منبع تحقیق با موضوع ظاهر و باطن، حضرت محمد (ص)، هلال ماه

دانلود پایان نامه ارشد

حاضر و آماده اي بود که باعث تهديد اسماعيليان مي شد.351 کرماني بعد از حضور در قاهره و با توجه به همين جو ايجاد شده، “رسالة الوضيئه في معالم الدين” را نوشت و در آن به تفصيل از لزوم مرعي داشتن هر دو عبادت (عبادتين) يعني عبادت علمي و عبادت عملي سخن گفت. او اين رساله را با فصلي آغاز مي کند که عنوانش اين گونه است: ” قول در قانون پرستش خداي و آن عبارتست از دو عبادت: عبادت علمي و عبادت عملي”. کرماني که بر خلاف قاضي نعمان، تخصص اصلي اش فقه و قضاوت نبوده است، بعد از بيان الهيات اسماعيلي در بخشهاي بعدي که نيمي از کتاب باشد، موضوعاتي چون شهادت، نماز، وضو، غسل، تدفين ميت، زکات، روزه، حج، جهاد، را به طور تفصيلي مورد بحث قرار مي دهد.352 کرماني با نقل آيات و روايات و توضيح معناي آنها لزوم مرعي داشتن هر دو عبادت را مورد تاکيد قرار مي دهد. او مي گويد که “رسول خدا مردم را به پرستش خدا مي خواند و براي اين کار قوانيني وضع مي کند که مرتبط با دو چيز است و هريک از اين دو موضوع امر و نهي هستند؛ اين دو يکي علم است و ديگري عمل”. بنابراين در اين آيه قرآن “ادْعُ إِلى‏ سَبيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَة …”353 ضرورت دارد حکمت به دو وجه تفسير گردد که همان علم و عمل باشد.354 همچنين در توضيح عاقبت علم بدون عمل مي گويد: “از اين دو نوع عبادت آن کس که خداوند را به علم پرستش کند و شيوه عبادت عملي را به کار نبندد که به وسيله آن نفس به تحصيل صورتي نايل مي آيد که وي را جاودانه مي کند، مقامي در زندگي پس از مرگ ندارد و علم او در روز رستاخيز براي او رستگاري به بار نمي آورد”.355 همچنين در رساله تنبيه الهادي مي گويد: “در عبادت خداوند متعال کسي که تنها به عمل مي پردازد، چون دجال يک چشم است و کسي که بر علم تنها تکيه مي کند، شيطان است”.356 رساله ديگر کرماني که جنبه فقهي داشت، “الرسالة اللازمة في صوم شهر رمضان” بود. اين رساله بعد از آن نوشته شد که اختلاف بين اسماعيليان و اهل سنت در نحوه تعيين آغاز ماه رمضان ظاهر گشت. اسماعيليان قائل بودند براي تعيين روز اول ماه رمضان بايد از علم نجوم استفاده نمود در حالي که اهل سنت قائل به رويت هلال ماه بودند. روش اسماعيليان که مبتني بر حساب نجومي بود، گاهي منجر به آغاز روزه داري زودتر آنها و در نتيجه زودتر فراسيدن عيد فطر مي شد و اين قضيه بخصوص در سال 400 هـ سبب اصطکاک بين آنها و اهل سنت گشت. کرماني به عنوان يک مرجع اسماعيلي با تاليف اين رساله به دفاع از قاعده فقهي مورد نظر پرداخت.357 صبغه کلي آثار کرماني از يک سياست مشخص در رد و انکار کساني که صورت ظاهري دين و اعمال عبادي شريعت را ناديده مي گرفتند، حکايت دارد. او در تمام آثار خود خويشتن را “اهل العبادَتَين” مي خواند. او مي گويد که کرماني متفکري بوده است که در بحث ظاهر و باطن به مرتبه اي بالاتر نگاه داشته که آن بحث ايمان و عمل است. بحثي که تمايز بين مسلمان و مومن را