منابع پایان نامه درمورد تفسیر علمی، مفهوم شناسی، انتقال معنا، تفسیر و تأویل

دانلود پایان نامه ارشد

بیشتر ناظر به علم لدنی یا علم حضوری است وگرنه در عرف به نتایج تحقیقات بشری هر چند به قطعیّت هم نرسیده باشد، علم اطلاق میشود.
دکتر رضایی اصفهانی در این زمینه میفرمایند: «علوم تجربى، يقين به معناى اخص (قطع صددرصد) نمى‏آورد؛ اما اگر يك دليل عقلى، با آن همراه شود ممكن است قطع‏آور باشد.»10
منظور از علم در این پایان‌نامه مورد سوّم از اصطلاحات علوم در نظر استاد مصباح مى‏باشد؛ گرچه كسانى كه قرآن را با علوم تجربى، تطبيق مى‏كنند بيشتر نظر به علوم قابل تجربه حسى دارند. چون این تحقیق مقایسهای میان نظرات علامه معرفت و سیّد قطب است؛ تنها علومی را میتوان بررسی نمود که آن دو دانشمند بررسی کرده باشند. به علاوه حجم پایان‌نامه محدود است و امکان بررسی همه دیدگاه‌های ایشان فراهم نیست؛ بنابراین به گلچینی از نظرات ایشان در زمینه علوم طبیعی و انسانی میپردازیم.
1-1-2- مفهوم شناسی تفسیر
در این قسمت به مفهوم شناسی تفسیر در سه بخش تفسیر در لغت، تفسیر در اصطلاح و جمعبندی معنای لغوی و اصطلاحی تفسیر خواهیم پرداخت.
1-1-2-1. تفسیر در لغت
تفسیر از ماده فسر است و علمای لغت به صورتهای زیر آن را تبیین کردهاند.
صاحب المعجم الوسیط میفرماید: «تفسیر به معنای شرح و بیان است.»11
راغب اصفهانی میگوید: «تفسیر مبالغه فعل فسر است و تفسیر گاهی در آنچه به مفردات الفاظ و غرائب آن و در آنچه به تأویل اختصاص دارد؛ گفته میشود و به همین دلیل است که گفته میشود تفسیر خواب، همان تأویل آن است.»12
ابن منظور میفرماید: «وقتی گفته شود چیزی را تفسیر نمود؛ یعنی آن را بیان و روشن نمود. ابن اعرابی گوید: تفسیر و تأویل به یک معنا است و فسر در آیه «وَ أَحْسَنَ تَفْسِيراً» به معنای پردهبرداری از پوشیده است و تفسیر پردهبرداری مراد از لفظ مشکل است و تأویل رد یکی از دو احتمال است به آنچه که مطابق ظاهر است.»13
علامه طریحی میفرماید: «تفسير پردهبرداری از معنى لفظ و اظهار آن است. از فسر که خود مقلوب از سفر است گرفته شده است. وقتی گفته میشود أسفرت المرأة عن وجهها؛ یعنی زن پرده از چهرهاش برداشت و أسفر الصبح؛ یعنی هنگامی که صبح آشکار شود.»14
جوهری میفرماید: «فَسر، یعنی بیان و تفسیر مانند آن است.»15
شریف جرجانی میفرماید: «مفسر آن است [که با تفسیر] بر وضوح نص اضافه کند. این وضوح بر وجهی است که در آن احتمال تخصیص نیست اگر چه عام باشد.»16
فیروزآبادی نیز میفرماید: «فَسْر به معنای بیان است و وزن فعلی آن مطابق وزن فعلی ضرب است و تفسیر مانند آن است.»17
1-1-2-2- تفسیر در اصطلاح
تفسیر در اصطلاح معانی گوناگونی دارد که در این مجال به چند مورد از این تعاریف می‌پردازیم:
حریری میفرماید: «تفسیر، اصطلاحاً بيان و تشريح معنى و لفظ آيات قرآن است؛ يعنى توضيح و رفع اجمال و گشودن گره‏هاى لفظى و معنايى قرآن مجيد.»18
