منبع تحقیق با موضوع ترس از خدا

دانلود پایان نامه ارشد

موردی که ظن را شامل دو معنی متضاد یقین و شک می داند که در قاموس با عنایت به آیات قرآن که ظن را جدای علم و شک بیان فرموده ، این امر را بعید می داند.6 در التحقیق نیز در صورت وجود مجوز ، اجازه ی استعمال ظن در یقین و شک را می دهد و الا در صورت نبود مجوز حتی اجازه ی استعمال ظن را در یقین و شک نمی دهد چه رسد که مفهوم ظن را به آن دو معنی کند.7
عده ای هم ظن را به معنای یقین نمی دانند ولی گفته اند : «گاهی ظن به معنای یقین هم استعمال می شود».8 یا در مورد یقین مطلق یقین را نشمرده اند . بلکه عنوان «یقین تدبّر» را مطرح کرده اند که با یقین عیان متفاوت می باشد و مراد از ظن به معنای یقین ، یقین عیان نمی باشد.9 به نظر می رسد یقین عیان منظور همان قطع در اصطلاح اصول باشد ، یا در موارد محسوس ظن را در معنای یقین استعمال نمی کنند.10
کسانی که ظن را به یقین معنا کرده اند یا حداقل استعمال آن را در معنای یقین جایز شمرده اند ، عمدتاً استنادشان به قرآن می باشد. در جایی که می فرماید : «ا لَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلاَقُوا رَبِّهِمْ 11؛ کسانی که یقین دارند به پیشگاه پروردگار خویش می روند» ، « أَلَا يَظُنُّ أُولَئِكَ أَنَّهُم مَّبْعُوثُونَ * لِيَوْمٍ عَظِيمٍ12؛ آیا آنها نمی دانند که در روزی بس بزرگ مبعوث خواهند شد» ، « الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلاَقُوا اللّهِ13؛ کسانی که یقین داشتند به پیشگاه پروردگار خویش می روند» .
چون آیات فوق در مورد آخرت می باشد و برای آخرت هم یقین لازم است نه ظن . چنانکه فرموده : « وَبِالآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ»14 و « يُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ»15، « لَّعَلَّهُم بِلِقَاء رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ»16 لذا نتیجه گرفته اند : ظن در موارد مذکور به معنی یقین است.17 یا در معنای یقین استعمال شده18 و قاعده ساخته اند به اینکه : «اگر ظن با «أنّ» مشددّه و مخفّفه از مثقّله استعمال شود در مقام یقین می باشد. چرا که «أنّ» مشدد و مخفّف برای تحقیق است و با آمدن بعد از ظن قرینه می شود که ظن به معنی یقین باشد. مثل « ظَنَّ أَنَّهُ الْفِرَاقُ19؛ خود ، یقین به مفارقت از دنیا کند» و دیگر آیاتی که ذکر شد .»20
ولی می توان این پاسخ را پذیرفت که در آیات مذکور , علت استعمال ظن ، ظاهراً آن است که ظن ملاقات ربّ و ظن بعثت هم در اصلاح عمل و ترس از خدا کافی است . زیرا انسان ذاتاً از خطر محتمل پرهیز می کند :« وَ اَنذِر بِهِ الذین یخافون ان یحشروا الی ربهم21؛ بوسیله این قرآن کسانی که از محشور شدن به سوی پروردگارشان می ترسند ، هشدار ده.» و «أنّ» مشدد و مخفف هم قرینه باشد بر قوت معنای ظن22. چنانچه در انتهای این بحث خواهد آمد انشاءالله. و اشاره است بر اینکه اعتقاد آنها به چیز متیقن است هر چند خودش یقینی نباشد.23
1-1-2. تحلیل و بررسی:
شاید بتوان از بین تعابیری که برای این واژه ذکر شده آنچه در قاموس و مفردات راغب آمده را بهتر پذیرفت . وقتی که ظن را احتمال قوی می داند و در مقابل ، وهم را احتمال ضعیف و شک را تساوی طرفین.24
ظن مفهومی است جدای از یقین و شک. احتمال قوی می باشد. در واقع اگر یقین انسان را همان قطع بدانیم که عبارت است از ادراک انسان نسبت به چیزی به نحو صد در صدی و جهل او را عدم ادراک بدانیم و هیچ احتمال و در صدی برآن قایل نشویم. از صفر تا صد را بر سه قسم می کنیم: 1- ادراک 50 درصدی که فرد ، بین دانستن چیزی و عدم آن به یک اندازه احتمال می دهد و هیچ طرفی را برطرف دیگر ترجیح نمی دهد . به این ادراک «شک» گفته می شود. 2- اگر ادراک کمتر از 50 درصد باشد یعنی به مطلبی ادراک داشته باشد ولی احتمال طرف مقابلش را بیشتر بدهد به آن «وهم» می گویند. 3- اگر بالعکس، ادراک بیشتر از 50 درصد باشد یعنی احتمال امری را بدهد و احتمال نقیصش، ضعیفتر باشد، ظن می باشد.25
لذا در تعریف شک و ظن و علم گفته می شود: الشک : «هو استواء کفتی الاحتمالین اثباتاً و نفیاً و الظن: ترجیح کفۀ. احدهما علی الاخر مع بقاء الطریق مفتوحاً للذی خف میزانه و العلم : یقین احدهما مع سدّ الطریق علی الاخر من الاساس»26
پس ظن اعتقادی بین 50 تا 100 می شود. با این بیان است که در مفردات می گوید: «متی قویت ادّت إلی العلم و متی ضعفت جداً لم یتجاوز حد التوهم»27 گر چه به نظر می رسد بهتر بود به جای توهم، شک را می آورد .
