منابع پایان نامه درمورد نزول قرآن، علوم انسانی، تفسیر علمی، کمال مطلق

دانلود پایان نامه ارشد

بالا رویم فشار هوا از فشار خون کمتر میشود و ابتدا به دستگاه تنفس فشار وارد کرده، انسان احساس تنگی نفس میکند. سیّد قطب در این زمینه مثال آیه را معنوی میداند و آن را حالتی نفسانی معرفی میکند.
یصَّعَّد از ریشه صعود و از باب تفعّل است. صعود به معنای بالا رفتن است همان‌طور که در فارسی مشهور و معروف است. فعل یصَّعَّد به معنای صعود همراه با تکلف و سختی است. تکلّف یکی از معانی باب تفعّل است.
در آیه از تنگی صدر و سینه هم سخن به میان آمده است. این تنگی سینه در برابر شرح صدر است. خداوند شرح صدر را برای هدایت یافتگان و تنگی صدر را برای در گمراهی ماندگان بیان میکند. برای قسمت دوم خداوند مثال میزند تا این تنگی سینه روشنتر حس شود. خداوند حالت تنگی سینه را به صعود با تکلف در آسمان مثال میزند.
همان‌طور که گذشت به تعبیر بسیاری از بزرگان این مثال امروزه با کشف وزن داشتن هوا و کاهش فشار هوا با افزایش ارتفاع و مسائل دیگری که گذشت؛ بهتر میتوان مفهوم آیه را فهمید. علامه به خوبی این مسائل را شرح دادند؛ ولی سیّد قطب تنها به لغتشناسی واژه یصّعّد اشاره نمودند و البته مثال خداوند را به حالت حسی معرفی نمودند و آن را معنوی ندانستند.

2-4- نتیجه‌گیری کلّی بخش دوّم

در این بخش روشن شد که بعضی دیدگاه‌های علامه گران‌قدر استاد معرفت و مفسّر توانا جناب سیّد قطب در تفسیر علمی آیات مربوط به علوم طبیعی با یکدیگر موافق و برخی مخالف است. ایشان در بحث بهداشت با یکدیگر موافق هستند و وجه اختلافشان فقط این است که سیّد قطب برخی از آثار حرام بون گوشت خوک را بیان مینماید و علامه این مطلب را بیان نمیکند. در بحث آفرینش انسان و معنای نطفه؛ یعنی ترکیب سلول جنسی مرد و زن و علقه؛ یعنی آویزان بودن توده سلولی به دیواره رحم موافق هستند و اختلافشان در معنای مضغه است. در بحث گسترش آسمان، علامه نظریه انبساط عالم را مطرح میکند که مبنی بر ادامه‌دار بودن گسترش است و سیّد قطب تنها گسترده بودن جهان خلقت را مطرح میکند. در بحث ستون‌های آسمان، علامه به وجود نیروی جاذبه اشاره میکند و سیّد قطب بر افراشته بودن اجرام عظیم آسمانی را بدون ستون دیدنی مطرح مینماید. در این دو بحث اخیر دیدگاه‌ها مخالف بود. در بحث زوجیّت عام هر دو بزرگوار به زوجیّت در اتم، عالم حیوانات و گیاهان با اندکی اختلاف پرداختهاند. در بحث هماهنگی موجودات نیز هر دو بزرگوار به گوشهای از هماهنگیها اشاره مینمایند. در بحث درمان بودن عسل، درمان بودن آن را با توجه به آیه میپذیرند. علامه مواد و موارد درمانی آن را در این زمینه بر میشمرد و سیّد قطب به حدیثی استناد میکند و در درمان، یقین داشتن به سخن خداوند را مؤثّر میداند. در بحث تنگی نفس در ارتفاع –که مثال کسی است که خداوند به خاطر اعمالش او را در گمراهى‏اش وا نهاده است -، علامه آن را به اختلاف فشار خون و فشار هوا و کاهش فشار هوا با افزایش ارتفاع و در نتیجه تنگی نفس مرتبط میداند و سیّد قطب آن را حالتی معنوی می‌داند. در بحث نقش بادها در نزول باران و گردهافشانی گیاهان، هر دو مفسّر گران‌قدر آیه را با اندکی اختلاف به نزول باران مرتبط میدانند و سیّد قطب به شدّت گردهافشانی را رد میکند.

