منابع پایان نامه درمورد تفسیر علمی، معناشناسی، مفهوم شناسی، قضا و قدر

دانلود پایان نامه ارشد

را؛ پس ممکن است موجوداتی وجود داشته باشند اما نر و ماده نداشته باشند. آیه بحث نیز که همه چیزها را زوج معرفی میکند؛ با وجود چنین موجوداتی منافات ندارد. به این ترتیب که معنای زوج همان‌طور که گذشت فقط به نر و ماده اطلاق نمیشود و قرینهای گوناگون از نوع شباهت یا تضاد یا کثرت و غیره را در بر میگیرد که علامه به این مورد اخیر اشاره نمودند.
علامه معرفت و سیّد قطب هر دو دانشمند معظم بحث زوجیّت را به بحث ذرات درون اتم‌ها نیز مرتبط میدانند. این بحث تفسیر قطعی آیه نمیتواند باشد، چرا که ممکن است که آیه به ابتدای مرز ماده اشاره داشته باشد؛ به این معنا که کوچکترین ذره ماده از دو جزء تشکیل شده است و چون برای اتم بیش از دو ذره کشف شده است و هنوز هم امکان کشف ذرات بیشتر هست و هر یک از این اجزاء هم ممکن است دارای اجزایی باشد؛ نمیتوان آن را از تفسیر قطعی به حساب آورد. بلکه ذرات مثبت و منفی اتم میتواند از مصادیق آیات باشد. همان‌طور که اصناف موجودات مثل و شب و روز هم از مصادیق آن است. این اشکال به خصوص به دیدگاه سیّد قطب ممکن است وارد باشد؛ چرا که ایشان ساختار جهان را از اتم معرفی کرده و آن را زوج معرفی کردهاند. در حالی که همان‌طور که بیان شد چنین نیست. علامه که ذرات اتم را چهار مورد معرفی کرده و آن را به زوجیّت و واژه زوجین مرتبط دانسته است؛ از این نظر که زوجین همان‌طور که در مفهوم شناسی گذشت یک جفت است و یک جفت بر دو مورد اطلاق میشود، نه بر چند مورد؛ تا زوجین دلالت بر چهار مورد کند؛ شاید نظرشان قابل اشکال باشد. البته در قرآن به هر یک از زن یا مرد نیز زوج اطلاق شده است ولی باز دلالتی بر این‌که زوجین بر چهار مورد دلالت کند شاید نباشد.
درباره ستارگان دوگانه در نظر سیّد قطب یا جزء راست و چپ در شیمی در نظر علامه مطلبی یافت نشد.

2-2-3- اندازه زنی و هماهنگی موجودات
خداوند در قرآن از هماهنگی و دارای مقدار مشخص و اندازه معلوم بودن آفریدگان سخن میگوید. این تقدیر و هماهنگی در نظر علامه معرفت و سیّد قطب به چه معنا است و چگونه با مفاهیم علمی بیان میشود؟
2-2-3-1- آیه
«إِنَّا كُلَّ شَيْ‏ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَر؛227 در حقيقت ما هر چيزى را به اندازه آفريديم.»
2-2-3-2- مفهوم شناسی
مهمترین لغت این آیات واژه قدر است. در ادامه به معناشناسی آن خواهیم پرداخت.
2-2-3-2-1- قدر
جناب مصطفوی میفرماید: «قدر به معنی مقدار و نهایت معیّن است و اسم مصدر و حاصل تقدیر و اظهار توانایی است.»228 پس قدر در آیات بحث، به معنای مقدار و اندازه است.
