منابع پایان نامه درمورد تفسیر علمی، زبان قرآن، تناسب آیات، دانشگاه تهران

دانلود پایان نامه ارشد

درباره حکومت روشن کرد تا شبهه وراثت در خلافت که دورترین چیزها از روح و اصول اسلام است ایجاد نشود؛ پس با اینکه در حقّ علی -علیه السلام- جفا شد؛ ولی نظریه اسلام درباره حکومت بیان شد و آن مهمتر و بزرگتر است.94
سیّد هادی خسروشاهی -مترجم کتاب ایشان-، سخن وی را چنین نقد مینماید و میفرماید:
انتخاب علی -علیه السلام- طبق دستور خداوند و پس از نزول آیه شریفه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ»95 بود. این موضوع نشان میدهد که انتخاب علی -علیه السلام- یک مسئله داخلی و مربوط به وراثت نیست؛ بلکه خواست خدا بود که پیامبر مأمور به تبلیغ آن شد. به علاوه تعیین نظریه اسلام درباره حکومت بدین وضع و با تناقضات اعمال خلفای راشدین در این زمینه درست نیست و بنابراین به هیچ وجه نمیتوان این موضوعات را دلیل چگونگی مسئله حکومت از نظر اسلام دانست.96
تفسیر ارجمند فی ظلال القرآن با هزاران تأسّف، کم و بیش گهگاهی به سخنانی ناصواب پیرامون امیر المؤمنین علی -علیه السلام- آمیخته است. به عنوان مثال ذیل آیه «وَ نَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ» روایتی بیان میکند: «از علی -رضی الله عنه- روایت شده است که فرموده است: امیدوارم من و عثمان و طلحه و زبیر، از زمره کسانی باشیم که خداوند بزرگوار درباره ایشان فرموده است: «وَ نَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ» و آنچه در دل‏هايشان از كينه دارند، بر مى‏كنيم.»97
کرم سیاوشی میگوید:
درباره این گونه روایات میتوان اذعان نمود که احادیثی، ضعیف و مشکوک الصدور است و عدم صدور آنها تقریباً قطعی است؛ زیرا بر طبق این روایت امام علی -علیه السلام- برای حشر با کسانی اظهار امیواری نموده که تجانس و تقاربی با شخصیت ملکوتی وی ندارند. طلحه و زبیر در قتل عثمان دست داشتند؛ در حالی که علی -علیه السلام- در صدد ممانعت از قتل بود. عثمان در دوران خلافتش مرتکب اعمال خلاف قوانین الهی شد. طلحه و زبیر علیه امام مسلمین علی -علیه السلام- جنگ کردند و فتنه نمودند. در مقابل علی -علیه السلام- از هر گناهی پاک و ساقی کوثر و قسیم دوزخ و بهشت است. هیچ کدام از اینان تناسبی با مولا علی -علیه السلام- ندارند تا ایشان امیدوار همراهی آنان باشد.98
1-10. آثار سیّد قطب
التصوير الفني في القرآن، مشاهد القيامة في القرآن، هذا القرآن، خصائص التصور الاسلامي، معالم فی الطريق، الاسلام و مشكات الحضارة، نحو مجتمع الانساني، دراسات الاسلاميه، هذا الدین، المستقبل لهذا الدين العدالة الاجتماعيه في الاسلام، معركة الاسلام و الرأسماليه، السلام العالمي و الاسلام، مهمة الشاعر في الحياة، نقد كتاب مستقبل الثقافة في المصر، الاطياف الاربعة و طفل من القرية نمونهای از آثار متعدد و فراوان سیّد قطب است.99
1-11- شیوه علامه معرفت در تفسیر
آیت الله معرفت روشهای تفسیری را به دو روش اصلی تقسیم میکنند:
اول: تفسیر اثری که شامل روشهای تفسیر القرآن بالقرآن، تفسیر القرآن بالسنة، تفسیر القرآن بقول الصحابی و تفسیر القرآن بقول التابعی میشود. 100
دوم: تفسیر اجتهادی شامل شیوههای ادبی، فقهی، کلامی، فلسفی، عرفانی، اجتماعی، علمي، و جامع میشود. آن اقسام تفسیر بر حسب نوع اجتهاد در آن غالب بر تفسیر است.101
مقصود ایشان از تفسیر اثری، اعم از چهار روش فوق است و در تفسیر خود از همه این روش‌ها استفاده کرده است. ایشان از همه این شیوهها به تناسب استفاده نمودهاند.