علامه طباطبایی میفرماید: «تفسير، بيان معاني آيات قرآن و پردهبرداری از مقصود و مدلول آن‌ها است.»19
زرکشی میفرماید: «تفسیر، علمی است که به وسیله آن فهم کتاب خدا که بر پیامبرش محمد -صلّى اللّه عليه و سلّم- نازل شده و بيان معاني آن، و استخراج‏ أحكام آن‏ و حكمش شناخته میشود.»20
مغنیه میفرماید: «تفسير در اصطلاح، علمی است که در آن از معانی و ویژگیهای الفاظ قرآن بحث می‌شود.»21
علامه معرفت در این زمینه میفرماید:
تفسير در اصطلاح مفسران عبارت است از زدودن ابهام از لفظ مشكل و دشوار، كه در انتقال معناى مورد نظر، نارسا و دچار اشكال است. ساختار تفسیر از باب تفعیل است ماده فسر را به باب تفعيل برده‏اند تا بيانگر مبالغه در دستيابى به معنا باشد، زيرا قانون كلى داريم كه زيادة المباني تدلّ على زيادة المعاني؛ يعنى هر چه تعداد حروف يك كلمه بيشتر باشد، به همان تناسب معانى بيشترى را افاده خواهد كرد؛ از اين رو تفسير، تنها كنار زدن نقاب از چهره لفظ مشكل و نارسا نيست، بلكه عبارت است از زدودن ابهام موجود در دلالت كلام. بنابراين، تفسير در جايى است كه گونه‏اى ابهام در لفظ وجود دارد كه موجب ابهام در معنا و دلالت كلام مى‏شود و براى زدودن ابهام و نارسايى، كوشش فراوانى مى‏طلبد. همين نكته مرز بين تفسير و ترجمه است؛ زيرا ترجمه در جايى است كه معناى لغوى لفظ را نمى‏دانيم، كه البته با مراجعه به فرهنگ‏ها مشكل حل مى‏شود و تلاش و زحمت چندانى هم لازم نيست، بر خلاف تفسير كه در آن، در عين روشنى معناى لغت، هم چنان هاله‏اى از ابهام بر چهره آن نشسته است.22
از جناب سیّد قطب تعریفی درباره تفسیر مشاهده نشد.
1-1-2-3. جمعبندی معنای لغوی و اصطلاحی تفسیر
دکتر رضایی اصفهانی چنین نتیجه‌گیری مینمایند:
در تعريف‏هاى اصطلاحى و لغوى تفسير، بر اين عناصر تكيه شده است:
الف- تفسير كشف و پرده‏بردارى از ابهامات است.
ب- در تفسير لازم است مقاصد و اهداف گوينده سخن واضح شود.
ج- در تفسير، مدلول لفظ يا كلام روشن مى‏شود، چه آن لفظ مشكل و چه آسان باشد. پس مقيّد كردن تفسير، به لفظ مشكل يا مقيّد كردن تفسير به معناى غير ظاهرى وجهى ندارد .به عبارت ديگر اگر معناى الفاظ جمله يا آيه‏اى به صورت تك تك و كلمه به كلمه آسان و روشن باشد، اما مراد و مقصود از كل جمله معلوم نباشد، كلام احتياج به تفسير دارد. همچنين اگر لفظى از نظر معنا مشكل باشد و يا تركيب يك آيه مشكل باشد، احتياج به تفسير دارد؛ اگرچه آن تفسير، معناى ظاهرى كلام را بيان كند.
د- بيان و اظهار كردن، يكى از عناصر تفسير است. پس اگر با تفكّر و تحقيق مراد يك آيه را كشف كنيم و مدلول براى خود ما روشن شود، ولى به مرحله گفتار يا نوشتار نرسد، تفسير متحقق نشده. به همين جهت است كه اين مراحل را تفسير نمى‏دانيم:
1. خواندن آيات قرآن (قرائت)
2. علم تجويد و قواعد صحيح خواندن قرآن.
3. ترجمه الفاظ و جملات قرآن (ترجمه قرآن بايد خلاصه التفسير باشد پس مى‏توان آن را، نوعى تفسير دانست.)
