منبع تحقیق با موضوع امر به معروف، آداب و رسوم، امام زمان

دانلود پایان نامه ارشد

به راي خود پيامبر بوده چونکه در حال حاضر نيز عمر اينگونه شخصا نمازي جديد اعلام مي کند.209 در بحث شناخت زکات سجستاني اخراج زکات از مال را به اخراج صاحب علم، نصيبش را از آنچه خداوند از علم براي او قرار داده است به سوي جاهلان براي آنکه به رستگاري و نجات برسند تأويل مي کند. همچنين مي گويد چهار چيز از اموال بايد خارج شوند که هر کدام بر يکي از اصوال چاهرگانه تاويل مي شوند : زکات بر سابق – صدقات بر تالي – اعشار(يک دهم) بر ناطق – خمس بر اساس و اينکه زکات بر حيوانات گوشتي در چار حيوان است: شتر و گاو و گوسفند و بز، شتر به ناطق اضافه مي شود چون شتر از بقيه قوي تر است و ناطق هم همين گونه است. گاو اضافه به اساس مي شود چون گاو براي حرث و زراعت وضع شده که بقا عالم طبيعي است و اساس هم براي حرث دين و زراعت عالم تاويل وضع شده است. و گوسفند اضافه به متم شده چون غنيمت و انتفاع است براي مومنين. و بز اضافه به لواحق شده است.210 در باب هفتم کتاب در بخش معرفت وصايت، سجستاني به تغيير حکم واجب زکات در زمان عمر بن خطاب اعتراض مي کند. او مي گويد که خداوند زکات را بر آنچه از معادن و گياهان و حيوانات به دست مي آيد، وضع کرد. اما عمر بدون علم حکم خداوند را در يک دهمي که بر گياهان کشت شده وضع شده بود تغيير داد. و بر زمين ها خراج وضع نمود. و چه زمين هاي بدون محصولي که از آنها خراج اخذ شد و چه زمينهاي غلات در آن کشت شده بود و خراجي ندادند.211 اين امر نشان دهنده توجه سجستاني به واجب شرعي زکات است، چونکه به کاري که توسط عمر انجام شده اعتراض مي کند. سجستاني درمورد شناخت روزه ميگويد از صوم صمت و سکوت فهميده مي شود. او قائل است وجوب صوم بر اساس تاويل شده که مردم را به کتمان سر بر اهل ظاهر امر مي کند.212 و درمورد شناخت حج ابويعقوب به معرفي امام و قائم هر زمان به عنوان بيت الله پرداخته و قصد حج را شناختن نبي و ائمه در دور او مي داند. او مي گويد به همين دليل است که در حديثي از پيامبر آمده اگر کسي بميرد و حج انجام نداده باشد يهودي و يا نصراني مرده است. اين چنين است که در حج زاد و راحله (مثل شتر) شرط شده است. زاد منظور علوم است و راحله دليلي است که حاجي را به معرفت امام و داخل شدن در طاعت او رهنمون مي کند. تاويل حرم عقدي است که بسته شده است براي کسي که داخل در طاعت امام زمان خود شده و همانطور که خداوند حرم را امن قرار داده اين فرد نيز در اين عقد در امن و امان از شکوک و اختلافات است. اما در باب احرام گفته مي شود کساني که امر خداوند و رسول و اولياء منصوب از سوي او را اجابت مي کنيد ، زماني که شما وقوف بر معرفت حدود و علوم مقدره در آن کنيد به ميقات رسيديد. پس احرام به معناي اعتقاد بر شناخت عقدي است که آن عقد شناخت صاحب زمان است. و آن فرد در اين هنگام محرم است بدين معنا که معتقد است به آنچه قصد کرده است. همچنين او قائل است هفت دور بودن طواف، دلالت بر ائمه هفتگانه دور پيامبر اسلام دارد.213

