منبع تحقیق با موضوع تعاملات اجتماعی، فکر و اندیشه، جوامع انسانی

دانلود پایان نامه ارشد

است و سوءظن و بدگمانی با جوهره ی ایمان سازگار نیست.291
2-« یا ایها الذین آمنوا اجتنبوا کثیرا من الظن. ان بعض الظن اثم؛ 292ای کسانی که ایمان آورده اید! از بسیاری از گمان ها بپرهیزید. چرا که بعضی از گمان ها گناه است»
در این آیه با صراحت از سوءظن نهی شده است. لذا این آیه در پایان فصل بیشتر مورد بررسی قرارمی گیرد.

4-1-2-4. سوءظن نسبت به غیر مومنان و حجیت آن:
با بررسی احکام در رابطه با سوءظن، آنچه قید خورده و حرام است، سوءظن نسبت به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و مومنین می باشد. لذا می توان حکم به جواز سوءظن نسبت به غیر مومنین داد. اما در اینکه این جواز از کدام نوع از احکام است: واجب، مستحب، مکروه یا مباح. شاید بتوان گفت بستگی به شرایط و موقعیت های خود دارد.
با توجه به اینکه انسان اجتماعی است و ناگزیر به تعاملات اجتماعی، خواه ناخواه با غیرمومنین نیز در تعامل و ارتباط می باشد. برای حفظ امنیت جامعه و ثبات در نظام زندگی، افراد باید نسبت به یکدیگر سوءظن نداشته باشند. لذا سوءظن نسبت به غیر مومنین مکروه می باشد. مگر مواردی که در صورت عدم توجه به ظن سوء نسبت به غیر مومنین، مومنین دچار ضرر و زیان قابل توجه شوند که در آن صورت واجب خواهد بود.
4-1-2-5. سوء ظن نسبت به خود و حجیت آن:
این شاخه از سوء ظن که تحت عنوان خود کوچک بینی هم مطرح می شود و در مقابل اعتماد به نفس قرار دارد. چه بسا وقتی از حد تعادل خود خارج شود انسان را دچار مشکل کند. طی این سوءظن انسان خود را فردی درمانده و ضعیف می پندارد و به اعمال و رفتار خود هم شک می کند که ادامه ی این حالت منجر به وسواس می شود293.
پس این نوع سوءظن هم می تواند احکام متفاوتی به خود اختصاص می دهد. در عین حالی که لازم است همه نسبت به خود درجه ی سوءظنی داشته باشند و اصطلاحاً درگفتار و رفتار خود مغرور نشوند مخصوصاً در زمینه ی بندگی خدا نباید به آنچه انجام داده اند غره شوند و به اصطلاح همیشه در بین خوف و رجاء باشد. خوف به خاطر سوء ظن به خود و رجاء به خاطر حسن ظن به خداوند. این ظن سوء مستحب و ممدوح می باشد.
ولی اگراین امر از اعتدال خود خارج شود فرد را در زندگی دچار اختلال می کند مخصوصاً که وقتی بخواهد به حد وسواس برسد که در این صورت در واقع این سوءظن به خود بدون لحاظ حسن ظن به خدا تبدیل به سوءظن به خداوند می شود و حرام.
