منبع تحقیق با موضوع هنر ایران، دوره سلجوقی، دوره ساسانی، هنر اسلامی

دانلود پایان نامه ارشد

لذا دستنوشتههای قرآنی بزرگترین مجموعه خطی و تذهیبشده جهان اسلام را میسازد و تعدد نسخههای قرآن به ما امکان میدهد تا سیر تکاملی هنر اسلامی را دنبال کنیم (خلیلی، 1380: 11).
حرمت قرآن، اقوام گوناگون جهان اسلام از جمله ایرانیان را که دارای هنری والا و در سطح ارزندهای بودند، الهام بخشید تا ذوق و قریحه خویشتن را در آراستن آن به کار گیرند (پوپ، 1378: 219). در نتیجه عشق و ایمان هنرمندان مسلمان ایرانی به قرآن مجید، هستههای نخستین باروری و گسترش تذهیب، نگارگری و کتابآرایی بهویژه اهمیت خاصی پیدا میکند.
هنر تذهیب قرآن، همانند هندسهای روحانی، فضایی آکنده از معنویت بر گرد آیات قرآن کریم پدید میآورد. همانطور که قرائت دلنشین قرآن روحانیت و تأثیر کلامالله را از طریق استماع بر مخاطبان القاء میکند؛ هنر تذهیب نیز، در کنار خوشنویسی قرآن، همین نقش را از طریق جنبههای بصری بر عهده دارد.
در میان آثار هنری، نسخ خطی و خصوصا قرآنهای مذهب از قدیمیترین و بهترین نمونههایی است که قابلیت بررسی روند تکاملی کاربرد نقش و رنگ را نمایان میسازد. این کتاب بر اساس جایگاه و اهمیتی که برای مسلمین داشته و نمونهای جهت نشان دادن ارادت شاهان به دین اسلام بوده است، معمولا توسط معتبرترین هنرمندان، کاتبان و مذهبان و با گرانبهاترین مواد کتابآرایی میشده و شمار نسخ آن بسیار بیشتر از نسخههای متون غیرمذهبی بوده است. ظاهرا قرآنها به دلیل تقدسی که داشتهاند همچنان مورد توجه بودهاند، هرچند که سفارش آنها در برخی از دورهها کمتر بوده، ولی معمولا سعی بر آن بود که جامعه با هر وضع اقتصادی سفارش قرآن را در برنامه خود قرار دهد (قندهاریون، 1389: 2-1).
تذهیب کتاب قرآن باید به گونهای تکوین مییافت که همچون خط، زیبایی و روحانیت قرآن را هرچه بیشتر نمایش میداد. این سنت از تفکر دینی و هنری مسیحیت و ادیان در قلمرو تزئین انجیل و کتاب مقدس الهام گرفته، با این تفاوت که در هنر قرآنی جایی برای صورتهای جانوری و انسانی نبوده است (مددپور، 1384: 375).
در ابتدای دوران اسلامی بهرهگیری از تذهیب محدود بوده و نقوش به کار رفته در آن از تجرد کافی برخوردار نبوده است. مسلمانان تا سده سوم هجری میپنداشتند که بنا بر حکم قرآن، نقاشی و مجسمهسازی حرام است. این کراهت، به هر حال سبب شد به جانب تذهیب و اسلیمیسازی روی آورند. آنانکه نمیتوانستند همچون مانویان و مسیحیان کتاب آسمانی خود را مصور سازند، در عوض به تذهیب آن پرداختند. بنابراین درباره تذهیب در سدههای نخستین اسلام اطلاع چندانی در دست نیست. کهنترین اثری که از تذهیب باقی مانده تنها در قرآنهای سده سوم هجری است. البته این امر احتمال وجود تذهیب در سدههای قبل را نفی نمیکند.
بنابراین هنرمندان نخست به منظور تعیین سرسورهها، آیات، جزءها و سجدهها، قرآن را تزئین مینمودند و رفته رفته علاقه مفرط مسلمانان به قرآن و همچنین عشق به تجمل، هنرمندان را بر آن داشت تا این آثار را از سادگی بیرون آورند و به آن جنبه تزئینی دهند، حمایت امرا و بزرگان هم بدین امر کمک بسیار نمود.
تزئینات اولیه تذهیب عبارت از نوارهایی بود که پایان یک سوره و آغاز سوره بعدی را معین میکرد. معمولا برای نشان دادن سرسورهها در حاشیه هم نقشی ترنجی میکشیدند، نقش گل و بوتهای هم گاهی پایان سوره را معین میکرد (زارعیمهرورز، 1373: 127).
شکل شماره- دوره عباسی
با گذشت زمان هنرمندان معمولا هر صفحه را به سورهای اختصاص میدادند، قالبی که برای تذهیبکاران بعدی به صورت یک نوع صفحهآرایی رسمی درآمد. معمولا عنوان هر بخش در قابی که در بالای صفحه آغازین متن قرار داشت، نوشته میشد (خلیلی، 1380: 17).

