منبع تحقیق با موضوع مکان مرکزی، تولیدات کشاورزی، حمل و نقل، توسعه منطقه

دانلود پایان نامه ارشد

ناهماهنگی عوامل اقتصادي می داند که وي آن را از دو جنبه بررسی کرد: نخست ناهماهنگی وضعیت اقتصادي و دوم ناهماهنگی در ساختار نظام اقتصادي و اجتماعی. ناهماهنگی وضعیت اقتصادي هنگامی وجود دارد که نوسآن‌هاي اقتصادي در کوتاه مدت هماهنگ نباشند، مانند مسئله قیمت ها و رابطه آن با هزینه تولید. اما ناهماهنگی در ساختار اقتصادي و اجتماعی، به دلیل ضعف زیربناي اقتصادي و اجتماعی است. در یک کشور توسعه نیافته، معمولاً ترکیب عوامل یادشده به گونه اي است که توسعه اقتصادي از حیث افزایش تولید، کند می‌شود و ظرفیت بهره برداري از عناصر تولیدي کاهش مییابد (متا،32:1384) قطب هاي رشد عموماً به لحاظ اقتصادي، اجتماعی و بوم شناختی نسبت به مراکزي از شبکه هاي شهري و پویایی منطقه‌ای، مناطقی ناپایدار – جزایري از توسعه در دریایی از توسعه نیافتگی- هستند. منابع انسانی، مالی و طبیعی عظیمی که در پروژه هاي قطب رشد مورد استفاده قرار می گیرد، در کنار “آثار نشت” یا “پراکنش” وسیع متعادل نیستند. با وجود این، بیشترین مشکلات و ناهماهنگی هاي اجتماعی را در شرایط زندگی سخت و سطح پایین، نظیر قطبی شدن طبقاتی شدید و اقتصادي مبتنی بر بازارهاي محلی، بدون پیوند با بخش‌ها یا مکآن‌هاي اقتصادي دیگر ایجاد می کنند (هایت ،19:2004) گرچه یکی از اهداف قطب رشد، یکپارچه کردن جمعیت شهري با مناطق داخلی آن است، اما قطب هاي رشد، عموماً اقتصاد روستایی را تخریب می کنند و مشکلات تهیه غذا را براي قطب رشد ایجاد می کنند (والدر:1981) همچنین، قطب هاي رشد با روندهاي مهاجرتی از حومه شهرها مواجه می شوند و بدین ترتیب، فقدان نیروي کار در بخش‌هاي کشاورزي، دریایی، محلی و نیروي کار اضافی در مراکز رشد پدید می آید (هایت ،19:2004)
در مرکز قطب رشد، بنگاههای پیشتاز متعلق به صنایع پیشاهنگ قرار دارند که بر سایر واحدهای اقتصاد مسلط هستند. حالت تسلط یک شرکت بر بسیاری از شرکت های دیگر مشخصه مهم پدیده قطب رشد است (سازمان برنامه و بودجه ،36:1373).
مفهوم اثر بخش ، اثر تراوش یا اثر چکیدن در تئوری قطب رشد به این معنی است که با مرور زمان ویژگی های پیشاهنگی قطب رشد ، مانند موجی در فضای اطراف پخش می‌شود تا سراسر منطقه را بگیرد. اثر بخش مهمترین قسمت این نظریه است که و حاکی از تراوش اثرات توسعه به اطراف قطب است . تجربیات حاصل از اجرای سیاست های قطب رشد در امر توسعه در کشورهای آمریکای لاتین و آفریقا نشان دهنده این واقعیت است که تاثیرات جانبی قطب های رشد در توسعه منطقه‌ای با توفیق همراه نبوده است و نتوانسته توسعه همه جانبه و یکپارچه منطقه‌ای را فراهم آورده و در اغلب موارد تأتیرات منفی و زیان باری در پی داشته است، بدین سان که نابرابری‌های بین مرکز و پیرامون افزایش یافته است . تأثیرات منفی لین نظریه باعث شد که در سال 1975میلادی هوزلیتر نظریه شهر های زایا و شهر های انگلی را مطرح می کند . در این نظریه شهر های زایا به شهر های گفته می‌شود که اثرات مفید بر حوزه نفوذ دارند و شهر های انگلی شهر های هستند که باعث سیر قهقرایی حوزه های پیرامونی خود می شوند (شکویی ،313:1373).