4-1-3. مراتب سوءظن و حجیت آن:
سوءظن دارای سه مرحله است: 1- سوءظن قلبی 2- سوءظن زبانی 3- سوءظن عملی
گمان بدی که صرفاً در قلب خطور می کند، مشمول تکلیف نیست چون از اختیار خارج است ولی آنچه در زبان و عمل است حرام و ممنوع می باشد. به همین دلیل در بعضی از روایات می خوانیم:« ثلاث فی المومن لا یستحسن وله منهن مخرج. فمخرجه من سوء الظن أن لا یحققه»294 و یا «اذا طننت فلا تقض295»
پس سوءظن از نظر حکمی در مراتب بر سه قسم است:1- سوءظن حرام: سوءظنی که آثارش در سخن و رفتار پیدا می شود2- سوءظنی که احتمال دارد مشمول ادله حرمت باشد؛ سوءظنی که اثر ظاهری ندارد ولی با تفکر و اندیشه و از بین بردن مقدمات خارجی، زوال می پذیرد 3- سوءظنی که مشمول تکالیف شرع نیست، سوءظنی که هیچ اثر خارجی بر آن مترتب نمی شود وبه کلی از اختیار انسان بیرون است و با هیچ کاری از میان نمی رود مادامی که انسان ترتیب اثر بر آن ندهد مشمول تکالیف شرع نیست. این که قرآن مجید می فرماید:« لاتقف مالیس لک به علم. ان السمع و البصر و الفواد کل اولئک کان عنه مسئولا296؛ از آنچه علم به آن نداری پیروی نکن، چرا که گوش و چشم و دل، همه مسئولند» نیز ناظر به همین معنی است297.
4-1-4. منشا سوء ظن:
عمده عاملی که موجب ایجاد سوءظن می شود در رفتار فرد مظنون به است. به خاطر همین دستور اخلاقی داریم که مومنین از مواضع تهمت دوری نمایند و مرتکب اعمالی نشوند که موجبات سوءظن دیگران نسبت به خود را فراهم نکنند. حضرت علی علیه السلام در وصیت به فرزندشان امام حسن علیه السلام فرمودند:« ایاک و مواطن التهمة و المجلس المظنون به السوء298»
حضرت علی علیه السلام می فرمایند:« من وضع نفسه مواضع التهمة فلا یلو من من اساء به الظن299؛ هر کس خود را در جایگاه تهمت و بدگمانی قرار دهد نباید کسی را که به او گمان بد برده، سرزنش کند.»
اما عواملی هم در وجود شخصی که دچار سوءظن می شود وجود دارد که باعث می شود حتی به خدا و رسولش هم سوءظن پیدا کند. از جمله این عوامل:« ترس و ضعف نفس، نفاق که منجر می شود فرد هر فکر فاسد و امر موهومی را تصدیق و تبعیت کند، آلودگی دل، زود باوری، قضاوت عجولانه، به حرف هر کس گوش دادن و…»300
همانگونه که قرآن می فرماید شرک و نفاق و شکست هم موجب سوءظن به خداوند می شود: « المنافقین و المنافقات و المشرکین و المشرکات الظانین بالله ظن السوء»301 و «طائفة قد اهمتهم انفسهم یظنون بالله غیر الحق ظن الجاهلیه»302
از دیگر عواملی که موجب سوءظن می شود:« 1- آلودگی درون و برون، افرادی که خود آلوده اند، از طریق مقایسه به نفس که از صفات غالب انسان ها است، دیگران را مانند خود آلوده می پندارند. حضرت علی علیه السلام می فرمایند:« لا یظن باحد خیرا لانه لا یراه الا بطبع نفسه303؛ آدم بد به هیچ کس گمان خوب نمی برد، زیرا دیگران را همچون خود می پندارد.»
2-همنشینی با بدان: کسی که معاشرانش را از افراد فاسد و مفسد انتخاب کرده است، طبیعی است که نسبت به همه ی مردم سوءظن پیدا می کند. چرا که تصور می کند معاشران او نمونه هایی از سایر مردمند. حضرت علی علیه السلام می فرمایند:« مجالسة الاشرار تورث سوءظن بالاخیار304؛ همنشینی با بدان سبب بدگمانی نسبت به نیکان می شود.»
3-زندگی در محیط های فاسد: هنگامی که انسان در خانواده یا شهر و کشوری که فساد بر آن حاکم شده است زندگی کند، نظر او نسبت به همه ی افراد حتی به نیکان بد می شود. هرچند معاشران او افراد خوبی باشند ولی غلبه ی فساد بر محیط، خود ایجاد سوءظن می کند.