نشان مي دهد، چه آنکه اگر همه وجود و جنبه هاي ايمان و عمل را رعايت کند مومن و کمتر از آن مسلمان است. مومني که رابطه بين ايمان که يک عنصر دروني و يا عقلي دين است، را با اعمال که تجليات بيروني دين و شريعت است؛ مي فهمد. او مانند ديگر بزرگان اسماعيلي اين نکته را نيز گوشزد مي کند که انجام وظايف جسماني و فرايض ظاهري شريعت، محصول کار نبي و پيامبر است و علم که باطن شريعت مي باشد، ثمره کار وصي او و امام مي باشد.358 کرماني دنياي جسماني را خانه عمل (دارالعمل) دانسته و اعمال عبادي انجام گرفته در اين دنيا را که به منزله احکام پيامبران است و براي تعليم و تربيت نفوس وضع شده اند، همچون جامه نفس براي آدمي در آن دنيا ميداند که عرياني را مي پوشاند، چون عامل به اين شرايع فرمان خدا را به جا آورده و اوامر و نواهي او را گردن نهانيده است.359 در ديگر رساله کرماني که “رساله الاقوال الذهبيّه” باشد و مربوط به طب و علاج بيماري هاست، کرماني اشاره مي کند که محمد بن زکرياي رازي با اينکه پزشکي حاذق است اما از بيماريهاي نفس آگاهي ندارد. او ميگويد خداوند همانگونه که براي علاج بيماريهاي جسمي راههايي قرار داده، براي درمان بيماريهاي نفس نيز مواردي را تجويز کرده که سلامت نفس را به دنبال دارد. داروها و درمان هاي نفس “احکام و فرمانهاي الهي هستند، يعني اوامر و نواهي که باعث جذب و دفع، و دوري گزيدن از نافرمانيها مي شود از اي رو خداوند از عالم نفس کسي را برگزيد و به عنوان رسول به سوي همه خلق فرستاد. حضرت محمد (ص) براي نفوس ما شريعتي آورد، و در آن دو قانون را چنان ترکيب کرد که احکام، منهيات و رسوم را به صورت تعهد و قاعده اي امتزاج داد و چيزها را به صورت امور جايز و ممنوع ترتيب نمود تا مايه بهبودي نفس از بيماريهايش شود. دو نوع عبادت وجود دارد که يکي متضمن فعل و عمل به جوارح است و شامل شهادت، طهارت، اذان، اقامه، نماز، رکوع، سجود، زکات، روزه، حج، جهاد، اطاعت و تسليم در برابر اولياي الهي برگمارده شده اند … جايز دانستن آنچه جايز دانسته شده و مکروه دانستن آنچه از آن نهي شده است … عبادت دوم مستلزم علم است، علمي آنچنانکه ذاتش تصور کند و دلش بپذيرد و متضمن شناخت موجوداتي است که خداوند مقدم بر نفس پديد آورد … و آنها عبارتند از فرشتگان، جوهر، آسمانها، عرش، کرسي، اجرام فلکي، عناصر اربعه در روز زمين، معدنيات، نباتات و حيوانات”.360 کرماني همچنين در جواب به امام زيدي که انتقادي به اعتقاد اسماعيليان در باب ظاهر و باطن نموده است، اين گونه مي گويد: “وقتي ما از ظاهر نام مي بريم مرادمان از آن فرايضي است که شرع مقرر داشته و به اقسامي تقسيم نموده است چون شهادتين، نماز، روزه و حج …. و وقتي ميگوييم باطن مرادمان از آن علومي است که به شناخت هستي اشياء، عناصر آن و وجود آن من حيث هو الموجود (مي پردازد) و … شناخت توحيد، رسالت، ثواب و عقاب، حشر، حساب، بهشت و جهنم و حدوث عالم و فناي آن و غير اينها …”361 کرماني در نهايت لزوم بودن قواعدي در جامعه، که مبيّن ترکيب عبادتين است، را اين گونه شرح مي دهد: “بايد در ميان امت قانوني باشد که منبع و مرجع سلوک آنان باشد و کساني که جانشين پيامبر مي شوند به منظور تعليم بدان مراجعه کنند و اين قانون با کتاب خدا و قواعد و احکام موضوعه شکل مي گيرد.362