البته ایشان تفسیر به رأی را محکوم میکند و آن را چنین تقسیمبندی مینماید: «نوع استبداد به رأی در تفسیر آیات الهی و تطبیق آیات بر مذهب و نظر خویش.» 102
آیت الله معرفت تفسیر عصری را هم جزء تفسیر اجتهادی معرفی مینماید که با توجه به نیازهای زمان و پیشرفت علوم به وجود آمد. شیوه علمی تفسیر را هم از جمله تفسیر عصری میداند.103
1-12- مبانی تفسیر علمی علامه معرفت
استاد معرفت قرآن را کتاب حکمت و هدایت و تربیت میداند که در آن اشارههایی گذرا به علوم و اسرار هستی شده است. این اشارات هدف اصلی این کتاب نبوده است؛ بلکه چون از نزد خداوندی که علم بی منتها دارد نازل شده است، حاوی این اشارات است.104
علامه معرفت درباره وجود همه علوم در قرآن ابتدا میفرماید:
کلام غزالی در اشتمال قرآن بر لطایف روشن است و توقف بر حقیقتهای آن فقط بعد از دستیابی علوم مرتبط و متناسبی که در قرآن آمده است؛ ممکن است و این سخن صحیحی است از این رو که یکی از وسایل شناخت معانی سخن خداوند متعال علوم بشری است و اینجا است که بین برانگیختن به سوی علوم و استخراج علوم از قرآن فرقی نیست.105
سپس علامه آیاتی را که قائلان به وجود همه علوم در قرآن به آن استناد نمودهاند دو دسته میداند:
اول: مقصود از کتاب در آن‌ها قرآن باشد؛ یعنی قرآن بیان همه امور مرتبط با شئون دین و احکام شریعت است. آیه «وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْ‏ءٍ»؛ يعني: بیانی برای امر شریعت است. نتیجه آنکه همه اصول معارف و مبانی احکام شریعت در قرآن هست. در این شکی نیست و چارهای نیست که چنین باشد نه بیشتر و نه کمتر. این به خاطر آن است که کسی که این بیان را به عهده گرفته است همان شارعی است که چارهای نیست که از جانب شرع و نه غیر آن باشد و روایات در این زمینه بسیار است. این مانند این است که هنگامی که پزشک ماهری به عهده گیرد که کتابی نوشته است که در آن همه آنچه را که مردم به آن نیاز دارند؛ جمع کرده است و سخن را به طور مطلق آورد. از این سخن او فقط استفاده میشود که اموری که به سلامتی و بیماری و داروها و دردها باز میگردد نه چیز دیگر، در آن هست. اگر مراد از آیه «ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْ‏ءٍ» قرآن باشد – و اگر مراد از آن لوح محفوظ باشد از بحث خارج است.
دوم: مقصود از کتاب در آن آیات لوح محفوظ باشد. مانند آیه «وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ» که مراد از آن لوح محفوظ است و کنایه از آن، علم خداوند است. 106
سپس درباره حدیث ابن مسعود که فرمود: «من أراد علم الأوّلين و الآخرين فليتدبّر القرآن» میفرمایند: «او علم شریعت و مکارم اخلاق را اراده کرده است؛ چرا که این علوم برای کسی که آن را اراده کند، از قرآن قابل استفاده است.»107
در پایان چنین نتیجه‌گیری میکنند:
آنچه به آن اعتقاد داریم این است که علوم قطعی بشری، توانایی ما را بر فهم معانی قرآن قرار میدهد و اینکه در قرآن اشارههای گذرا به اسرار وجود است که فهم حقیقت آن فقط بعد از شناخت اجمالی علوم و توقف بر بسیاری از اسرار پنهان طبیعت که علم از آن پرده برداشت و به مرور پرده برخواهد داشت و این بهترین وسیله سودمند برای دستیابی به فهم کتاب خداوند و پردهبرداری از رموز آن و اشاره‌های پنهان آن است. آری این وسیله هر گاه که به طور کلی قطعی باشد؛ علم همیشه در راهش به سوی پیشرفت است و به نهایت نرسیده است و این تنها بر اساس علم حاضر است.108
علامه نظریهای درباره زبان قرآن دارد که شاید بتوان گفت به کمک آن مشکلی که مطابق آن تفسیر علمی با بلاغت سازگار نیست؛ حل گردد. علامه در این زمینه میفرماید: «زبان قرآن دارای مراتب مختلف است؛ چرا که ظاهری سطحی و باطنی عمیق دارد و برای هر دسته از مخاطبان مطلب ارائه میکند و حتی برای مخاطبان آینده در طول زمان بهرهای خواهد داشت.»109
1-13- منابع علامه معرفت در تفسیر علمی
علامه استاد معرفت خود در تفسیر علمی از این منابع استفاده نمودهاند: العلم يدعو للإيمان‏، اصل الانواع، مع الطبّ في القرآن الكريم‏، أطفال تحت الطلب از ‏صبري القبّاني‏، القانون في الطب‏، القرآن الكريم معجزة و تشريع، بصائر جغرافية از رشيد رشدي، تاريخ العلوم تأليف پى‏ير روسو و ترجمه حسن صفّاري، مبادئ العلوم العامة، الإعجاز العلمي في القرآن الكريم مع الله في السماء، مباني نجوم‏ از استروو، لينذر و پيلانز و ترجمه دكتر زمرّديان و دكتر حاجبي از نشر دانشگاه تهران، اللّه و الكون‏، مباني جغرافياي انساني از جواد صفي‏نژاد، الحركة و التحوّل من النظرة القرآنية، الهيأة و الاسلام‏.