فصل سوم:
شريعت مداري فاطميان

فاطميان و دولت شکل گرفته توسط آنها مهمترين بخش تاريخ اسماعيليان مي باشند. آنها دولت قدرتمندي با انتساب خود به حضرت فاطمه (س) در کشور مغرب و بعد در مصر شکل دادند و به مدت حدود 250 سال (297 – 567 هـ) در سراسر شمال آفريقا حکومت کردند.214 حکومت فاطميان تمدني بزرگ بود که همراه با علوم گوناگون و آداب و رسوم زيادي بود. آنها به جنبه هاي گوناگون فرهنگي ديني يک حکومت اهميت مي دادند. فاطميان بر خلاف ديگر تفکر اسماعيلي که قرامطه بود هيچ گاه در اجراي شريعت دچار تزلزل نشدند و مي توان گفت که امامان فاطمي يک حکومت کاملا اسلامي برپايه شريعت مختص به خود تشکيل دادند. بعد از روي کار آمدن فاطميان تجربه هاي اباحي گرانه همانند آنچه قرمطيان داشتند، جايز شمرده نشد و قيامت و حوادث عصر قائم به آينده دور موکول شد وسلسله اي کامل از امامان در نظر گرفته شد. گرچه انديشه هاي قيامت کلاً کنار گذاشته نشد، اما تا رسيدن زمان آن رعايت شرع اسلامي براي اسماعيليان واجب بود.215 بعضي قائلند اسماعيليان از لحاظ اجتماعي‏ و به دليل باز کردن جائي در ميان ساير مسلمين که‏ اکثريت را تشکيل مي‏دادند، مجبور شدند که به صورت ظاهر تن به شريعت دهند و کتابهائي امثال دعائم الاسلام تأليف‏ کنند.216 نقل شده که در زمان دولت فاطمي عامه مردم بر علوم متعلق به اهل بيت اقبال پيدا کرده بودند و مذهب فاطمي که فقه اسماعيلي را نمايندگي مي کرد، را پذيرفته بودند. در اين ميان به پيروان مذاهب اهل سنت نيز اجازه داده شده بود، که در مساجد و حجره ها حلقات علمي خود را داشته باشند و فقه تدريس کنند در حالي که با فقه اسماعيلي مخالفت هايي داشت.217 در اين بخش ابتدا تحليلي کلي از رفتار ائمه فاطمي بيان کرده و بعد به طور اجمالي به بررسي فرامين و رفتارهاي شريعت محور هرکدام از آنها مي پردازيم. و در ادامه به نقل نظر انديشمندان فاطمي در باب فقه و شريعت و عملکرد آنان همچون قاضي نعمان، مي پردازيم.
3-1 نقش خلفاي فاطمي در ترويج و التزام به شريعت
نخستين خلفاى فاطمى از جهت آن كه مذهب و مكتب فقهىِ اسماعيلىِ متمايزى نداشتند، در عمل، با يك مسئله بنيادى مواجه بودند. اين نياز از آغاز تأسيس دولت فاطمى محسوس بود و فاطميان تدريجاً در رفع آن كوشيدند. تدوين احكام اسماعيلى در واقع از زمان مهدى، اولين خليفه فاطمى، كه در سال 297 هجرى در افريقيه به قدرت رسيد، آغاز گرديد و از همان زمان، تعاليم فقهى شيعى و سنن اهل بيت براى اولين بار در شمال آفريقا به عمل گذاشته شد. تدوين و ترويج مذهب يا مكتب فقهى اسماعيلى عمدتاً نتيجه فعاليت هاى قاضى نُعمان است كه رسماً از جانب چهارمين خليفه فاطمى، المعزّ، مأموريت يافت تا جامع فقه اسماعيلى را فراهم آورد.218 درباره خلفاي فاطمي نويسندگان شيعي معتقد هستند که آنها مادامي که سر کار بودند کمال مواظبت را در رعايت احکام شرعي داشتند. خلفاي فاطمي هميشه پيروي از قرآن و سنت و عمل کردن به ظواهر عبادات را واجب مي دانستند