بخش سوّم

نمونه‌های تفسیر علمی در علوم انسانی

مقدمه

در این بخش به بیان نظرات علامه معرفت و سیّد قطب پیرامون علوم انسانی شامل تربیّت، حقوق، مسائل اجتماعی، سیاست و اقتصاد میپردازیم. در ذیل هر یک از اینها به آیات اصلی بحث، لغات کلیدی آن‌ها و نکات تفسیری و علمی و بیان نظر علامه محمدهادی معرفت و جناب سیّد قطب و مقایسه نظرات آن‌ها میپردازیم.

3-1- قرآن و تربیّت

ابتدا باید بنگریم که تربیت چه معنایی دارد. در ادامه به بیان چند معنای لغوی تربیّت می‌پردازیم:
ابن منظور میفرماید: «فعل رَبَّيْته از مصدر تَرْبِيَة به معنای غذوته است؛ یعنی به او غذا دادم یا به عبارتی او را رشد دادم و این فعل برای هر چیزی که رشد میکند مثل فرزند و زراعت و مانند آن به کار میرود.» 321
جناب مرحوم مصطفوی مینویسد: «این مادّه یک ریشه دارد و آن باد کردن همراه چیز اضافهای است؛ به این معنا که چیزی در ذات خود باد میشود تا اضافهای را به دست آورد.»322
اکنون دو معنای اصطلاحی آن را بیان میکنیم.
آقای دلشاد تهرانی میفرماید: «تربيّت عبارت است از رفع موانع و ايجاد مقتضيات؛ براى آن که استعدادهاى انسان در جهت كمال مطلق شكوفا شود.»323
آقای اکبر دهقان میفرماید:
واژه تربيّت، – با توجه به ريشه آن- به معناى فراهم آوردن موجبات فزونى و پرورش است. علاوه بر اين، تربيّت به معناى تهذيب نيز استعمال شده كه به معناى از بين بردن صفات ناپسند اخلاقى است . گويا در اين استعمال نظر به آن بوده است كه تهذيب اخلاقى مايه فزونىِ مقام و منزلت معنوى است و از اين حيث مى توان تهذيب را تربيّت دانست.324
در واقع از طرفی مسائل تربیّتی گسترده است و از طرف دیگر قرآن برای هدایت و تربیّت بشر نازل شده است. همه آیات، مطلبی تربیّتی در بردارد. اگر به تربیّت به معنای اخصّ آن که رشته علمی است بنگریم باز مباحث گستردهای در اصول و روشها و موضوعات دیگر تربیّتی مطرح است.
علامه معرفت و سیّد قطب هر دو هدف نزول قرآن را هدف هدایتی و تربیّتی میدانند. همانطور که در فصل نخست گذشت استاد معرفت قرآن را کتاب حکمت و هدایت و تربیّت میداند که در آن اشارههایی گذرا به علوم و اسرار هستی شده است.325 سیّد قطب ماده اصلی قرآن خود انسان و اندیشه و رفتار و پیوندهای او با هستی و آفریدگارش معرّفی میکند.326 انسانشناسی و رفتارشناسی انسان بخشی از علم تربیّت است.327 با توجّه به اینکه علامه چندان به موضوع تربیّت نپرداختهاند؛ خیلی نمیتوان در این موضوع بحث نمود. البته شاید در این مجال بتوان موضوع تربیّت را که هدف نزول قرآن و بعثت است از نگاه دو دانشمند معظّم پیگیری نمود.