شکل شماره – دوره سلجوقی
در ابتدای امر، خوشنویس قرآن خود به تذهیب آن نیز میپرداخت ولی بهتدریج در قرون بعد با تولید قرآنهای خطی نفیس و اضافه شدن نقوش متنوعتر و پیچیدهتر و استفاده از روشهای فنی گستردهتر، هنر تذهیب رو به رشد نهاد و در هر دوره نقش و فن جدیدی به این هنر افزوده گشت و در نتیجه تذهیب نوعی کار گروهی شد که خوشنویس، مذهب، صحاف و گاهی هنرمندانی دیگر همکاری میکردند تا اثری به وجود آید که شایسته ارائه کلام آسمانی باشد.
با دقت و تأمل در تذهیبهای قرآن در مییابیم که مذهّب، ظرایف و توانمندی بیمنتهای نمادهای مجرد سنتی را به خوبی درک کرده و به کار گرفته و از شبیهسازی و صراحتهای شکلی اجتناب کرده است. مهمتر اینکه مذهب هرگز مایل نبوده تزئینات صفحه، بیش از اندازه به چشم بیاید و بیش از متن توجه را جلب کند و اصطلاحا صدایی بلندتر از صدای قرآن داشته باشد. هدف مذهب، نمایش بُعد عالیتر یا عمیقتر متن است و سعی دارد روح را در جهت ادامه تعمق هدایت کند و تزئینات موجب تجسم زودرس خیال نگردد. آنچه مسلم است این واقعیت میباشد که هنرمندی با تمام خلوص حداکثر تواناییهایش را به کار گرفته تا در حد امکان فضایی روحانیتر را ارائه دهد که شایستگی در بر گرفتن کلام آسمانی را داشته باشد (افشار مهاجر، 1380: 19 و 18).