و بعد از عمل به ظاهر، پايبندي به باطن را نيز مورد نظر قرار مي دادند. بر خلاف آنچه بعضي مورخين سني مذهب و طرفدار خلافت عباسي به فاطميان نسبت داده اند آنها در هيچ موقع عبادتي را باطل و بيهوده نشمردند. اگر فاطميان عبادات را باطل حساب مي کردند، معز امام فاطمي دستور به تاليف کتاب “دعائم الاسلام” را نمي داد. به نحوي که ابتدا اين کتاب نوشته شد و بعد قاضي دست به تاليف “تاويل الدعائم” زد. و يا اينکه کتاب “مجالس المستنصريه” در عهد مستنصر ديگر امام فاطمي نگاشته نمي شد. کتابي که ابتدا به ظاهر عبادات مي پردازد و بعد از تاويل آنها سخن مي گويد. اگر خلفاي فاطمي تعلق خاطري به ظاهر شريعت نداشتند، حميدالدين کرماني به مصر دعوت نمي شد تا در زمانه الحاکم بامرالله سخن از عبادتين و عبادت علمي و عملي بزند تا داعيان جُددين اطراف حاکم را ساکت نمايد. شاهد ديگري که مي توان گفت برخورد امام فاطمي با کساني بود که ظاهر شريعت را ترک مي کردند. به طور مثال در جريان دعوت اوليه اسماعيليان نخستين، علي بن فضل در يمن به اباحه گري روي آورد که با مخالفت مرکزيت دعوت مواجه گشت و حسين بن فرح براي دفع غائله او به يمن فرستاده شد.219 کسي که دعوت فاطمي را اجابت مي کرد بايد عهدنامه اي به نام “عهد الاولياء” را گفته و شهادت مي داد: “شهادت بده که به جز خدا معبودي نيست و محمد بنده و رسول اوست و شهادت بده باينکه بهشت و جهنم مرگ و بعث همه حق هستند. اقرار کن که در اوقات معينه نماز برپاداري، زکات بدهي و حج بروي و به زيارت قبر پيامبر مشرف بشوي و در راه خدا جهاد کني و پايبند به فرائض ظاهري و باطني خدا و رسول باشي”.220 در سازمان دعوت اسماعيليان نيز از جمله تعاليمي که به داعيان داده مي شده، تعاليم ظاهري همچون فقه بوده است.221 اما عباسيان نظر ديگري داشتند. قادر، خليفه عباسي که در دوران وي خلافت عباسيان بعد از مرگ عضدالدوله رونق گرفته بود، در محفلي رسمي در 402 ه که با حضور علما، فقها، قضات و نيز بزرگاني، هم چون شريف رضي و سيد مرتضي، ابوحامد اسفرايني، شيخ عراق و امام شافعيه در قرن پنجم، تشکيل يافته بود، بيانيهاي منتشر کرد: فاطميان برادران کفار و داعيان ايشان، خوارج هستند و نسب آنها به اميرالمومنين، علي بن ابي طالب نميرسد؛ خداوند درباره اين فرد که در مصر ظاهر شده و ملقب به الحاکم است، به پستي و فساد حکم ميکند و او و حاکم فاطمي قبل از او، همه پليد و نجس هستند؛ ايشان کفار فاسق و زنديقهايي هستند که حدود الهي را تعطيل و محرمات خدا را حلال شمردهاند … اين بيانيه به امضاي افراد حاضر در آن مجلس رسيد.222 همچنين سلطان محمود غزنوي نامهاي به قادر فرستاد و فقهاي ري و شيعيان، خصوصا اسماعيليه را به عدم اجراي فرايض، مثل نماز، زکات و… متهم و اظهار کرد که ايشان به روز قيامت و ملائک اعتقاد ندارند و بين حرام و حلال فرقي نميگذارند. سلطان محمود در پايان نامه آورده است که خداوند ما را ياري دهد که سنت را در قاهره مستقر نماييم.223 در سيره فردي خلفاي فاطمي، منکراتي مثل شرب