4-حسد، کینه توزی و تکبر و غرور: شخص حسود و کینه توز می خواهد از این طریق از مقام شخص محسود بکاهد و کینه خود را اعمال کند. افراد متکبر هم برای تحقیر دیگران متوسل به سوءظن می شوند تا آنها را در فکر خود و جامعه، افرادی پست و حقیر جلوه دهند.
5-عقده حقارت: کسی که گرفتار خود کم بینی شده، یا از سوی دیگران مورد تحقیر واقع گشته سعی می کند دیگران را نیز در محیط فکر خود حقیر و پست و آلوده حساب کند تا از عقده ی خود بکاهد و آرامش کاذبی برای خود فراهم کند.
6-همان گونه که گفته شد سوءظن نسبت به خداوند به طور عمده از ضعف ایمان ناشی می شود. عدم ایمان به صفات ذات و افعال و ضعف باور نسبت به علم و قدرت و رحمانیت و رازقیت و سایر صفات پروردگار او را به سوءظن در وعده هایش می کشاند و راه های سعادت و نجات را به روی انسان می بندد.305
در حقیقت موارد مذکور قرائنی هستند که بیانگر پشتوانه ی عدم حجیت ظن می باشند. یعنی اگر برای کسی سوء ظن حادث شود در خود بنگرد اگر سوء ظن او از این عوامل نشأت گرفته نشانگر عدم حجیت و عدم اعتبار آن ظن خواهد بود.
4-1-5. پیامد ها و آثار سوءظن:
در این بخش آثار و پیامدهای سوء ظن مطرح می شود. در حقیقت ذکر این پیامدها نشان از عدم حجیت و بی اعتباری سوء ظن می دهد. وقتی سوء ظن حجت نباشد ولی فرد آن را حجت بداند و بر طبق آن رفتار کند از آن جایی که خلاف واقع است نمود و ظهوری که پیدا می کند و به خاطر عدم اصابه با واقع این آثار و پیامدها را به دنبال خود میآورد و الا اگر سوءظنی حجت باشدحتی اگر فقط یک نفر به آن توجه کند و طبق آن رفتار کند لاجرم زمانی که مطابق واقع می شود این پیامدها را به دنبال نخواهد داشت. پس ذکر پیامدهای سوء ظنی که حجت نیست در حقیقت به عنوان مؤید عدم حجیت آن می باشد و حکم حرمت آن را تأیید می کند.
بدگمانی زمانی که به صورت یک حالت درونی در آید از مهمترین رذایل اخلاقی است و آثار شوم بدی دارد. از جمله:
1-نخستین ثمره ی شوم بدگمانی عدم اعتماد است، هنگامی که اعتماد از میان برود همکاری غیرممکن می شود و با از میان رفتن همکاری جوامع انسانی به جهنمی سوزان تبدیل می شود که همه از یکدیگر می ترسند و در فکر خنثی کردن فعالیت های یکدیگرند حضرت علی علیه السلام می فرمایند:« شر الناس من لا یثق باحد لسوء ظنه و لا یثق به احد لسوء فعله؛ بدترین مردم کسی است که به خاطر سوءظن به هیچ کس اعتماد ندارد و به خاطر اعمال بدش کسی به او اعتماد نمی کند.» 306.
2-سوءظن و بدبینی، نه تنها به طرف مقابل و حیثیت او لطمه وارد می کند بلکه برای صاحب آن نیز بلایی بزرگ است. زیرا وی را از همکاری با مردم و تعاون اجتماعی محروم و دنیایی وحشتناک و آکنده از غربت و انزوا را برایش فراهم می سازد.307 چون نمی تواند اعمال دیگران را خالی از غرض و آلودگی تصور نماید. لذا همواره در رنج روحی و درد روانی سختی به سر می برد و سوز و گداز، خیال و پندار، همواره آنان را شکنجه می دهد. حضرت علی علیه السلام می فرمایند:«من لم یحسن ظنه استوحش من کل احد؛کسی که گمانش را اصلاح نکند و خودرا خوشبین نسازد از همه کس گریزان است.» 308
3-همان گونه که آرامش روح صاحبان این رذیله برهم ریخته شده، چون از همه وحشت دارد و تصور می کند همه بر ضد او گام بر می دارند، دائماً حالت دفاعی به خود می گیرد و به این خاطر آرامش جامعه هم به هم می خورد.309
4-در بسیاری از موارد فرد به دنبال سوءظن خود حرکت می کند در واقع سوءظن را از مرحله قلبی به عملی تبدیل می کند.