2-2-3-2-2- شیء
راغب اصفهانی فرمودند: «شیء همان است که صحیح است که آن دانسته شود و از آن خبر داده شود و نزد بسیاری از متکلمان اسمی است که معنای مشترک دارد و در خداوند و غیر او به کار میرود و بر موجود و معدوم واقع میشود و نزد بعضی از ایشان شیء عبارت از موجود است.»229

جناب آقای مصطفوی فرمودند: «شیء بر هر چیزی که انسان از موضوع یا حكم یا عمل بخواهد، اطلاق میشود.»230
2-2-3-3. نکات تفسیری
آیت الله مکارم شیرازی فرمودند:
هم عذابهاى دردناك آن‌ها در اين دنيا روى حساب است، و هم مجازاتهاى شديد آن‌ها در آخرت، نه تنها مجازاتها كه هر چيزى را خدا آفريده روى حساب و نظام حساب شده‏اى است، زمين و آسمان، موجودات زنده و بيجان، اعضاى پيكر انسان، و وسائل و اسباب حيات زندگى هر كدام روى حساب و اندازه لازم است، و چيزى در اين عالم بى حساب و كتاب نيست، چرا كه آفريده آفريدگار حكيمى است.231
یوسف الحاج مینویسد: «علمای توحید، ظاهر چیزی را که عقول را به شگفتی میدارد؛ هدایت الهی و علمای علوم طبیعی آن را غریزه مینامند. غریزه پدیدهای است که در آفریدگان، بدون یادگیری وجود دارد؛ عمل پاکیزهای که دارای مراحل و با برنامهریزی است و حیوان بدون آموزش آن را انجام میدهد.»232
2-2-3-4. نکات علمی
همه اجزای آفرینش با هم در ارتباط است و همه آن‌ها هم به اندازه معیّن آفریده شده است. در آیه عبارت کل شیء آمده است. پس دلالت بر کلی بودن هماهنگیها دارد. ممکن است این هماهنگی در ریزترین چیزها مثل محدوده اتم یا بزرگترین چیزها مثل ستارگان و کهکشانها وجود داشته باشد. این هماهنگی در همه چیز است. یکی از این نمونهها موضوع جاذبه عمومی و زوجیّت موجودات است که در گذشته به آن اشاره شد. همچنین اینکه دانشمندان توانستهاند حتی سرعت دور شدن بعضی ستارگان را اندازهگیری کنند، نشان از قوانین حاکم بر آن دارد که این مطلب نیز گذشت. به علاوه جریان آفرینش انسان در هر مرحله آن نیازمند اندازه‌گیریهای گوناگون است که بخشی از آن گذشت. همچنین ویژگیهای گوناگون درمانی عسل هم که در آینده بحث آن میآید میتواند نمونهای از این اندازهگیریها باشد.
یک نمونه دیگر، درباره ایک نیومان است. مک کلانگ مینویسد: «ایک نیومان، مگسی دمدراز است. نوعی از این مگس است که بر پشت کرم پروانه و بید، تخم مینهد. همین که لاروها سر زدند کرم را سوراخ کرده؛ در شکمش میروند و از درونش تغذیه میکنند.»233
همه این‌ها تنها نمونه‌هایی کوچک از اندازهگیریها و هماهنگیهای موجود در آفرینش است.
2-2-3-5. دیدگاه‌ها
2-2-3-5-1- دیدگاه علامه معرفت
علامه درباره آیه بحث به طور مستقیم نظری مطرح ننمودهاند؛ ولی درباره معنای قدر در بحث قضا و قدر، میفرمایند: «قدر به معنای اندازهگیری چیزی و شناخت اصل آن و حدود آن از زمان و مکان و سایر جهات محدود کننده وجود آن چیز است.»234
علامه معرفت در بحث قانون جاذبه عمومی پس از بیان وجود تعادل بین نیروی جاذبه و دافعه زمین، این موضوع را به آیه مورد بحث مربوط معرفی کرده میفرماید: «منزّه است کسی که هر چيزى را آفريده و به طور كامل اندازه آن را معين كرده است235 و هر چيزى را به اندازه آفريد.»236
2-2-3-5-2- دیدگاه سیّد قطب
از دیدگاه سیّد قطب، این گونه آیات از همان دسته آیاتی هستند که تفسیر علمی درباره آن‌ها مجاز است و میتوان مدلول آیات توسعه داد. این بحث در قسمت شیوه تفسیر علمی از نظر سیّد قطب در فصل اول گذشت.
