منابع پایان نامه درمورد حقوق عمومی، حقوق سیاسی، نهی از منکر، امر به معروف

دانلود پایان نامه ارشد

معروف است که باید برای تحقّق و استقرار عملی و حتّی آمادهسازی مقدّمات آن وارد عمل شد.355
3-2-1-5. دیدگاه‌ها
3-2-1-5-1- دیدگاه علامه معرفت
در دیدگاه علامه معرفت مسائل اجتماعی مطرح در قرآن مشاهده نشد. تنها مطلبی که در این زمینه از ایشان یافت شد این است که ایشان به تعریف و تبیین شیوه اجتماعی تفسیر قرآن پرداختند و برخی از مهمترین تفاسیر اجتماعی را معرّفی و نقد نمودند. در میان این تفاسیر، به تفسیر فی ظلال القرآن هم به عنوان یکی از تفاسیر اجتماعی میپردازند.
ویژگیهای این شیوه تفسیری در نظر علامه معرفت عبارتاند از:
پرداختن به مسائل جامعه، پرهیز از نقل مسائل ظاهرى و خسته‏كننده، اظهار دقايق تعابير قرآنى و بيان آنها با اسلوبى ادبى و تطبيق آنها با هستى و حيات و سنن اجتماعى موجود در جامعه، دوری از هر گونه تعصّبات افراطى هر گونه تكلّف و ضعف، پرهیز از دخالت دادن اسرائيليات و روايات جعلى و ساختگى، پرهیز از ورود به محدوده ابهامات قرآن از قبيل حروف مقطعه، خوددارى از تفسیر امور غيبى، دوری از بیان اصطلاحات زائد، بیان گوشه‏هايى از بلاغت قرآن و اعجاز بيانى آن و سنتهاى حاكم بر جهان هستى و جامعه.356
علامه معرفت درباره تفسیر فی ظلال القرآن پیرامون این موضوع میفرماید:
اين تفسير از بهترين تفاسير ادبى- اجتماعى است كه به هدف احياى نهضت اصيل اسلامى به رشته تحرير در آمد. از جمله اهداف سیّد قطب نيز، پر كردن شكاف عميقى بود كه بين مسلمانان عصر حاضر و قرآن به وجود آمده بود و شناساندن رسالت علمى- سياسى قرآن و تبيين غيرت دينى و روحيّه جهاد- آن گونه كه مورد نظر قرآن است- همراه با تربيت اسلامى و قرآنى نسل كنونى مسلمانان و نيز نشان دادن آثار و نشانه‏هاى راهى است كه مسلمانان بايد آن را بپيمايند.357
علامه در زمینه آیات بحث فقط اشاره به آیه نخست دارد و با استفاده از آن به اثر منفی تشکّلات حزبی در آزادی مردم در انتخابات پاسخ میدهد. ایشان میفرماید:
یک پیامد منفی تشکّلات حزبی، انتخاباتی است که از کانال حزبی انجام گیرد. در این حالت انتخابات آزاد نیست؛ بلکه در چارچوب تصمیمات حزبی است. برداشتهای ناروا در این زمینه ناشی از اندیشههای ناپخته سیاسی است. اسلام سعی بر آن دارد که مردم در صحنههای سیاسی حضور فعّال داشته باشند. این رشد سیاسی برخاسته از احساس دینی آنان است. مسئله جهتدهی سیاسی، مسئله دیگری است. اگر گروهی از اندیشمندان دینباور و آشنا به اوضاع سیاسی گرد هم آیند و با اندیشه صحیح بهترین را جستجو کنند و بر مردم عرضه کنند و بدین روش بر پختگی آن بیافزایند و آماده پذیرش نظر مردم باشند. آیه نخست معنایش این است که باید گروهی از شما گرد هم آیند و راه اصلاح را ارائه دهند و پسندیده را از ناپسند جدا سازند. البته با تعدّد تشکّلات حزبی، بهتر میتوان مشکلات سیاسی را حل نمود؛ زیرا مراکز تحقیق در علوم سیاسی هر چه متنوّعتر، تضارب آراء بیشتر، کاستیها کمتر و پیشرفت علم بیشتر خواهد شد.358
3-2-1-5-2- دیدگاه سیّد قطب
جناب سیّد قطب در بسیاری از مواضع تفسیر خود، قرآن را کتاب تلاوت صرف نمیداند؛ بلکه آن را کتاب زندگی معرفی میکند. ایشان قرآن را کتاب حق و قانون معرّفی میکنند.359 وی علّت اینکه قرآن در زمان ما به تفسیر بیشتر احتیاج دارد همین فاصله زیاد ما با زمان نزول و فهم قرآن معرّفی میکند.360 از این دست مطالب در تفسیر ایشان کم و بیش به چشم میخورد و با ادبیاتی شیرین به دور از هر گونه افراط در مباحث علمی گوناگون، مقصود خود و تفسیر را همان گونه که نیاز جامعه است بازگو میکند.