3-1-1- تربیّت، هدف بعثت
قرآن برای تربیّت همه بشریّت نازل شده است. آیات این مبحث به این موضوع گواهی می‌دهند. دیدگاه علامه معرفت و جناب سیّد قطب در این زمینه چیست و شباهتها و تفاوتهای دیدگاه‌های ایشان چیست؟
3-1-1-1- آیات
كَما أَرْسَلْنا فيكُمْ رَسُولاً مِنْكُمْ يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا وَ يُزَكِّيكُمْ وَ يُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يُعَلِّمُكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُون؛‏328همان گونه كه فرستاده‏اى از خودتان، در ميان شما فرستاديم كه آيات ما را بر شما مى‏خواند [و پيروى مى‏كند] و شما را رشد مى‏دهد (و پاك مى‏گرداند) و به شما، كتابِ [خدا] و حكمت مى‏آموزد و آنچه را هيچ گاه نمى‏دانستيد، به شما ياد مى‏دهد.
لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنينَ إِذْ بَعَثَ فيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفي‏ ضَلالٍ مُبين؛329 به يقين، خدا بر مؤمنان منّت نهاد [و نعمت بزرگى بخشيد] هنگامى كه در ميان آنان، فرستاده‏اى از خودشان بر انگيخت كه آياتش را بر آنان بخواند، [و پيروى كند] و رشدشان دهد [و پاكشان گرداند]، و كتاب [خدا] و فرزانگى به آنان بياموزد در حالى كه قطعاً پيش از [آن‏] در گمراهى آشكارى بودند.

3-1-1-2. مفهوم‌شناسی
3-1-1-2-1- تزکیه
راغب اصفهانی فرمودند: «زكا ریشه آن زکات است و زکات رشدی است که حاصل از برکت الهی باشد و از آن در امور دنیوی و اخروی تعبیر میشود.»330
علامه طریحی مینویسد: «تزکیه پاک شدن از اخلاق ناپسند است که از بدی شکم و بدی سخن و خشم و حسد و بخل و جاهدوستی و دنیادوستی و کبر و عُجب ایجاد میشود.»331
3-1-1-2-2- تعلیم
راغب اصفهانی بیان میکند: «اعلام و تعلیم هر دو از اصل واحد هستند جز آن که اعلام به خبر دادن سریع اختصاص دارد و تعلیم به تکرار و تکثیر اختصاص دارد تا از آن اثری در جان دانشآموز حاصل شود.»332
3-1-1-3. نکات تفسیری
آیت الله مکارم شیرازی در زمینه آیه این بحث مینویسد:
تكامل وجود انسان در جنبه‏هاى علمى و عملى هدف نهايى بعثت پيامبر -صلی الله علیه، است. اين نكته مخصوصاً قابل توجه است كه علوم بشر محدود است، و آميخته با هزاران نقطه ابهام و خطا است. اين‌جا است كه بايد پيامبران، با علوم راستين و خالى از خطا كه از مبدأ وحى گرفته‏اند خطاهاي مردم را بر طرف سازند. نيمى از شخصيّت ما را عقل و نيمى را غرائز تشكيل مى‏دهد ، به همين دليل ما به همان اندازه كه نياز به تعليم داريم، نياز به تربيّت هم داريم، خرد ما و غرائز درونى ما بايد تكامل يابد و به سوى هدف صحيحى رهبرى شوند. معمولاً تا تعليمى نباشد تربيّتى صورت نمى‏گيرد. بنابراین آنجا كه در قرآن تعليم بر تربيّت مقدم شده اشاره به وضع طبيعى آن است، و در موارد بيشترى كه تربيّت مقدم ذكر شده گويا اشاره به مسئله هدف بودن آن است، چرا كه هدف اصلى تربيّت است و بقيّه، همه مقدّمه آن است.333