خمر، مجالس رقص و موسيقي لهوي که در بين خلفاي بني اميه و بني عباس امري رايج بوده در منابع ذکر نشده است.224 فاطميان چه قبل و چه بعد از پيروزي بر اين نکته تأکيد داشتند که همه پيروان آنها بايد احکام ظاهري شريعت اسلامي را رعايت کنند. آنها با خوردن سوگند عهد، خود به خود اين را بر ذمه خويش مي‏گرفتند.225 به نظر مي آيد اين حرکتها ناشي از ضعف عباسيان باشد؛ زيرا فاطميان سرزمينهايي همچون مغرب، مصر، ديار بکر، حرمين شريفين و يمن را از دست آنان خارج کرده بودند و حتي در بغداد به نام فاطميان خطبه خوانده شد. وقتي لشکريان عباسي توان مقاومت در برابر فاطميان را نداشتند، از روي ناچاري به چنين اتهاماتي دست مي زدند.226 دفتري در اين رابطه قائل است که فرق و نحل نويسان، صراط مستقيم را از آن گروهى مى دانند كه خود متعلق به آن هستند. و هر موقع كه مذهبى از حمايت سياسى حكومتى برخوردار بوده، آن مذهب در منطقه خاصى به عنوان مذهبى درست و در اصل، تنها صراط مستقيم قلمداد مى شده است و پيروان ديگر مذاهب كلامي متهم به بدكيشى و انحراف و يا حتى الحاد مى شده اند.227
درباره رابطه خلفاي فاطمي با شريعت مي توان گفت: ” در حاکميت اسماعيلي، امام يا حاکم اسلامي، وظيفه دارد با تکيه بر قدرت به عنوان وسيله تحقق اهداف شريعت الهي به اجراي احکام و مقررات فردي و اجتمعاي مبادرت نمايد. با اين توضيح قدرت و نظام حکومتي در فلسفه سياسي شيعه اسماعيلي، اولاً: مشروعيت خود را از شريعت مي گيرد. ثانياً: در وهله نخست با شالوده اي الهي تفسير مي شود و گونه اي وکالت از سوي حاکم علي الاطلاق، بر مردم است. ثالثاً: ابزار اجراي شريعت و پاسدار ارزشهايي است که از طريق پيامبر اکرم(ص) عرضه شده است”.228
3-1-1 مناصب شرعي امامان اسماعيلي
در جمع بندي آنچه در کتب گوناگون در باب وظيفه امام اسماعيلي در امور شرعي آمده است، مي توان به موارد زير اشاره کرد:
1- تعليم باطن و تفسير باطني قرآن و تاويل و تفسير شريعت
2- حفظ شريعت در ميان امت اسلامي
3- احياي سنت نبوي در ميان عامه مسلمين
4- امر به معروف و نهي از منکر
5- رفع اختلافات فقهي
6- اجراي احکام الهي همچون حدود و قصاص
7- به جا آوردن نماز جماعات و اعياد
8- به جا آوردن حج229
البته ظاهرا در عالم واقع تمام اين موارد توسط آنها صورت نپذيرفته است. به طور مثال در بحث حج در تاريخ ثبت نشده است که فردي از خلفاي فاطمي به سفر حج رفته باشند. ليکن قائل به وجوب حج بوده اند.
3-1-2 ساخت مساجد و برگزاري نماز
از وجوه بارز شريعت باور بودن يک آيين، مکتب و يا فرقه، اهتمام به ايجاد محلي براي عبادت و انجام فرامين الهي است. يكي از آثار ديني كه از اسماعيليه در شهرهاي مختلف روي همين توجه به يادگار مانده عبارت است از مساجدي كه در دوره هايي كه به شريعت پايبند بودند بنا كرده اند. اين مساجد در طول حكومت فاطميان در مصر و

پایان نامه
Previous Entries منبع تحقیق با موضوع ظاهر و باطن، کشف المحجوب، حضرت محمد (ص)، خلف بن احمد Next Entries منبع تحقیق با موضوع نماز جمعه