منبع تحقیق با موضوع ظاهر و باطن، نماز جمعه، امام صادق، نماز جماعت

دانلود پایان نامه ارشد

موضوع يک فتواي فقهي قرار گيرد) از دادن حکم خودداري کرد. و در نهايت فقيه اسماعيلي هم گفت که چون خلع او به معناي دروغ بودن تصديق اوليه اوست، نمي توان او را خلع کرد.287
عاضد لدين الله: بعد از به وزارت رسيدن صلاح الدين در دوران عاضد ، به مرور به دست صلاح الدين نشانه هاي فقهي کلامي فاطميان در قاهره حذف شد. صلاح الدين ابتدا جملات “حي علي خير العمل و محمد و علي خير البشر” را از اذان حذف نمود. اندک زماني بعد به تغيير در خطبه نماز جمعه روي آورد. سپس مدارسي سني (شافعي) تاسيس و قضات شيعي را برکنار کرد و در نهايت مجالس الحکمه را که محلي براي تحصيل فقه و اعتقادات اسماعيلي بود، تعطيل کرد.288
3-2 نقش قاضي نعمان در بسط و تدوين فقه اسماعيلي
نام او “ابو حنيفه نعمان بن منصور بن احمد بن حيّون تميمي مغربي” معروف به “قاضي نعمان” است، در حدود سال ??? هجري قمري به دنيا آمد. ايشان در يك خانواده دانشمند زندگي مي كرد، سنّي بود و مذهب مالكي داشت، اما پس از تحصيل علم به مذهب اسماعيلي درآمد. در سال ??? هجري قمري به خدمت عبدالله مهدي امام فاطمي درآمد. قاضي نعمان در تاريخ 29 جمادي الثاني سال 363 هـ (27 مارس سال 974 مـ) در قاهره درگذشت. مراسم تدفين قاضي نعمان را شخص امام معز (ع) هدايت كرد و بر او نماز گزارد. از زندگاني او چندان با خبر نيستيم. شايد وجود خود را وقف مطالعات تشريعي و تاليف کتابهاي متعدد خود کرده باشد. در مورد او به حق چنين گفته اند که قانون گذار بزرگ فاطميان بوده است.289 ابن زولاق در کتاب اخبار قضاة مصر قائل است که قاضي نعمان در غايت فضل، اهل قرآن و عالم به معاني آن و عالم به تمام وجوه فقه و علم اختلاف الفقها است.290 او که منصب قاضي القضاتي را به عهده داشت همراه امام فاطمي در روزهاي جمعه و دو عيد مهم مسلمين (فطر و قربان) به منبر ميرفت.291 گستردگي آثار قاضي نعمان و تسلط او بر ابواب گوناگون فقهي، نشان دهنده اهميت اين شخص است که نه تنها در زمانه خود، بلکه تا به امروز در ميان اسماعيليه چهره شاخص علم فقه مي باشد. چهره اي که تاريخ اسماعيلي ديگر شاهد فرد دومي در حد و اندازه او نبوده است. و کساني که بعد از او دستي در آتش فقه و شريعت داشته اند بر سر سفره او مهمان هستند. قاضي نعمان زير نظر امام فاطمي با اصل قرار دادن قرآن و با کمک احاديث به استنباط احکام فقهي پرداخته به نحوي که بعدها علماي دعوت اسماعيلي از کتب او بسيار استفاده نمودند. به طور مثال شيخ ابراهيم سيفي با استفاده از باب النکاح دعائم، کتاب “النجاح في معرفة احکام النکاح” را نوشت.292 دکتر مصطفي غالب نويسنده اسماعيلي معاصر درباره قاضي مي‏گويد: قاضي نعمان به مذهب اسماعيليه خدمات شاياني کرده است و او در متمرکز ساختن دعوت اسماعيليه نقش بسيار داشته است و او زبان گوياي امام مي‏باشد و شايسته است بر عرش دعوت علمي اسماعيليه قرار بگيرد و اين زعامت را فرزندانش از