3-1-1-4. نکات علمی
امام خمینی -قدّس سرّه-، بعثت و قرآن را عوامل تربيت مى دانند و اولى را مقدمه اى براى دومى تلقى مى كنند و مى فرمايند:
تلاوت (قرآن) مى كند براى تزكيه، و براى تعليم و براى تعليم همگان، تعليم همين كتاب و تعليم حكمت كه آن هم از همين كتاب است، پس انگيزه بعثت، نزول وحى است و نزول قرآن است و انگيزه تلاوت و قرآن بر بشر اين است كه تزكيه پيدا بكنند و نفوس ‍ مصفا بشوند، از اين ظلماتى كه در آن‌ها موجود است تا اينكه بعد از اينكه مصفا شدند، ارواح و اذهان آنها قابل اين بشود كه كتاب و حكمت را بفهمند.334
3-1-1-5. دیدگاه‌ها
3-1-1-5-1- دیدگاه علامه معرفت
در دیدگاه‌های علامه معرفت مطلبی پیرامون تربیّت یافت نشد. علامه تنها در دو مبحث قانون‌گذاری-که در بحث ویژه خود نیز خواهد آمد- و هدف از تشریع به معنای تزکیه میپردازد.
علامه در ذیل آیه دوّم از سوره مبارکه جمعه –که مشابه آیات مطرح در بحث است- نیز تزکیه را چنین تعریف مینماید: «تزكيه، پاك‏سازى درون و آراسته نمودن شخصيّت والاى انسانيت كه در پس پرده كالبد جسمانى او نهفته است.»335
ایشان در این زمینه میفرماید:
واژه «تزكيه» با تركيب‏هاى مختلف در قرآن فراوان آمده است و هدف از تشريع، به‏ويژه قسمت عبادات را مشخّص مى‏سازد و نشان مى‏دهد كه هدف عبادات همان پاكى و صفاى درون است. آیه شریفه«يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يُزَكِّيهِمْ» هدف بعثت را همين «تزكيه» معرّفی می‌نماید. خداشناسی و نیاز به پرستش فطری است. به همین دلیل است که عباراتی سرشار عشق به کمال مطلق از درون انسان میجوشد که اینها همان نیایش است و گاه از قصور خود از او آمرزش میطلبد. گونههای تحریف یافته این نیایشها در آيين‏هاى كهن هندوئى و زرتشتى و جهودان و ترسايان وجود داشته است. اين‏گونه ناهنجارى‏ها در تعليمات دينى كم‏كم وسعت يافت و حجيم‏تر گرديد تا آغاز قرن هفتم ميلاد كه پيامبر اسلام شريعتى پاك و منزّه بر بشريّت آن روز عرضه داشت. در اين آيين عبادات و ادعيه و اذكار حاكى از توحيدى ناب و معنويّتى پاك‏ بود.336
3-1-1-5-2- دیدگاه سیّد قطب
جناب سیّد قطب ذیل آیات بحث، از هدف بعثت که تربیّت است مفصل سخن میگوید و از همه پلیدیهایی که تا قبل از ظهور پیامبر -صلّی الله علیه و آله- گریبانگیر مردم بود و ایشان مردم را از آنها پاک نمود بحث میکند.
ایشان در تفسیر آیه نخست میفرماید:
اگر خداوند پیامبر خود را نمیفرستاد؛ کسی از مسلمانان پاکیزه نمیشد. پیامبر فرستاده شد تا جانهایشان را از شرک و جاهلیّت پاک نماید و اندیشههای ناصحیح را از روحشان بزداید و آنان را از شهوات و خواستهای نابجا باز دارد. جامعه آنان را از ربا و حرام و خیانت و غارت پاک نماید.

پایان نامه
Previous Entries منابع پایان نامه درمورد علامه طباطبایی، محمد بن سنان، مفهوم شناسی، تفسیر علمی Next Entries منابع پایان نامه درمورد امر به معروف، نهی از منکر، علوم اجتماعی، علامه طباطبایی