و چه بسا حادثه ای بیافریند. حضرت علی علیه السلام می فرمایند: « سوءظن یفسد الامور و یبعث علی الشرور؛ سوءظن کارها را به فساد می کشاند و مردم را به انواع بدی ها وادارمی کند» از این بالاتر در بسیاری از موارد فرد بر اثر سوءظن مرتکب جنایت می شود310.
5-سوءظن باعث می شود فرد منزوی و گوشه گیر شود و نتواند با کسی انس و الفت بگیرد:« من لم یحسن ظنه استوحش من کل احد»، از طرفی هم بر اثر گمان بدی که به اطرافیانش دارد رشته الفت و دوستی را از هم می گسلد و به سرعت دوستان خود را از دست می دهد311. حضرت علی علیه السلام می فرمایند:« من غلب علیه سوء الظن لم یترک بینه و بین خلیل صلحا312؛ کسی که سوءظن بر او غالب شود هرگز میان او و دوستانش صلح و صفا برقرار نخواهد شد.»
6-عبادت انسان را فاسد می کند و پشت او را از بار گناه سنگین می نماید:« ایاک ان تسییء الظن فان سوء الظن یفسد العباده و یعظم الوزر»313. اگر منظور از سوءظن در این روایت، سوءظن به پروردگار باشد علت فساد و عبادت روشن است و اگر نسبت به مردم باشد به خاطر آن است که در بسیاری از موارد انسان به دنبال سوء ظن خود مرتکب تجسس و به دنبال تجسس مرتکب غیبت و گاه تهمت می شو؛ این دو نیز از اسباب عدم قبولی عبادت است. 314
7-سوءظن چون یک تفکر انحرافی است به تدریج در سایر افکار انسانی نیز اثر می گذارد و تحلیل های او از حوادث نادرست می شود و از رسیدن به واقعیت ها که زمینه پیشرفت و موفقیت است باز می ماند. حضرت علی علیه السلام می فرمایند:« من ساء ظنه ساء وهمه؛ کسی که سوءظن داشته باشد تفکر او خراب می شود.» 315
در حقیقت بدبینی آفت بزرگی برای سنجش منطق انسان است. نوعی اختلال در طرز تفکر و ادراک انسان به وجود می آورد که هرگز نمی تواند در موضوعی به صورت خردپسند و واقع بینانه داوری کند316.
8-بدبینی از بیماری های سرایت کننده است که هم نشینان انسان را نیز آلوده می کند و نه تنها در روح انسان اثر می گذارد، بلکه بر اساس ارتباطی که میان تن و جان وجود دارد، تن نیز از گزند آن سالم نمی ماند و به قول دکتر کارل: بدبینی و عادت به انتقاد از همه چیز، حتی از قدرت زندگی نیز می کاهد. زیرا این عادت منفی روانی روی دستگاه اعصاب «سمپاتیک» و غدد داخلی اثر می کند و می تواند مبدا اختلالات عملی و حتی عضوی شود317.
سوءظن به پروردگار و بدبینی نسبت به وعده های الهی، آثار مخربی در بنیان

پایان نامه
Previous Entries منبع تحقیق با موضوع احکام شرعی، آیات و روایات، دوران جاهلیت Next Entries منبع تحقیق با موضوع ارزش های اخلاقی، تعلیمات اجتماعی، روابط اجتماعی