پس می توان اینگونه بیان کرد که ظن مفهومی است مشکک. نه به معنای یقین است و نه به معنای شک و وهم . بلکه شدت و ضعف دارد. احتمال بین 50 تا 100 درصد که خود 49 درجه است. ممکن است شخص نسبت به امری 51 درصد اعتقاد داشته باشد و یا 99 درصد. قطعاً این دو با هم مساوی نیستند ولی هر دو ظن می باشند.
به نظر می رسد به خاطر همین تشکیکی که دارد برخی مجبور شده اند ظن را به معنای شک و یقین بدانند. حال آن که آن ها مقوله های جدایی می باشند و با ظن حداقل یک درجه متفاوتند.

1-1-3. جمع بندی:
اصل ظن واقع شدن معنی در نفس است قبل از تحقیقش28، حقیقت ظن چیزی است که بودن مظنون نزد ظان قوت دارد بر آنچه ظنش می باشد ، در صورتی که غیرش نیز جواز داشته باشد.29 در واقع قوت محتمل مع جواز طرف دیگر.
ظن یک حالت نفسانی است که در انسان حاصل می شود و طبق آن به حقانیت و وقوع یک چیز اعتقاد پیدا می کند . منتها این اعتقاد، قطعی و یقینی نیست، بلکه فقط به صورت احتمال قوی و ترجیح یکی از دو طرف قضیه است. به گونه ای که احتمال خلاف هم داده می شود.
مفاهیمی که در برابر ظن قرار دارند عبارتند از: علم، شک و وهم. بنابراین، ادراک انسانی به یکی از این چهار حالت صورت می گیرد. علم که در آن احتمال خلاف داده نمی شود. ظن که احتمال خلاف در آن ضعیف است، شک که هر دو طرف قضیه در آن مساوی است و هیچ طرف ترجیح داده نمی شود و وهم که احتمال خلاف در آن قوی است.
بدون شک، علم و یقین بهترین و محکمترین راه شناخت است و کسی جزء سوفسطانیان در درستی آن تردید نکرده اند. شک و وهم نیز نمی توانند در طریق شناخت قرار بگیرند. [آنچه باقی می ماند ظن است که جایگاه وسیعی را در بحث به خود اختصاص داده است]
هر کدام از این چهار مفهوم نیز برای خود مراتبی دارند حتی علم و یقین هم مراتبی در شدت و ضعف دارد.30
البته به نظر می رسد وقتی این 4 حالت ادراک به اینصورت تعریف می شود، دیگر نتوان برای شک و علم، مراتب و شدت و ضعف قایل شد. شدت و ضعف تنها در ظن و وهم قابل فرض است.
شاید اینکه برای علم و یقین مراتب می شمرند مثلاً ظن اطمینانی را جزء آن می دانند حال آنکه ظن اطمینانی از مراتب یقین نیست بلکه جزء ظن می باشد و در تعاریف اصطلاحی به خاطر شدت و قوتش به عنوان یقین استعمال می شود و ظن وقتی ضعیف شود به عنوان شک استعمال می شود ولی در حقیقت ظن شدت و ضعف دارد نه شک و یقین.
1-2. ظن در قرآن:
به نظر نمی توان به راحتی آیاتی که در مورد قیامت با عنوان ظن آمده را تنها به دلیل اینکه برای آخرت یقین لازم است به معنای یقین تعبیر کرد . چرا که این موارد با آن جایی که در همان جایگاه از عنوان علم و یقین به کار برده ، قطعاً تفاوتهای ریزی دارد . یا زمانی که از تبعیت از ظن نهی می فرماید « اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِّنَ الظَّنِّ» 31 اولاً از مطلق ظن نهی نمی کند . بلکه «کثیراً من الظن» آورده . دیگر اینکه می فرماید : « إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ» 32 شاید مراد از این بعض الظن همان موارد ضعیف ظن ، نزدیک به 50 درصد (شک) باشد . یعنی «ظن غیر عقلائی و مجرد احتمال و گمان و وهم .»33
در حقیقت با مراجعه به قرآن کریم دیده می شود در 57 آیه از آیات قرآن کریم عنوان ظن آمده که «در مواردی به دانستن و یقین ترجمه شده 34 ، در مواردی به گمان 35 و در مواردی به پندار 36» 37 با کمی تامل در معانی آیات به نظر می رسد که قول مشکک بودن معنای ظن را بپذیریم و بتوان مشکل را حل کرد و حساب ظن را از یقین و شک و وهم جدا کرد . چرا که در مواردی که تعبیر به ظن شده و از آن به یقین معنا کرده اند، تردید هر چند ضعیف به چشم می خورد و همان باعث می شود امر را از اعتقاد جازم خارج کند و نیز اشعاری به قوت آن دارد.