شکل شماره – دوره سلجوقی

2-7- پیشینه تذهیب
هنرهای شکلی و تزئین از قدیمالایام در بین ایرانیان رواج داشته است. پس از ورود اسلام نیز هنرمندان مصور استعداد هنری خود را در آراستن و تذهیب کتب دینی و نقاشی و مصور ساختن مساجد به کار بردند.
در زمان حکومت سلاطین ترک بر ایران نیز این هنرها از اهمیت فراوانی برخوردار بودند. مغولان نیز با وجود ویرانگریهای فراوان، در اثر زندگی در ممالک متمدن و ارتباط با آنها با امور هنری و عمرانی آشنا شدند و با علاقهای که داشتند خالق آثار هنری بسیار گردیدند. (ایزدی، 1388: 93) همچنین مسیحیان روم شرقی نیز کتاب مقدس خود را با تصاویر ملائک و قدیسان به رنگ زر و فیروزه که هر دو نشانه الوهیت و معنویت بودند میآراستند. غیر کتب مذهبی، نامههای برخی از سلاطین قدیم نیز به زر نوشته و آراسته میشد (پناهیان پور، 1383: 193).
بدین ترتیب آرایش و تزئین صفحات مُذهب در آغاز مخلوطی از نقوش ساسانی، بیزانسی، نبطی و در قسمتی ملهم از کتب دینی یهود و مسیحیت شرقی (نسطوری) بود. بعدها ذوق، ابتکار و نوجویی هنرمندان، این نقوش را از سادگی درآورد. البته باید گفت که آرایش و تذهیب بسیاری از نسخهها از خامه و سرشت ایرانیان نشأت گرفته است. اما برخی از پژوهشگران، به دلیل اطلاعات اندک از مراحل نخستین تذهیب، آنها را به غلط میراث عربی پنداشتهاند. عربی بودن زبان بسیاری از کتب، از جمله قرآن، هم در القای این اندیشه بیتأثیر نبوده است (زارعی مهرورز، 1373 :128).
بنابراین میتوان این گونه اظهار کرد که هنرهای تزئینی دوره اسلامی از ابتدا به خودی خود و مستقل به وجود نیامدهاند بلکه با به کارگیری بسیاری از عناصر تزئینی هنرهای ایرانی مرسوم در آن زمان- هنر ساسانی- شکل گرفته است؛ هنر ساسانی یکی از پربارترین دوران در تاریخ هنر ایران میباشد و این هنر نقش به سزایی در شکلگیری سبک هنری دوره اسلامی داشته است. با عنایت به این موضوع که هنر ایران قبل از اسلام، در دوره ساسانی یک هنر نمادین و تا حدودی متأثر از مَذهب بود؛ هنرمندان مسلمان، بسیاری از نقشهای نمادین و قالبهای هنری پیشین را به عاریه گرفته و به مرور زمان، بخشی از این مفاهیم را بر اساس جهانبینی اسلام تغییر داده و هویتی کاملا اسلامی بدان بخشیدند (خزایی، 1385: 37).
با سقوط ساسانیان و ظهور اسلام در ایران، بسیاری از نقوش ساسانی در سدههای اول هجری، مورد استفاده قرار گرفت. رد بسیاری از شاخصههای نمادین و اسطورهای هنر دوران قبل را در این آثار میتوان یافت. این موضوع سبب شد که هنرمندان مسلمان ایرانی، شاکله هنر اسلامی را بر بسیاری از عناصر هنری ایران باستان که همسو با فرهنگ اسلامی بود، پی نهند (خزایی، 1385: 42).
با سپری شدن سدههای متعدد از روی آثاری که از دوره ساسانی برای ما باقی مانده، بهراحتی میتوان تاثیرات و الهاماتی را که هنر ایران از روزگار قبل از اسلام دریافت کرده، تشخیص داد (پوپ، 1378: 5).
اردشیر مجرد تاکستانی نیز در این باب نقل میکند: “پیشینه آذین و تذهیب در هنر کتابآرایی ایران، به دوره ساسانی میرسد. بعد از نفوذ اسلام در ایران، هنر تذهیب در اختیار حکومتهای اسلامی و عرب قرار گرفت و هنر اسلامی نام یافت. اگرچه، چند زمانی این هنر از بالندگی فرو ماند، اما دگربار، پویایی خود را به دست آورد. اگر به صورتی دقیق به تذهیب نگاه کنیم حرکت و تحول آن را در طول تاریخ میبینیم. چنانکه در دوره سلجوقی مذهبان، آراستن قرآنها، ابزار و ادوات، ظرفها، بافتهها و بناها را پیشه خود ساختند. در سده هفتم خطوط تذهیبها ظرافتی خاص به خود گرفت. ترنج، شمسه، لچکی و تاج هم رواج یافت. همچنین علاوهبر ظرافت حرکات اسلیمی، طرحها و شکلها نیز تنوع یافت و در عصر تیموری به اوج خود رسید. در این سدهها تذهیب از حیث دقت در جزئیات، کیفیت رنگها و کمال آنها شاخص بودند و زیباترین آثار تذهیب شده به وجود آمد. هنرمندان به خواست سلاطین از سراسر ایران فرا خوانده و در کتابخانههای پایتخت به کار گمارده شدند” (تاکستانی، 1372 :26).
بنابراین هنر تذهیب در طی زمان همواره راه کمال پیمود و پیوسته در حال تکامل و پختگی بود و روند صعودی داشت. به همان اندازه که نسبت به خوشنویسی توجه میشد، تذهیب نیز مورد علاقه بزرگان و امرا واقع گردید و در نقاط مختلف ایران؛ خراسان، تبریز، شیراز و … مراکزی جهت پرورش مذهبان به وجود آمد و در دوران مختلف جامههای گوناگون بر تن کرد. در سده سوم و چهارم ساده و بیپیرایه، در سده ششم و هفتم متین و منسجم و در سده هشتم باشکوه و مجلل بود (زارعی مهرورز، 1373: 128).
همانطور که مشاهده کردیم تذهیب همچون دیگر هنرهای کتابآرایی، تابع شرایط تاریخی بوده است، یعنی در حالت امنیت و حمایت پادشاهان و امرا (همچون دوره تیموری). اوج میگرفته و در بحرانهای تاریخی و اجتماعی رو به افول نهاده است. این هنر در طی تکامل و اوج خود، به تدریج از عامه مردم فاصله گرفت و فقط مختص پادشاهان، امرا و بزرگان شد (زارعی مهرورز، 1373: 135).