او به ارث ببرند”.293 ابن خلّکان درباره او مي نويسد: احد الائمة الفضلاء المشار اليهم ذکره الامير المختار المسبحي في تاريخه فقال: کان من اهل العلم والفقه والدين والنبل علي ما لامزيد عليه.294مقريزي مي گويد که غور و تتبع در شرع و احکام دين در زمان فاطميان بر عهده قاضي القضات همچون قاضي نعمان بوده است.295 نوشته هاي قاضي نعمان چونکه بعد از تاليف به تصويب امام فاطمي معز رسيده بود، بعدا حکم نوعي قانون اساسي براي دولت اسماعيلي پيدا کردند. همچنين فقه به عوض آنکه سنت شخصي علما باشد، از اين پس در آثار قاضي نعمان قابل حصول و دسترسي براي همه بود. مذهب فقهي اسماعيلي نيز در طرح و توصيف روشمندانه قاضي در ساحت فقه، با مذاهب فقهي رقيب مانند مالکي و … برابري مي کرد. 296با ترويج آثار قاضي نعمان توسط معز مردم تحت حکومت او متقاعد گشتند که علي رغم شايعات و کنايات مختلف، قانون و فقه اسماعيلي نيز وجود دارد و در اين زمانه بايد از آن پيروي کرد. بنابراين تبليغات عباسيان درباره اسماعيليان که آنها فاقد قانون و شريعت هستند، باطل و بدور از حقيقت درآمد و منحصر به رفتار و منش قرمطيان شد.297 آثاري که قاضي نعمان در زمينه فقه و … نوشته بود، هميشه دست کم نيمه عمومي تلقي مي شد. بدين معنا که در بيشتر آثار او رويکرد تاويلي خاص اسماعيلي ديده نمي شود. مثلا در فقه او ابتدا مجموعه اي از احاديث امامان شيعه تا خود امام جعفر صادق (ع) را فراهم آورده که چيزي از دوره بعد نيامده است. اين کتاب که نامش ايضاح بود از منابع مشترک شيعي از جمله منابع شيعه زيدي استخراج شد. به همين روي فقهي که قاضي عرضه کرد، به جاي آنکه رنگ و موضع خاص اسماعيلي داشته باشد، اصل و سرچشمه شيعي داشت و به همين خاطر سبب رنجشي در ميان جامعه شيعي به طور کلي نگشت و براي فقهاي شيعه نا آشنا نبود.298 وحتي باعث شد در زمانهاي بعدي گروهي از مورخين و فقها تا به امروز قاضي نعمان را به خاطر همين رويکردش شيعه اثني عشري بدانند. و شايد دليل مخالف نبودن فقه اسماعيلي با سرمنشاء شيعياش، رويکرد باطني اسماعيليه در همه علوم و امور بود. آنها چون چنين رويکردي داشتند هيچ گاه فقه برايشان در اولويت نبود. و اگر در دوره فاطمي روي به آن آوردند، شايد از سر ضرورت و نوعي تقيه نسبت به کليت جامعه اسلامي بود. شاهد اين مطلب اين است که بعد از قاضي نعمان و آثار فقهي اي که به فقه اماميه نيز نزديک بود، ديگر فقيه ممحز و گرانسگي در طول تاريخ اسماعيليه و در ميان تمامي انشعاباتش پيدا نشد. قاضي نعمان قائل است که خداي عزوجل در کتابش فرايضي را بر ما واجب ساخته است. پس آيا کسي حق دارد که فريضه اي را که خداوند بر آن تاکيد کرده است، از کتاب خدا ساقط کند؟ آيا کسي مي تواند يکي از فرايض را ترک کند بدين دليل که بر فرايض ديگر تاکيد و سفارش شده است؟ چنين چيزي را هيچ دانا و ناداني نمي گويد، و ما نشنيده ايم که هيچ يک از مردمان چنان پنداشته باشند يا بدان اشارتي رفته باشد.299 او قائل بود که بدون امامي که عالم به معاني ظاهر و باطن شريعت است و اسرار الهي را آگاهي دارد، مردم ناتوان در حصول معناي شريعت در بين خودشان خواهند بود.300 قاضى نعمان كه عالى ترين مقام قضايى دولت فاطمى، يعنى قاضى القضاتى را نيز بر عهده داشت، به شيوه منظم، احاديث فقهىِ كاملا موثق و تثبيت شده اى را كه از اهل بيت روايت شده بود جمع آورى كرد و براى اين كار با توجه به اين كه اسماعيليان خود در آن زمان مجموعه هايى حديثى نداشتند، از آثار كلينى و ديگر محدثان پيشين اماميه استفاده كرد. فقه اسماعيلى كه در خطوط كلى با فقه امامى توافق دارد، امتزاجى است از معتقدات شيعى، به خصوص آنچه مربوط مى شود به نظريه امامت، با مفاهيم فقهى ديگر مسلمانان. اسماعيليان دوره فاطمى و بعد از آن، هماهنگ با شيعيان امامى، از آنجا از مكتب هاى فقهى اهل سنت جدا مى شوند كه تنها آن احاديث و سنتهاى نبوى اى را قبول دارند كه از طريق امامانشان از اهل بيت نقل و روايت شده است. مضافاً، آنها احاديثى را هم كه از امامان مورد قبولشان نقل شده است، پذيرا هستند. احاديثى را كه قاضى نعمان نقل كرده، از حضرت محمد(ص)، على بن ابيطالب(ع) و پنج امام بعدىِ جانشين آن حضرت است، ولى اكثر آنها از امام محمد باقر(ع) و امام جعفر صادق(ع) روايت شده اند و جالب آن است كه قاضى نعمان معمولا احاديثى را از امامان اسماعيلىِ بعد از امام صادق(ع) كه در اصل، سرچشمه فقه اسماعيلى است، روايت نمى كند. از سوى ديگر، قاضى نعمان آرا و فتاواى علويانى را كه نه اسماعيليان و نه شيعيان امامى آنها را به امامت نمى شناسند، بر اساس اسناد زيدى نقل كرده است. قاضى نعمان همچنين سعى داشته است تا ميان اصول عقائد اسماعيلى و معتقدات مذهب فقهى مالكىِ رايج در شمال آفريقا تا حدى آشتى بدهد، تا از انزواى مخاطره آميز اسماعيليان به عنوان يك طبقه حاكم در وسط محيطى عمدتاً غير اسماعيلى كاسته شود.در هر صورت، كوشش هاى فقهى قاضى نعمان با تدوين كتاب دعائم الاسلام به اوج خود رسيد. اين كتاب را المعزّ با دقت خواند و از آن زمان به عنوان قانون نامه رسمى فقهى اسماعيليه مورد استفاده دولت و نظام قضائى فاطمى قرار گرفت. قاضى نعمان كه همراه المعزّ به مصر رفت و در آنجا در سال 363 هجرى وفات كرد، پايه گذار خاندان معتبرى از قضاتِ دولت فاطمى نيز بود. پس از او تحول و تكامل مهمى در فقه اسماعيلى پيدا نشد و همان تعاليم همچنان ادامه پيدا كرد. از زمان تدوين فقه اسماعيلى، در مجالس مخصوصى كه در مساجد عمده قاهره، مانند الازهر و الحاكم، بعد از نماز جماعت، در روزهاى جمعه تشكيل مى گرديد، اين تعاليم براى همگان وصف مى گرديد. در دولت فاطمى مسئوليت امور ظاهر و باطن، تحت نظارت مستقيم و نزديك امام، معمولا با يك نفر بوده كه در آنِ واحد، مقامات و مناصب “قاضى القضاة” و “داعى الدعاة” را در اختيار داشته است. بهترين نمونه چنين فردى خود قاضى نعمان است كه به عنوان قاضى القضاة قانون نامه رسمى دولت اسماعيلى فاطمى را در كتاب دعائم الاسلام تدوين كرد و همزمان با تأييد و راهنمايى امام