ایشان واژه شیء را در آیه کلی دانسته و هر چیز کوچک و بزرگ و ساکت و گویا و ساکن و متحرک و غایب و حاضر یا معلوم و مجهول و به طور کلی همه چیز را مشمول آن دانستهاند.237
سیّد قطب در ذیل آیات 2 تا 3 سوره شریفه اعلی؛ مثالهای متعددی از این هماهنگی آفرینش بیان میکند. وی از کتاب «انسان به تنهایی نمیتواند پایدار و استوار بماند» از «موریسون» استفاده نموده است. ایشان مثالهایی از جانورانی زده است که بدون هیچ نشانه خاصی یا حتی در تاریکی به محل زندگی خود باز میگردند. بسیاری از حیوانات نیز بدون اینکه فرصت دیدار مادرشان را داشته باشند تا از او یاد بگیرند رفتار او را عینا تکرار میکنند.238
ایشان با استفاده از کتاب «الله و العلم الحدیث» مثالهای دیگری را در این زمینه مطرح نمودهاند و میفرمایند:
دانشمندان از روی هماهنگی فاصلههای ستارگان و حجم و جاذبه آن‌ها، توانستهاند موقعیت آن‌ها را تعیین کنند. همین وجود آن‌ها در موقعیت خود است که ظواهر معینی را در حرکت سیارگانی که آن‌ها را رصد میکنند، میپایند. محقق شدن فرضیه و نظریه دانشمندان بیانگر دقت در تقسیم این ستارگان در گستره فراخ فضا با نسبتهای معین است. در میان موجودات زنده هم نسبتهایی وجود دارد، مثلا پرندگان شکاری که از پرندگان کوچک تغذیه میکنند، تعدادشان کم است و تخم و جوجه کمی دارند و در مکانهای محدودی زندگی میکنند. در مقابل این امور عمر طولانی دارند. همه اینها تعادل را ایجاد میکند. مگس ملیونها تخم میگذارد و دو هفته عمر میکند. اگر با این مقدار تخم‌ریزی عمر طولانی داشت؛ زندگی سایر جانوران به خصوص انسان مختل میشد. همچنین میکروبها که تعداد و تولیدشان بیشتر است در مقابل مقاومت و عمر آن‌ها محدود است. هر جانوری برای دفاع از خود، مجهز به اسلحهای است؛ مانند سرعت دویدن، سم و شماره زیاد.239
2-2-3-6. مقایسه و بررسی و نتیجه‌گیری
علامه معرفت قدر را معنا کرده بودند و تعریف ایشان از قدر با آیات این بحث سازگار است و علامه ابعاد گوناگون قدر و اندازهگیری را نیز مطرح نمودند. همچنین ایشان تعادل میان نیروی جاذبه و دافعه زمین را از موارد هماهنگی موجودات به دست خداوند معرفی میکند.
سیّد قطب هم قدر را به همان معنای اندازهگیری و هماهنگی دانسته است و این گونه آیات را از آیاتی میداند که تفسیر علمی درباره آن‌ها مجاز است. سپس با استفاده از کتابهای گوناگون در این زمینه به گوشههایی از هماهنگیها اشاره میکند. جالب است که ایشان نه تنها به هماهنگی هر آفریده به تنهایی؛ بلکه به هماهنگی همه اجزای طبیعت نیز با هم میپردازد و این معنا هم با ظاهر آیات منافات ندارد. همچنین ایشان حتی به هماهنگی غیر زندهها مثل ماه و خورشید هم اشاره میکنند که این مسئله هم با آیات در تضاد و تناقض نیست.