پ)نظریه توسعه ناحیه‌ای: مروري بر ادبيات نظري و كاربردي در زمينة توسعه ناحیه‌ای نشان مي دهد كه توسعه ناحیه‌ای از ديدگاه هاي مختلف مورد بررسي قرار گرفته است اقتصاددانان نئوكلاسيك رشد و توسعه ناحیه‌ای را مبتني بر توجيه شرايط بازار آزاد مي دانند (پاپلی یزدی و سناجردی ،200:1382). كه جريان آزاد منابع بين نواحي در يك سرزمين يا كشور در بلند مدت نوعي تعادل بين ناحیه‌ای را به وجود می آورد (حکمت نیا و موسوی ،102:1383) نئوكينزها يا طرفداران نظريه پايه اقتصادي، صادرات را به عنوان مهمترين پايه رشد شهرستان در نظر دارند(صرافی ،102:1379) و فعاليت هاي منطقه را به دو بخش پايه( صادراتي) و غيرپايه تقسيم مي كنند. موتور رشد و نيروي محرّكه اقتصاد منطقه را درآمد ناشي از بخش صادرات مي دانند (صباغ کرمانی ،147:1380). ميسرا معتقد است كه هدف همه فرايندهاي توسعه رفاه انسان است و توسعه ناحیه‌ای نيز استثنائي بر اين قاعده نيست (حسین زاده دلیر ،73:1384).
امروزه اقتصاددانان نظريه رشد متوازن در مناطق مختلف، ضرورت برنامه‌ریزی منطقه‌ای صحيح را جهت رسيدن به توسعه متوازن مطرح مي كنند و معتقدند كه توسعه متعادل ناحیه‌ای با فراهم كردن بهترين شرايط و امكانات براي توسعه جامع همه نواحي، تفاوت‌هاي كيفيت زندگي بين ناحیه‌ای و درون ناحیه‌ای را به حداقل رساند و نهايتا از بين ببرد(مولایی،74:1384).
هیرشمن و میردال از نخستین کسانی بودند که کاربردهای مکانی فرایند توسعه را شناختند و از این طریق برای ایجاد پیوند میان مدلهای رشد اقتصادی و نظریۀ توسعه منطقهای اقدام کردند. در واقع، توجّه اصلی هیرشمن بر رشد اقتصادی متمرکز بود، میردال بسیار بیشتر از هیرشمن به این نکته معتقد است که توسعه، یک روند کنش متقابل بین نواحی مختلف است که تفاوتهای ابتدایی در زمینۀ موفقیّت آتی را افزایش میدهند(مهندسان مشاور DHV، 1371: 45-46).
فرانسوا پرو نظریۀ راهبرد قطب رشد را برای رشد و توسعه شهرستانهای کمتر توسعهیافته ارائه کرد(حسینزاده دلیر، 1383: 69). وی معتقد است رشد به طور همزمان در همه جا ظاهر نمیشود بلکه در قطبها و مراکز خاص ظاهر شده و سپس از طریق فعل و انفعالاتی آثار نهایی خود را در کل اقتصاد نمایان میسازد(صباغ کرمانی، 1380: 246).
ث )فن تونن: یوهان هنریک فن تونن (1850-1783)در المان متولد شد . او در نظر داشت با توجه به روابط شهر و روستا به قوانین حاکم بر تولیدات کشاورزی دست یابد . نظریه فن تونن اساس همه نظریه های مکانی در زمینه‌های اقتصادی است . فن تونن ، بیشتر بر الگوهای کاربری زمین با توجه به قیمت های تولیدات کشاورزی تأکید می کند . بحث او از پراکندگی مکانی تولیدات زراعی و تولیدات دامی شروع می‌شود و درباره رابطه نوع کشت و رقابت بین تولیدات و سیستمهای زراعی برای کاربری قطعات ویژه ای از زمین ادامه می یابد .