به عنوان داعى الدعاة مجموعه ديگرى را در اين راستا به نام تأويل الدعائم گردآورى كرد. اصول باورهاى فقهى اسماعيلى در دستگاه قضائى دولت فاطمى به كار بسته مى شد و به اين ترتيب، شريعت به صورتى كه فقه اسماعيلى آن را تفسير مى كرد، مبانى شرعى زندگى روزمره مسلمانان تحت خلافت فاطميان را به وجود مى آورد. اما قانون نامه شرعى اسماعيلى هنوز در آن زمان، جديد بود و دستورها و احكام آن را مى بايد براى اسماعيليان و نيز ديگر مسلمانان توضيح مى دادند. اين امر با تشكيل منظم مجالس تعليمى عمومى كه در ابتدا، توسط قاضى نعمان در روزهاى جمعه، بعد از نماز ظهر، كه عده كثيرى براى برپايى نماز جمعه گرد هم مى آمدند، دائر مى شد، انجام مى پذيرفت. قاضى نعمان در اين جلسات از آثار فقهى خويش، به خصوص دعائم الاسلام، استفاده مى كرد. بعضى از تقريرات قاضى نعمان كه براى مجالس الحكمه تهيه شده بودند، بعدها در كتاب تأويل الدعائم او جمع آورى گرديد كه متمم باطنى مجموعه فقهى ظاهرى او، يعنى دعائم الاسلام، محسوب مى شود. اين سنن و مجالس تعليمى عمومى و محرمانه در تمام دوره فاطمى تداوم يافت و سپس توسط داعيان طيّبى در يمن نيز مراعات گرديد.301
3-2-1 آثار و آراء فقهي قاضي نعمان
آثار فقهي قاضي نعمان که در طول حيات خود نگارش نمود، بدين شرح است:302
1. کتاب الايضاح
2. مختصر الايضاح
3. کتاب الاخبار في الفقه
4. مختصر الاثار فيما روي الائمة الاطهار
5. الاقتصار
6. القصيدة المنتخبة
7. دعائم الاسلام في ذکر الحلال و الحرام و القضايا و الاحکام
8. کتاب منهاج الفرائض
9. کتاب الانفاق و الافتراق
10. المقتصر
11. کتاب الينبوع
در اين بخش به بررسي مهمترين آثار فقهي قاضي نعمان که تاثير گذاري بيشتري در جامعه فاطمي داشته است، مي پردازيم.
نخستين کتاب فقهي قاضي نعمان: نخستين و مفصّل‌ترين کتاب قاضي نعمان بن محمد بن حيّون تميمي (متوفي ???) در زمان حکومت المهدي فاطمي (???ـ???)، پس از سال ??? ق ، تأليف شد و قاضي آن را الايضاح ناميد. او اين کتاب را در ??? باب تنظيم کرده و در آن احاديث فقهي را به روش مقبول و رايج ، با ذکر اسناد آن آورد. وي از اين کتاب چند تلخيص تهيه کرد و در آن‌ها سلسله راويان و جزئيات ديگر را حذف نمود.سه کتاب دعائم الاسلام ، الاخبار ، و الاقتصار ، از جمله تلخيص‌هاي کتاب الايضاح است که اولي از همه مهم‌تر و مراجعه به آن بيش‌تر است. علماي اماميه نيز به اين کتاب، به دليل شمول آن بر احاديث ائمه تا امام جعفر صادق و دقت و امانت علمي، التفات دارند.قاضي نعمان با سرودن قصيده اي چگونگي شکل گيري اولين کتاب فقهي خود الايضاح را توضيح مي دهد.
و كنت قد جمعت عن آبائه في الفقة ما أوعيت في استقصائه
ثم تدبرت الذي جمعته فکان فيه کل ما أردته
لو کان مبسوطا علي التاليف منتظم التلخيص و التصنيف
لکنه جاء علي الرواية

پایان نامه
Previous Entries منبع تحقیق با موضوع نماز جمعه، ظاهر و باطن، حجرالاسود، هتک حرمت Next Entries منبع تحقیق با موضوع نماز جماعت، امام صادق، افغانستان