3-3-1-1 انديشه هاي کرماني در راحه العقل و الرياض
عقيده علماي اسماعيلي بر علم و عمل توامان متمرکز شده است که مراد ظاهر و باطن است. ظاهر در نزد آنها قيام به انجام تمامي فرايض دين اسلام است که در آيات قرآن کريم و احاديث پيامبر اکرم وارد شده است. ارکان دين اسلام نزد آنها نماز، زکات، طهارت، روزه، حج، جهاد و ولايت است. اگرچه ولايت به نظرشان در ميان اين ارکان افضل است. روي همين حساب اگر مومني مطيع خداوند باشد و اقرار به رسالت رسول نمايد و تمامي ارکان دين را برپا نمايد ولي نسبت به امام عصيان بورزد، اين فرد بخاطر معصيتش گناهکار است و اطاعت خداوند و رسولش از او مورد قبول نمي باشد. آن مواردي از امور ديني که ظاهر است که عبادت عملي باشد و آنچه در ظاهر آيات قرآن آمده است، معاني است که عامه مردم مي دانند و ليکن براي هر فريضه اي از فرائض دين تاويلي باطني وجود دارد که آن معاني باطني را فقط امامان و بزرگان دعوت اسماعيلي مي دانند.363
کرماني بعيد ترين مردم از سعادت را کساني مي داند که به احکام آيين و دين اهانت و به شرايط اهل قبله اخلال ورزد.364 او در مشرع اول راحه العقل از اعمال عبادي سخن مي گويد که از رسوم حضرت محمد(ص) نشأت گرفته شده است. او نقش اقامه عبادتها و تهذيب و رياضت به اين عبادتها براي صحت جوهر و ذات انسان، را مانند نقش آتش مي داند که براي تحليل و ذوب کردن اجسام معدني به خاطر کمال يافتن آن اجسام انجام مي شود. کرماني مي گويد اين صحت يافتن جوهر انساني به وسيله اقامه فرائض و سنت هايي است که امر پيامبر اکرم و ائمه قائم مقام او بر آنها جاري گشته است. و عادات اين بزرگان بر آنچه شريعت واجب مي کند استمرار داشته است. به نحوي که ائمه تنها بر آنچه ماخوذ از امر و نهي شارع است عمل مي نموده و هيچ امکاني براي عمل به هواهاي نفساني وجود نداشته است. او در اين بحث تاکيد دارد که اگر قرار باشد انتفاعي که به دنبال عمل به عبادات است به انسان برسد، بايد اقامه عبادات به هر دو وجه و طرفش صورت پذيرد. (منظور از هر دو طرف عبادت، عبادت عملي در بعد ظاهر و عبادت علمي در بعد باطن است. آنها قائل به ظاهر و باطن با هم ديگر هستند و به همين دليل حکم به تکفير کسي مي کنند که تنها به باطن و يا تنها به ظاهر اعتقاد داشته باشد). کرماني ميگويد اينکه ما قائليم که اثر عبادت در نفس مانند اثر آتش در اجسام معدني آماده ذوب مي باشد، به اين دليل است که هر عبادتي که انسان انجام مي دهد باعث کسب فضيلتي از سوي نفس مي شود و همچنين رذيله اي از نفس دفع مي شود. کرماني مي گويد در اين صورت است که بر هر کسي که حقيقتا عاقل است، فرض مي باشد که مانند نطقا (انبياء و رسولان) و اوصياء (خلفاي انبياء همچون امام علي بن ابيطالب) و ائمه (اصحاب تاويل باطن) جمع عبادتين را اتيان کند و به احکام آن