4. مرحله تدبر و تفكر در آيات كريمه قرآن (فهم قرآن)
ولى اگر ماحصل تفكر ما درباره قرآن، به صورت نوشته يا بيان در آيد، تفسير ناميده مى‏شود.23
1-1-3- مفهوم شناسی تفسیر علمی
تفسیر علمی تعریفهای متعدّدی دارد. بر اساس این تعریفها است که موافقتها و مخالفتها با تفسیر علمی شکل میگیرد. اکنون برخی از این تعاریف را بیان میکنیم.
دکتر ذهبی مینویسد: «تفسير علمى تفسيری است که اصطلاحات علمي را در عبارتهای قرآنی حاکم میکند و در استخراج علوم گوناگون و آرای فلسفی از آن تلاش میشود.»24
دکتر عدنان زَرزور میگوید: «تفسير علمي استناد به حقايق علمي تجربي و نظريات آن در شرح آيات مربوط به طبيعت و انسان و سایر علوم مختلف در قرآن است.»25
فهد رومی در تبیین منظور از تفسیر علمی میگوید: «منظور از تفسیر علمی همان کوشش مفسر در کشف رابطه بین آیات وجودی قرآن کریم و مکتشفات علم تجربی است بر وجهی که اعجاز را برای قرآن ثابت نماید که بر منبع ان و صلاحیت آن برای هر زمان و مکان دلالت میکند.»26
امين الخولي مى‏نويسد: «آن تفسيرى است كه طرفداران آن، اقدام به استخراج همه علوم قديم و جديد از قرآن مى‏كنند و قرآن را ميدان وسيعى از علوم فلسفى، انسانى در زمينه پزشكى، كيهان‏شناسى و فنون مختلف … مى‏دانند و اصطلاحات علمى را بر قرآن، حاكم مى‏كنند و مى‏كوشند كه اين علوم را استخراج كنند.»27
عبدالرحمن العك تفسير علمى، را اين‏گونه تعريف مى‏كند: «اين تفسير، در اصل براى شرح و توضيح اشارات قرآنى است كه به عظمت آفرينش الهى و تدبير بزرگ و تقدير او اشاره دارد.»28
دکتر رفیعی پس از ذکر تعاریف مختلف در کتاب خود چنین نتیجه‌گیری میکند:
در اغلب تعاریف تعبیر تحکیم نتایج علوم بر قرآن و تلاش برای تطبیق میان آرای علمی و فلسفی با قرآن مشاهده میشود. در صورتی که مقصود از همه تفاسیر علمی چنین تحکیم و تطبیقی نیست. به نظر میرسد تعریف دکتر فهد رومی از این اشکال خالی و جامعتر از بقیه باشد. تعبیر اجتهاد مفسر در کلام وی شامل تفسیر علمی مقبول و مردود است. همچنین تعبیر علم تجربی سایر علوم مانند کلام و فلسفه را خارج میکند.29
علامه معرفت تفسیر علمی را به صورت جداگانه تعریف نکردهاند، ولی با توجه به هدف تفسیر علمی که مطرح مینمایند، میتوان تا حدودی با تعریف تفسیر علمی در نظر ایشان پی برد. ایشان در این زمینه میفرمایند:
هدف تفسیر علمی آن است كه نشان دهد قرآن- كه سخن حقّ است- حاوى اشاراتى است گذرا بر بسيارى از اسرار طبيعت كه علم، به تازگى آن را كشف كرده يا در آستانه كشف آن است. روشنفكرانى كه در كنار قرآن، به علوم جديد هم توجّه داشته‏اند، به اين سو روى آورده‏اند تا روشن كنند دين با علم هماهنگ است و اين سخن حق از كسى است كه به اسرار جهان طبيعت آگاه است؛ زيرا خود آفريننده آن است؛ «قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ»30 بگو: قرآن را كسى فرو فرستاده‏ كه از اسرار نهان آسمان‌ها و زمين آگاه است. بنابراين، روشنفكران دانشمند و معتقد كوشيده‏اند اين حقيقت را براى همه روشن كنند و بدين طريق يكى از وجوه اعجاز قرآن را اثبات كنند و رمز بقا و جاودانگى اين كتاب الهى را نشان دهند.31
پس تفسیر علمی در نظر ایشان چنین تعریف میشود: تفسیر علمی، تفسیر قرآن با استفاده از علوم است به نحوی که هماهنگی علم و دین و اعجاز علمی قرآن را به اثبات رساند و حاکی از آگاه بودن گوینده قرآن به اسرار طبیعت باشد.