برای نمونه آیه ای آورده می شود تا تأملی روی آنها صورت گیرد .
1-2-1. بررسی آیه ی 46 بقره:
در این آیه می فرماید:« الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلاَقُوا رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ38؛ کسانی که یقین دارند به پیشگاه پروردگار خویش می روند و به او باز می گردند» در اینجا به صراحت ظن به یقین تفسیر شده است.
«الذین» بازگشت به خاشعین دارد و این آیه صفت خاشعین را بیان می کند. شاید بتوان گفت از ویژگی های فرد خاشع این است که اگر ظن به امری داشته باشد، آن هم امری به این مهمی – ملاقات پروردگار – مانند یقین ، به آن توجه کرده و ملاک عمل آنها قرار خواهد گرفت. چنانچه علامه در المیزان در ذیل تفسیر آیه 249 همین سوره می فرمایند:« منظور از گمان به ملاقات پروردگار یا یقین است یا اینکه کنایه از خشوع و فروتنی است.»39
در واقع مواردی که مورد اعتقاد به آخرت است و هر کس باید به آن یقین حاصل کند ولی در آیات مربوط به آن از مظنه و گمان به کار برده، ممکن است و جهش این باشد که برای حصول و پیدایش خشوع در دل انسان، مظنه ی قیامت و لقاء پروردگار کافی است. چون علومی که به وسیله ی اسباب تدریجی به تدریج در نفس پیدا می شود، نخست از توجه و بعد شک، و سپس به ترجیح یکی از دو طرف شک ، که همان مظنه است پیدا شده و در آخر احتمالات مخالف به تدریج از بین می رود تا ادراک جزمی که همان علم است حاصل شود و این نوع از علم وقتی به خطری هولناک تعلق بگیرد باعث غلق و اضطراب و خشوع نفس می شود و این غلق و خشوع از وفتی شروع می شود که یک طرف شک رجحان پیدا می کند. چون امر نامبرده خطری و هولناک است قبل از علم به آن و تمامیت آن رجحان، نیز دلهره و ترس در نفس می آورد.
پس به کار بردن مظنه در جای علم، برای اشاره به این بوده که اگر انسان متوجه شود به اینکه ربی و پرودگاری دارد که ممکن است روزی با او دیدار کند و به سویش برگردد، در ترک مخالفت و رعایت احتیاط صبر نمی کند تا علم برایش حاصل شود، بلکه همان مظنه او را وادار به احتیاط می کند.40
در موارد دیگر هم که بحث ملاقات پروردگار است و واژه ی ظن به کار برده شده و ترجمه به یقین هم شده اگر بگوئیم منظور از این ملاقات ، مقام والا در آخرت ولقای پروردگار همراه با وجه رضا (مقام رضا) است.41 شاید بتوان به همان گمان قوی معنی کرد و اشاره به این معنی باشد که افراد صالح همیشه از خود بیم دارند و لذا امید و احتمال قوی می دهند به ملاقات پروردگار نائل شوند. چرا که همه ی بندگان الهی مکلفند درجه سوء ظنی نسبت به خود داشته باشند و همیشه بیم این را داشته باشند که نکند از مسیر الهی منحرف شوند و نسبت به کیفیت اعمال خود مظنونند. لذا به نظر می رسد یقین در این مورد از طرف صالحان مناسب نباشد. ممکن است لقاء رب به موت معنی شود. یعنی خاشعین هر لحظه می پندارند اکنون اجلشان می رسد و این گمان موجب عدم ارتکاب آنها به گناه می شود.42
1-2-2. جمع بندی:
می توان گفت مواردی که در قرآن نهی از ظن می کند و آن را تخمین و حدس می داند مراد ظن ضعیف (احتمال ضعیف) ، پایینترین درجه ی ظن ، می باشد43:«  إِن يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ44؛ جز گمان را پیروی نمی کنند و جز تخمین نمی زنند.»، «  إِن تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ أَنتُمْ إَلاَّ تَخْرُصُونَ»45
و مواردی که ظن را یقین می داند حد اعلای ظن و ظن قوی می باشد و در واقع هر جا ظن به معنی یقین (نزدیک به یقین) به کار رفته ، عمدتاً با «أنّ» مشدده و مخففه از مثقله همراه بوده است.46
1-3. ظن در اصطلاح علم اصول :
واژه «ظن» را وقتی در علم اصول مورد بررسی قرار می دهیم برعکس علم اخلاق که عمدتاً تنها با دو عنوان «سوء ظن» و «حسن ظن» سرو کار دارد، عبارات مختلفی دیده می شود.
ای

پایان نامه
Previous Entries منابع مقاله با موضوع حقوق انسان، زنان مسلمان، حقوق اشخاص Next Entries منبع تحقیق با موضوع احکام شرعی، ناخودآگاه، صدق و کذب