فن تونن بر عامل خاک تأکید می کند و چون حاصلخیزی آن در همه جا یکسان نیست، عامل حاصل خیزی خاک در هزینه تولید یک عامل مهم به شمار می رود و در مکان یابی تولیدات کشاورزی تأثیر اساسی دارد و البته وی به عامل آب و هوا تیز دز میزان تولید محصولات زراعی و دامی توجه می کند .
اصول نظریه فن تونن بدین شرح است :
-تأثیر یک شهر بر حوزه های کشاورزی و با عامل فاصله گیری از شهر تعیین می‌شود.
-نوع تولیدات کشاورزی با توجه به هزینه حمل و نقل تغییر می یابد.
-هزینه حمل و نقل ، عامل تعیین کننده در مکان یابی های تولیدات کشاورزی به شمار می رود.
-در این مدل، مکان یابی تولیدات کشاورزی از باغداری تا پرورش دام و کشت گندم تغییر می یابد.
-اساس نظریه وی بر پایه میزان نزدیکی محل تولیدات کشاورزی به بازار تنظیم یافته است.
-در این نظریه ، عامل فاصله از عوامل مهم به شمار می رود .هدف از عامل فاصله بیشتر فاصله اقتصادی است تا فاصله فیزیکی ، هزینه فاصله فیزیکی را نیز فراموش نمی کندن
-تولیدات کشاورزی روستاهای اطراف ، تنها در شهر مورد بحث به فروش می رسدن
نطریه فن تونن ، اولین نظریه بهره اقتصادی –بهره مکانی در علم جغرافیا است که سالهل هم برای مطالعات شهری مفید بوده و هم در بررسی های روستایی و کاربری زمین اساس کار قرار گرفته است (شکویی،276-279:1387).
ج)نظريه کريستالر نظریه مکان مرکزی کریستالر: یکی از علمی ترین ساخت سکونتگاهها که در بیشتر موارد ، برنامه‌های توسعه اجتماعی – اقتصادی کشورها و نواحی را تحت تأثیر قرار داده است ، نظریه مکان مرکزی والتر کریستالر (1893-1969)است و وی در طرح نظریه مکان مرکزی بیشتر از نظریات علمی فن تونن ، آلفرد وبر و انگلندر بهره گرفته است . هدف اصلی نظریه مکان مرکزی شرح وتبیین سازمان فضایی سکونتگاهها و حوزه نفوذ آن‌هاست . در نظریه کریستالر ،2عامل مهم به نظر می رسد 1- آستانه کالا و خدمات 2-محدوده بازار فروش کالا و خدمات . در اینجا نتیجه می گیریم که مراکز مختلف نظام سکونتگاهی تنها از طریق نوع و تعدادکارکردهای محدوده بازار فروش کالا و خدوات و میزان اشتغال جمعیت شناخته و تبیین می‌شود . در نظریه کریستالر عامل هزینه حمل و نقل و امد وشد برای خرید کالا و خدمات از موارد تعیین کننده محسوب می شوند یعنی مصرف کنندگان کالا و خدمات برای گریز از پرداخت هزینه زیاد آمد و شد به نزدیکترین مکان مرکزی مراجعه می کنند در صورتی که مصرف کننده ای به مکان مرکزی (بازار )دورتری مراجعه کند و هزینه مسافرت بیشتری را بپردازد باید کالا و خدمات کمتری بخرد . این تأثیر عارضی فاصله از طریق پرداخت هزینه حمل و مقل به واقعیت می رسد . نتیجه این عملکرد ، کاهش تقاضا با توجه به عامل فاصله از مکان مرکزی است . روشن است که علاوه بر هزینه اضافی حمل و نقل مدت زمان مصرف شده نیز از عوامل اصلی در عدم مراجعه به مکان مرکزی دورتر خواهد بود (شکویی،381:1387).