ملتزم باشد.365 کرماني مي گويد کسي که مي خواهد نفس خود را خالص گرداند و در اين مورد علاقه به خواندن کتابي دارد که نفسش را محتاط نمايد، کتابي را نخواند مگر اينکه علم داشته باشد که آن کتاب از علوم ديني تصنيف شده است و نام آن نويسنده در تبعيت نيکو از اوليا خدا که منصوبين به علم هستند، شايع باشد و مطالعه کتاب منجر به تصديق عبادتين شود که اين تصديق از روي عمل به سنن شرع اسلام و احکام آن باشد.366 کرماني در کتاب خود تاکيد دارد که علاقه مندان اين کتاب، قبل از مطالعه کتاب راحه العقل بايد کتبي را مطالعه کنند تا آن کتب مقدمه مطالعه راحهالعقل باشد. او ابتدا از قرآن کريم نام مي برد که در آن تمامي علوم و حکمت ها و اشکال ديني جمع شده است. سپس کتبي که درباره – ظاهر عبادت و متعلق به وجوه عملي دين- تاليف گشته است، را معرفي مي کند و در اين باره کتاب الطهاره و دعائم الاسلام و کتاب الاقتصار و الاختصار قاضي نعمان را نام مي برد.367 با اينکه راحه العقل يک کتاب کلامي است که عقايد اسماعيليه را در اين باب توضيح مي دهد اما نکته جالب تاکيد کرماني است بر اينکه عقايد باطني و يادگيري و اعتقاد به آن بدون انجام مناسک ظاهري سود بخش نمي باشد. او در بشارت بر کسي که کتابش را بخواند مي گويد اما بر سبيل ديانت از کساني که عبادت کننده خدا بر طبق آيين حنيف و بر ترتيبي که در مسالک عبادت مرتب شده است؛ بشارتي است بر نجات و پر از نعمت در دنياي ازلي و باقي. کسي که اين کتاب را قرائت کند و طريق ديانت را بپيمايد در عرضه آن اعمال ديني که خداوند مقدم داشته است، به اين شيوه که اولاً به عبادت ظاهري که همان عمل صالح باشد قيام به نفس کند و به وسيله آن نفس خود را طاهر کند و نفسش را به وسيله شروط عبادت و مواظبت بر اقامه رسوم آن رياضت بدهد و نفسش را با احکام شريعت و مناسک آن بسازد و اعضاي بدنش و قواي نفساني اش را در اختيار اوامر ديني قرار دهد به نحوي که همت و تاکيدش تنها بر انجام دادن واجبات و سنت ها باشد و اينکه امر و طاعتي را احيا کند و زبانش را به قول صدق و تقديس خداوند حرکت بدهد و در مساجد براي نماز و تسبيح خداوند حاضر شود و به بهشت و حيات ابدي و سعادت سرمدي مي رسد، بهشتي که در آن تختهاى زيباى بلندى است، و قدحهايى(كه در كنار اين چشمه) نهاده، و بالشها و پشتيهاى صف‏داده شده، و فرشهاى فاخر گسترده!368 و در جوار انبيا و اوصيا سعادت مند مي شوند و مصاحبت ائمه ابرار قسمتشان مي شود.369 او کسي که کتابش را بخواند – ولي نه بر سبيل ديانت و نه با رعايت ترتيب عبادت کسي که اعمال را انجام ندهد و در ترفيع نفس خود کوتاهي کند – به عذاب دائمي ابدي وعده مي دهد، و کسي که اقدام به قرائت کتاب کند ولي نفسش را با رياضت اصلاح نکند و آن را با در دسترس بودن براي عبادت قوام نبخشد و از کساني نباشد که به امر دين و عبادت خداوند اعتنا مي کنند

پایان نامه
Previous Entries منبع تحقیق با موضوع نماز جمعه، طعام اهل کتاب، مصرف کنندگان، سلسله مراتب Next Entries منبع تحقیق با موضوع ظاهر و باطن، حضرت محمد (ص)