جناب سیّد قطب درباره آیه نخست بحث میفرماید:
در میان مردم باید گروهی باشد که آنان را به خوبی دعوت نمایند و از بدی باز دارند. مفهوم نص قرآنی وجود چنین قدرتی را لازم میداند. اگر چه ممکن است غیر مقتدری دعوت به خیر نماید؛ اما امر و نهی تنها از مقتدر بر میآید. در این قدرت افراد با تکیه بر رشته خدا و برادری یزدانی بر انجام این دو رکن نظارت میکنند. چنین برنامهای هم مقتضی دعوت به خیر است تا مردم با حقیقتش آشنا شوند و هم مقتضی قدرتی که به کار نیک امر کند و از بدی نهی نماید. آنگاه از این قدرت اطاعت میشود. وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّه‏.361
ایشان چنین ادامه میدهد:
برنامه خدا در زمین علاوه بر پند و اندرز، حصول قدرت بر تسلط پدیدآوری نیکی و نابودی بدی از زندگی بشریت است. چنین قدرتی نباید بگذارد چنین وظیفهای بازیچه هرزگان برای برآوردن اهداف شومشان باشد. این قدرت باید تضمین کند که هر کسی نتواند درباره وظایف گروه ارشاد با رأی و هوس خود دم زند و آن را خیر شمارد. ملت اسلامی و بشریت رستگار نمیشود مگر اینکه کار خیر بر جامعه حکمفرما شود و خوب، خوب و بد، بد به شمار آید و از چنین قدرتی اطاعت شود. پس گروهی باید باشند تا با نیروی ایمان به خدا و محبت بتوانند این وظیفه را انجام دهند. در محیط این گروه است که برنامه آسمانی نفس میکشد و در نزدشان پسندیده، فضیلت و حقیقت است و ناپسند، باطل و ستمگری است. در سرزمینشان کار نیک سادهتر از کار بد و حق قویتر از باطل و دادگری نافعتر از ستمگری است. در آنجا نیکیکننده یاری میشود و بدیکننده با مقاومت روبرو میشود. خوبی به آسانی رشد میکند و بدی جز با سختی رشد نمی‌کند.362
ایشان در شرح آیه دوّم میفرماید:
امت اسلامی باید ارزش و هدف آفرینش خود را که پیشوایی است، بداند؛ زیرا بهترین امت است. چنین امتی نباید دنبالهرو امتهای دیگر باشد؛ بلکه همیشه به آن‌ها چیزی عطا کند. عطای او باید از جمله بینش و معرفت صحیح باشد. امت اسلامی باید ریاست را به عهده گیرد که البته با گرفتاریها همراه است و با ادّعا نمیسازد. امت اسلامی هنگامی شایستگی پیشوایی را خواهد داشت که از جهانبینی اعتقادی و نظام اجتماعی خود برخوردار باشد و هنگامی دوام مییابد که پیشرفت علمی داشته در آبادی زمین بایسته حق خلافت الهی بپردازد. او باید در میادین گوناگون زندگی گوی سبقت را برباید. در سرآغاز این تکالیف باید زندگی را از فساد برهاند. نیرویی که در سایهاش امر به معروف و نهی از منکر ممکن باشد تا بتوانند به مردم سود رسانند.363
سپس ایشان چنین ادامه میدهد:
خداوند منزّه از این است که برای جانبداری از گروهی، امت محمد -صلّی الله علیه و آله- را بهترین خوانده باشد و بهترین بودن اعطای نشان نیست؛ همان‌گونه که اهل کتاب میاندیشیدند و می‌گفتند: «نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَ أَحِبَّاؤُهُ»، چنین نیست؛ بلکه مایه افتخار انسان و رضایت پروردگار گفتار و کردار شایسته است. امر به معروف و نهی از منکر و ایمان به خدا کاری است که امت اسلام به آن دست مییازد و سختیها را در قبال آن میخرد. ایمان به خدا معیار صحیحی از نیک و بد است. اصلاح مردمان در نیکی و بدی به تنهایی کافی نیست؛ چون گاهی فساد چنان عمومی میشود که معیارها به هم میریزد. جهانبینی الهی در ارکان اخلاقی نمودار میشود. مردم این ارکان را به خاطر خشنودی خدا و دوری از خشم او رعایت میکنند و قدرت خدا در دلها و شریعتش در جامعه از آن حفاظت می‌کند. ایمان به تحمل رنجها در این راه کمک میکند.364
3-2-1-6. مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری
استاد علامه معرفت تفسیر اجتماعی را تعریف کردند و ویژگیهای آن را برشمردند و تفسیر سیّد قطب را یک تفسیر اجتماعی برشمردند. به واقع چنین است و تفسیر سیّد قطب پاسخی به نیاز جامعه است. علامه معرفت خود تفسیر علمی اجتماعی چندانی نداشتند و همانطور که بیان شد تنها تفسیر اجتماعی که از ایشان یافت شد همان ذیل موضوع تشکّلات حزبی است.
علامه از آیه نخست بحث استفاده میکند که تشکّلات حزبی نباید به نحوی باشد که آزادی مردم گرفته شود؛ بلکه باید این گروه گرد هم جمع شوند و به مردم راه صلاح را ارائه دهند و انتخاب را به عهده ایشان گزارند. این تفسیر -با توجّه به فعل یدعون که به معنای دعوت مینمایند است- و موضوعی که علامه ذیل آن بحث میکند و اصل آزادی انتخاب که در عقل و قرآن و روایات مبانی آن هست و در بحث قرآن و حقوق برخی از آنها خواهد آمد، تفسیر صحیحی به نظر میرسد.
سیّد قطب در این زمینه چون ذیل موضوع خاصی بحث نمیکند و در صدد تفسیر آیه است شرح مفصّلی پیرامون آیات بحث میدهند که با توجه به مفهوم‌شناسی و نکات یاد شده، نوعی توسعه در معنا محسوب است و صحیح به نظر میرسد.

3-3. قرآن و حقوق

جناب استاد ناصر کاتوزیان حقّ فردی را به سه گروه اصلی زیر تقسیم میکند:
1. حقوق سیاسی: حقّ سیاسی اختیاری است که شخص برای شرکت در قوای عمومی و سازمان‌های دولت دارد؛ مانند حقّ انتخاب کردن و انتخاب شدن در مجالس قانون‌گذاری و پذیرفتن تابعیّت.
2. حقوق عمومی: حقّ عمومی مربوط به شخصیّت انسان و ناظر به روابط دولت و مردم است؛ مانند حقّ حیات، آزادی وجدان و بیان. هرچند که حقوق عمومی بیشتر در برابر قدرت دولتها مورد استناد قرار میگیرد، در روابط خصوصی نیز قابل اجرا است. هر کس باید به حیات و آزادی و شرافت و شخصیّت دیگران احترام بگذارد.