با توجّه به معنای لغوی قدر گذشت که به معنای اندازهگیری و سنجش است که حاصل توانایی است؛ خداوند توانا است و این اندازهگیریها و هماهنگیها حاصل توانایی او است. علامه یا سیّد قطب هیچ یک توجهی به بیان این معنا نکردهاند.
آیات از دسته آیات کلی است و قید ندارد و به طور کلی از هماهنگی آفریدهها میگوید. این هماهنگی ممکن است مربوط به هر آفریده به تنهایی یا آفریدهها در ارتباط با یکدیگر یا حتی در بین غیر زندهها و ارتباطشان با زندهها باشد. همان‌طور که گذشت مفسران با استفاده از پیشرفتهای علوم به گوشههایی از این هماهنگیها اشاره کردند.
برخی هماهنگیهای موجود در پدیدهها را هدایت الهی و برخی غریزه حیوانی مینامند. قرآن غریزه را هم از نوع وحی -البته به معنای الهام فطری نه وحی رسالی- میداند. نمونه آن درباره زنبور عسل است که درباره او از واژه وحی استفاده شده است. غریزه در فرهنگ الهی همان هدایت تکوینی است که هر آفریدهای از راه آن در مسیر کمال خود میرود. این نمونه در آیه2 تا 3 سوره مبارکه اعلی بیان شد. علامه و سیّد قطب به این مطلب هم اشارهای نمیکنند که این غریزه است یا هدایت.
2-2-4- لقاح (زایا کردن ابرها و گیاهان)
خداوند در قرآن از تأثیر بادها در نزول باران سخن میگوید. البته برخی این آیات را به بحث گردهافشانی گیاهان نیز مرتبط میدانند. علامه معرفت و سیّد قطب چگونه ارتباط آیه این بحث را با پیشرفت علوم مطرح میکنند؟

2-2-4-1- آیه
«وَ أَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ، فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً؛240 و باد[ها]را بارور كننده (ابرها و گياهان) فرستاديم، و از آسمان آبى فرو فرستاديم.»
«وَ اللَّهُ الَّذي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثيرُ سَحاباً فَسُقْناهُ إِلى‏ بَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَحْيَيْنا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها؛241 و خدا كسى است كه بادها را فرستاد و (بادها) ابرى را بر مى‏انگيزند، و آن را به سوى سرزمين مرده رانديم، و بوسيله آن، زمين را پس از مردنش زنده مى‏كني.»
2-9-2- مفهوم‌شناسی
مهمترین واژههای این آیات لواقح است که خداوند بادها را چنین نامیده است. این واژه نیاز به بررسی دارد. در ادامه به معناشناسی آن میپردازیم:
2-2-4-2-1- لواقح
سیّد علی اکبر قرشی میفرماید:
لقح به معنى باردار كردن است. «لقح النّخلة»؛ يعنى گرد خرماى نر را به خرماى ماده پاشيد و آن را باردار كرد. لواقح جمع لاقحه است يعنى بادها را فرستاديم كه آبستن كننده‏اند؛ پس از آسمان آب نازل كرديم در اينكه گلها و ميوه‏ها به وسيله بادها تلقيح و آبستن ميشوند شكى نيست؛ ولى به قرينه «فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً» ظاهرا مراد آن است كه باد ابرهاى گرم را به منطقه سرد جوّ ميزند و سوزنهاى يخ را كه ذوب كرده و آبستن نموده به شكل باران در ميآورد.242
علامه طریحی میفرماید:
لَواقِحَ‏ يعني ملاقح جمع ملقحه؛ یعنی درخت و ابر را لقاح میدهد؛ گویا که آن را حرکت می‌دهد و گفته میشود که لواقح جمع لاقح است؛ یعنی حملکنندهها؛ به خاطر اینکه ابر

پایان نامه
Previous Entries منابع پایان نامه درمورد علامه طباطبایی، مفهوم شناسی، قرآن کریم Next Entries منابع پایان نامه درمورد علوم پزشکی، مفهوم شناسی، علامه طباطبائى، علامه طباطبایی