نظریه مکان مرکزی از ترکیب ابعاد ایستا و پویا به وجود آمده است .از طرفی ویژگی های نظریه مکان مرکزی ، تنها به صورت ایستا نمی‌تواند مفهوم کامل نظریه مکان مرکزی را بیان کند. در نظریه پویا عامل زمان یک اصل مهم است یعنی همه پدیدارها با توجه به شرایط قبلی و شرایط پس آیندی و آتی بررسی می گردد در حالی که در نظریه ایستا، تنها بر شرایط ثابت تأکید می‌شود نه به تغییرات و دگرگونی ها اشاره می گردد و نه به آینده و گذشته موضوع اهمیت داده می‌شود. می‌توان گفت مشخصات ایستا و پویایی سیستمها ی مکان مرکری به صورت یکپارچه اساس کار کریستالر بوده است . وی در نظریه خود ترکیبی از سازمان ایستا و پویا را ارائه می‌دهد.
نظریه مکان مرکزی کریستالر، بیشتر بر بازاریابی و بخش خدمات تأکید دارد تا بخش صنعت .در صنایع، عوامل لازم، به در دسترس بودن مواد اولیه و نیروی کار ماهر مکان وابسته است. نظریه کریستالر نه تنها بحث جدیدی در جغرافیای شهری و جغرافیای اقتصادی مطرح ساخت، بلکه برای اولین بار، ارزیابی اقتصادی و جغرافیای بخش خدمات را نیز در سیستم سکونتگاهی وارد کرد . با طرح نظریه کریستالر، سازمان فضایی سیستم اقتصادی، یکی از اساسی ترین بخش تحقیقات جغرافیایی شناخته شد(شکویی،390:1387)
چ)- نظريه مرکزـپيرامون: جان فریدمن در سال 1975با ارائه نظریه مرکز –پیرامون مرکز را منشا توسعه دانسته است، بدین معنا که توسعه با زایش در مرکز پیرامون جریان می یابد (کلارک،9:2000) بحث مرکز پیرامون، همواره در مطالعات جغرافیایی مطرح بوده ولی با پژوهش های امثال جان فریدمنشاخصیت بیشتری پیدا کرده و به موضوغ مهم رابطه بین شهر و روستا نیز مرتبط می گردد . مرکز به هر کانون تأتیر گذار اطلاق می‌شود که بسته به نوع و درجه فعالیت روی شعاع خاصی از پیرامون اثر می گذارد . نظریه مرکز پیرامون از بعد کلان یا رویکرد جهانی به عنوان مرکز یا متروپل (کشورهای فرا صنعتی و توسعه‌یافته) و وابستگی پیرامون یا حاشیه (کشورهای نفتی و توسعه نیافته) به آن‌ها توجه دارد (صرافی،101:1384)
مرکز یا کانون هر فعالیت، دارای توانمندی های بالایی از عملکرد و قدرت است که قسمتی از ان به نسبت عکس فاصله در پیرامون توزیع می کند (هر چه فاصلع بیشتر تأثیر کمتر). منطقه پیرامونی، حوزه خارج از مرکز یا حاشیه تلقی می‌شود که همواره جریانی از مبادله (کالا و سرمایه ) و جابجایی (انسان) را با مرکز به دنبال داشته عموماًروابط به صورت متقابل یا کنش دو طرفه بین این منطقه و مرکز عمل می‌شود . هر چند در جمع بندی های نهایی کفه به نفع مرکز سنگین تر می‌شود . بعضی از محققین به این منطقه پیرامونی حوزه نفوذ یا پسکرانه هم می گویند که هر مرکز با پیرامون خود در 3قلمرو متفاوت مراحلی از تسلط دارد (مؤمنی،385:1359).
مدل مرکز پیرامون قابل تسری به نظریه قطب رشد در توسعه منطقه‌ای نیز هست (صرافی ،121:1379). به این معنی که همیشه جریانی از تخلیه قدرت و امکانات از حاشیه به مرکز وجود دارد. اگر چه طرفداران قطب رشد معتقدند توسعه بعد از اشباع در مرکز ، به پیرامون سرایت خواهد کرد،

پایان نامه
Previous Entries منبع تحقیق با موضوع سلسله مراتب، تصمیم گیری، خاورمیانه، توسعه منطقه Next Entries منبع تحقیق با موضوع استان فارس، آموزش و پرورش، استان هرمزگان، تقسیمات کشوری