3. حقوق خصوصی: حقّ خصوصی اختیاری است که هر شخص در برابر دیگران دارد؛ مانند حقّ مالکیّت، حقّ ابوت و بنوت، حقّ شفعه و حقّ انتفاع.365
با توجه به این تقسیمبندی روشن است که بحث آزادی انسان‌ها در این فصل ناظر به حقوق عمومی و بحث قانون‌گذاری ناظر به حقوق سیاسی است.
3-3-1. آزادی انسان‌ها
آزادی انسان‌ها از جنبههای گوناگون حیات اجتماعی، از جمله حقوق هر انسانی است و در قانون هر کشوری به صورتهای متفاوت به آن توجّه میشود. از آنجا که علامه معرفت و سیّد قطب هر دو بزرگوار به مبنای آزادی انسان گرچه ذیل عناوین مختلف پرداختهاند، آزادی انسان‌ها را در همین زمینه مبنایی در نظر ایشان مقایسه مینماییم. در این مجال تنها به یکی از مبانی آزادی انسان که جنبه فطری و وجدانی او است میپردازیم و نظر علامه معرفت و سیّد قطب را پیرامون این موضوع با یکدیگر مقایسه میکنیم.
3-3-1-1. آیه
«يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ366 اى مردم! در واقع ما شما را از مرد و زنى آفريديم و شما را نژادها و قبيله‏هايى قرار داديم تا يكديگر را بشناسيد در حقيقت ارجمندترين شما نزد خدا خودنگهدارترين (و پارساترينِ) شماست.»
3-3-1-2. مفهوم‌شناسی
این آیه لغت دشواری ندارد.
3-3-1-3. نکات تفسیری
علامه طباطبایی میفرماید:
حقّ مطلب اين است كه جمله «وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ» اگر بگوييم ظهور در مذمّت تفاخر به خصوص انساب دارد، وجه (از آدم و حوا بودن همه انسان‌ها) بهتر است، وگرنه وجه (از مطلق زن و مرد بودن انسان‌ها) بهتر است، چون عمومى‏تر است. مردم از اين جهت كه مردمند همه با هم برابرند، و اختلافى كه در خلقت آنان ديده مى‏شود برای این است كه يكديگر را بشناسند، تا اجتماعى كه در بينشان منعقد شده نظام بپذيرد، و ائتلاف در بينشان تمام گردد و پاى تعاون در كار ‏آيد؛ پس غرض از اختلافى كه در بشر قرار داده شده اين است، تا امتيازى را كه در بين آنان بايد باشد بيان كند، اما نه امتياز موهوم، امتيازى كه نزد خدا امتياز است، و حقيقتاً كرامت و امتياز است.367
علامه طبرسی مینویسد: «شما را از آدم و حواء آفريديم، به اين معنا كه شما در نسب متساوى هستيد، چون همگى در نسب به آدم و حواء مى‏رسيد، اينجا خداوند مردم را از تفاخر به وسيله انساب نهى فرموده است.»368
سیّد علی اکبر قرشی در تفسیر آیه بحث مینویسد:
همه از آدم و حوا هستيد و همه به يك اصل برمى‏گرديد و افراد يك خانواده‏ايد. در عين حال، آيه شريفه مبين يك مطلب مستقلى است و آن اينكه نژاد، رنگ، حسب و نسب، عرب و عجم بودن سبب امتياز و تفاخر و كرامت نمى‏تواند باشد، زيرا كه همه به يك پدر و مادر برمى‏گرديد، شعب و قبيله بودن هم براى شناسايى است

پایان نامه
Previous Entries منابع پایان نامه درمورد امر به معروف، نهی از منکر، علوم اجتماعی، علامه طباطبایی Next Entries منابع پایان نامه درمورد عدالت اجتماعی، تعبیر و تفسیر، آیات و روایات، ارزشهای اجتماعی