علامه معرفت به يك قسم خاص از تفسير علمى، يعنى «تحميل علوم بر قرآن» سخن گفته و از اقسام ديگر، سخنى به ميان نياورده است. همچنین ايشان به يكى از نتايج تفسير علمى، يعنى «اثبات اعجاز علمى قرآن»، اشاره كرده است.32 تحمیل علوم بر قرآن در متن عربی التمهید فی علوم القرآن و اعجاز علمی در هر دو متن عربی و فارسی به چشم میخورد.
سیّد قطب با تفسیر علمی محض مخالف است و دلایل گوناگونی33 را برای مخالفت با آن بیان میکنند. تفسیر علمی محض به این معنا که شاید در بدو نظر، ایشان از مخالفان سرسخت تفسیر علمی به شمار رود، در حالی که با ادامه بررسی‌ها روشن می‌شود که خود ایشان هم از علوم گوناگون برای تفسیر علمی بهره برده است. نتیجه‌اش این است که ایشان با تفسیر علمی محض و بی قید و شرط مخالف است. تفسیر علمی محضی که در آن علوم بر قرآن مسلّط است و ایمان مردم به واسطه تغییر نظریات علمی، به قرآن سست می‌شود. سیّد قطب با چنین تفسیر بی‌قید و شرطی مخالف است.
با این حال سیّد قطب تعریفی از تفسیر علمی ارائه ننمودند. شاید بتوان با توجه به همین دلایل و توضیحات ایشان تفسیر علمی در نظر ایشان را چنین تعریف نمود: تفسیر علمی، تفسیری است که در آن از علوم و نظریههای اثبات شده برای فهم بهتر قرآن و توسعه در مفهوم آیات آن طوری استفاده شود که در هر حال قرآن اصل باشد و تابع علوم نشود و تحمیل بر قرآن هم مطرح نباشد و مفسّر همیشه احتمال تغییر در نظریات را بدهد.
دکتر رضایی اصفهانی پس از آن که شیوههای تفسیر علمی را در سه دسته بیان میکند، در پایان یکی را میپذیرد. این سه دسته عبارتاند از: استخراج همه علوم از قرآن كريم، تطبيق و تحميل نظريات علمى بر قرآن كريم و استخدام علوم براى فهم بهتر قرآن. ایشان شیوه اخیر را میپذیرد و آن را چنین شرح میدهد:
مفسر با دارا بودن شرايط لازم و با رعايت ضوابط تفسير معتبر اقدام به تفسير علمى قرآن مى‏كند. او سعى دارد با استفاده از مطالب قطعى علوم (كه از طريق دليل عقلى پشتيبانى مى‏شود) و با ظاهر آيات قرآن (طبق معناى لغوى و اصطلاحى) موافق است به‏ تفسير علمى بپردازد و معانى مجهول قرآن را كشف و در اختيار انسان‌هاى تشنه حقيقت قرار دهد. اين شيوه تفسير علمى، بهترين نوع و بلكه تنها نوع صحيح از تفسير علمى است.34
1-1-3-1. جمعبندی تعاریف اصطلاحی تفسیر علمی
همان‌طور که ملاحظه میشود، از برخی از تعاریف مخالفت با تفسی

پایان نامه
Previous Entries منابع پایان نامه درمورد تفسیر علمی، مفهوم شناسی، علوم انسانی، علوم طبیعی Next Entries منابع پایان نامه درمورد تفسیر علمی، مفهوم شناسی، تحلیل انتقادی، علوم انسانی