2-7-1- مانی
مانویت یکی از پایهگذاران هنر کتابت و تذهیب است. در حقیقت اهمیت مانویت در هنر ایران از این روست که به نقاشی و کتابآرایی نوعی اصل اخلاقی بخشیده، آن را زنده نگه داشته و شیوهای سنتی و قراردادی در آن پدید آورده است (یگانه بهادر، 1388: 140).
نام مانی آنچنان با هنر نقاشی پیوسته که ممکن نیست در گفتاری درباره هنر کتابآرایی ایرانی از یادآوری نام وی خودداری کرد. گفتهاند که مانی برای آسان ساختن فهم فلسفه بسیار مشکل آئین خود مفاهیم مجرد آنها را به وسیله طرحها و رنگها نقش میکرده و به این ترتیب حکمت ماوراءالطبیعه درون خویش را بیان میکرده است. احتمالا بیشتر نقاشیهای مانوی به شیوه انتزاعی بوده و به وسیله تاریک و روشنیها و بهویژه رنگهای طلایی، مبارزه نور و تاریکی را نمایش میداده است. باید به خاطر داشت که سنت کتابآرایی و تذهیب مانویان به کلی در داخل ایران به دست فراموشی سپرده نشده و این هنر در آثار دورههای بعد اثر فراوان گذاشت. مسلمانان سعی داشتند سنت مانویان را ادامه دهند هرچند در این میان با مخالفت و اعتراض برخی محافل سنتی در ارتباط با کاربرد هرگونه علامتی به جزء عین وحی در داخل کلامالله روبرو شدند (اتینگهاوزن و گرابر، 1378: 121).
طبق گفته پوپ: “از مشخصات بارز کتابآرایی مانوی استفاده از فلز طلا در تزئینات، حاشیه و جلد براي نمايش روشنايي بوده است” آنها برای نقطهگذاری یک لکه سیاه و دور آن را یک بیضی با رنگ صورتی یا نارنجی میکشیدند و گاهی هم بهجای لکه، گل زیبای رنگارنگی میگذاشتند. با این حال آنها اجازه نمیدادند نوشته آن قدر تزئین شود که اصل با عنصر تزئینی مخلوط گردد. نوشتهها و از جمله عنوانها همیشه خوانا باقی میماند (بهادر، 1388: 154). همچنین روی یکی از نسخ، عنوان به رنگ زرین و درشتتر از متن در میان ترنجی نوشته و ترنج با شاخه و برگ تزئین شده است. (پناهیانپور، 1383 : 193).

2-8-

پایان نامه
Previous Entries منبع تحقیق با موضوع قرآن کریم، زیباشناسی، دوره اسلامی، تمدن اسلامی Next Entries منبع تحقیق با موضوع هنر اسلامی، دوران اسلامی، نقوش هندسی، هنر ایران