که هوای نفس و هوس‌های سرکش، چنان پرده ظلمانی بر چشم و گوش انسان می‌اندازد، که حقایق واضح را نمی‌بینند و دوستانه‌ترین اندرز را نمی‌شنوند.

3.3.5. تلاوت قرآن
یکی دیگر از عوامل دستیابی به واقع بینی، تلاوت مداوم و پیوستۀ آیات قرآن میباشد؛ بهطوری که فرد قسمتی از ساعات شبانه روز خود را به این امر مهم اختصاص میدهد، تا به بینش صحیح درک واقعیات نایل آید.
امام علی× در اهمیت این موضوع میفرمایند:
«كِتَابُ اللَّهِ تُبْصِرُونَ بِهِ وَ تَنْطِقُونَ بِهِ وَ تَسْمَعُونَ بِهِ وَ يَنْطِقُ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ وَ يَشْهَدُ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ وَ لَا يَخْتَلِفُ فِي اللَّهِ وَ لَا يُخَالِفُ بِصَاحِبِهِ عَنِ اللَّهِ.»160
کتاب خداست که به آن میبینید، و به آن میگویید و به آن میشنوید، آیاتش مفسر و شاهد یکدیگر است و دربارۀ خداوند به اختلاف سخن نمیگوید و صاحبش را از راه خدا به بیراهه نمیبرد.
اين كتاب الهى بر اساس بيان اصول و قوانين كلّى و جامعى كه متضمّن صلاح امور دنيا و آخرت انسان است قرار دارد و هدف اين قوانين، كشانيدن و سوق دادن مردم به سوى حقّ، و وصول به آستان قرب و جوار رحمت خداوند است. از اين رو هيچ واژه‏اى در قرآن يافت نمى‏شود كه دلالت بر خلاف اين مقصود داشته باشد، بلكه
همه الفاظ و مطالب آن گوياى وحدت مقصد، و بيانگر هدف واحدى است كه همان وصول به درگاه قرب إلهى پس از پاك شدن از ناپاكیها و پليدیهاى اين دنياست. هر چند اسباب وصول به اين مقصود و رسيدن به اين هدف، گوناگون و متعدّد است.161
پس همواره قرآن بخوان و دربارۀ آن بينديش؛ زيرا قرآن جامع تمام مقامات و حالات بوده و در آن شفا براى مردم جهان، و انگيزه بيم و اميد، صبر و شكر و ساير صفات است، و در قرآن مجيد است آنچه انسان را از تمام صفات ناپسند باز مى‏دارد، پس بايد بندۀ آن را تلاوت‏ كند و آيه‏اى را كه نياز به انديشيدن دارد، بارها بخواند، حتّى صد مرتبه بخواند؛ چون يك آيه را با انديشه و دقّت خواندن بهتر از يك ختم قرآن بدون انديشه و فهم است و بايد بايستد و دقّت كند هر چند كه يك شب طول بكشد؛ زيرا در ضمن هر كلمه‏اى از قرآن رازهاى زيادى نهفتهاست كه فهم آن جز با انديشۀ دقيق و از صميم قلب ميسّر نمى‏شود.162
با مداومت به تلاوت قرآن، بهخصوص اگر از کودکی براین امر اهتمام ورزیدهشدهباشد، روح وجسم فرد رنگ الهی بهخود میگیرد. در نتیجه رفتار و گفتارش قرآنی میشود، در اعمال خود دقت نظر مییابد، در سايه انوار پر فروغ آن گام برمى‏دارد و مراقبت مینماید که از راه حقّ خارج نگردد تابه مقصد اصلى و هدف نهايى که تعالی است، برسد.

3.3.6. بهره گیری از ابزار شناخت
برای شناخت، ابزار متعددی خداوند در اختیار انسان قرار داده است. در بين حواس انسان، دو حس بينايى و شنوايى سهم بيشترى در شناخت انسان دارند؛ زیرا به طور معمول انسان دربارۀ دیدهها و شنیدههایش تفکر میکند، و از آنها عبرت میگیرد و بهرهمند میشود. از اين رو، در نهجالبلاغه نيز به آن توجه خاصى شدهاست:
«فَلیَنتَفَعِ امرُ وٌ بِنَفسِهِ، فَإِنَّمَا البَصِیرُ مَن سَمِعَ فَتَفَکَّرَ، وَ نَظَرَ فَأَبصَرَ، وَ انتَفَغَ بِالعِبَرَ، ثُمَّ سَلَکَ جَدَدَاً وَاضِحا ًیَتَجَنَّبُ فَیهِ الصَّرعَةَ فِی المَهَاوی، وَ الضًّلَالَ فِی المَغَاوی.»163
پس هرکس باید از وجود خود بهرهمند شود؛ زیرا بینا کسی است که اندرز را بشنود و دربارۀ آن بیندیشد و اطرافش را بنگرد و بر بینش خود بیفزاید و از سرنوشت گذشتگان عبرت آموزد، آنگاه در جادۀ راست و روشن گام برداشته، از پرتشدن در پرتگاهها و سرگردانی در پیچوخمها بپرهیزد.
در این تعبیرات امام × نخست خود و مخاطبان را خطاب می‌کند تا سخن تأثیر بیشتری بگذارد و به دنبال آن به همگان هشدار می‌دهد که خداوند مواهب بسیاری در اختیارشان گذاشته،

پایان نامه
Previous Entries منبع تحقیق درباره عقل و ایمان، حکومت اسلامی، صراط مستقیم، سیر تکاملی Next Entries منبع تحقیق درباره توسل به زور