برخی از منابع علامه اصلی است و برخی در رابطه میان علم و دین نوشته شده است و علامه از هر دو دسته به خوبی استفاده نموده است. البته ایشان در برخی موارد هم آدرس منبع را بیان ننمودند.

1-14- شیوه سيّد قطب در تفسیر علمی
کرم سیاوشی میگوید: «سیّد قطب فی ظلال القرآن را پس از تألیف چند اثر دینی و اصلاحی دیگر، به نگارش درآورد. این کتاب جامع همه دیدگاه‌ها و اندیشههای دینی نویسنده آن و نیز دربرگیرنده آخرین نگرشهای وی در این زمینه محسوب میگردد.»110
ایشان درباره روش حرکتی سیّد قطب میگوید:
جناب سیّد قطب در تفسیر فی ظلال القرآن، مفاهیم و پیامهای قرآن را در فضای مبارزه و در عینیت زندگی با قرآن، دریافت نموده است. این در حالی است که بیشتر مفسران قرآن در فضای درس و بحث و درون کتابخانه و به دور از مشکلات عینی و احتیاجات واقعی زندگی به تفسیر و توجیه آیات قرآن پرداخته یا میپردازند. این گونه تفسیرنگاری و این سان تعامل با آیات قرآن از نظر نویسنده فی ظلال نمی‌تواند راهگشا باشد و موجب شود که قرآن به صورت حرکتآفرین و پر نشاط و تکاپو جلوهگر شودغ بلکه بالعکس سبب میگردد قرآن در قالبی سرد و ساکت و خاموش ارائه شود. سیّد یکی از عوامل عمده فهم پیام‌ها و رهنمودهای قرآن را در آفرینش فضا و موقعیتهای شبیه آنچه در اسلام رخ داده، میداند که از جمله این فضاها جهاد با نفس و ناس، فداکاری و ایثار و تحمّل انواع سختیها میباشد. 111
جناب ایازی نیز درباره روش ایشان مینویسد:
تفسير سیّد قطب در نوع خودش در معاصر یگانه است. جایگاه برجستهای را در نزد مسلمانان از جهت روش حرکتیاش به دست آورد تا نیازهای مردم را در این عصر برآورده کند. بسیاری از مفسران از روش تفسیر حرکتی او تأثیر گرفتهاند. سیّد قطب به بيان تناسب موضوعي و نظم فنی در شکلها و روش‌های عرضه آن پرداخته است. مفسر، متعرض فرق کلامی و فرو رفتن در آن نشده است؛ بلکه همّت او همّت قرآن است که همان حرکت واقعی جدید در زندگی مسلمانان و هدایتشان است. از این رو است که فی ظلال فقط تفسیر نامیده نمیشود؛ بلکه روشی برای تربیّت و کتاب دعوت و بیانی برای راه شمرده می‌شود.112
جناب سیّد قطب هدف از نگارش تفسیر خویش را چنین شرح میدهد:
ما در میان نسلی هستیم که باید قرآن را با توضیحات زیاد بدیشان تقدیم نمود. چرا که مردم از فضای نزول و اهداف آن به دور افتاده و مفاهیم حقیقی قرآن به تحلیل رفته است. مردمان در جاهلیتی مانند زمان نزول زندگی میکنند با این فرق که آنان جنبیدند و قرآن را به پیکار جهالت بردند؛ ولی مردمان امروزی چنین نکردند. آنان قرآن را مستقیم از سرچشمه برمیگرفتند و منقلب میشدند؛ اما امروزه مردمان از اندیشههای فلانی و فلانی متأثّر میشوند که دانشی محدود دارند. من از خوانندگان کتاب فی ظلال القرآن فقط فهم مطالبش را نمیخواهم؛ بلکه میخواهم به وسیله آن با قرآن آشنا شوند و در زندگی از آن بهره گیرند و سپس این تفسیر را از خود دور کنند.113
در مقالهای که ابتدای فی ظلال آمده است، نویسنده به نقل از مقدمه تفسیر از قول سیّد قطب میگوید: «قصد من نوشتن تفسیر یا بیان اصول عمومی اسلام یا شرح دستور الهی نیست؛ قصد من مستغرق شدن در مباحث لغوی و کلامی و فقهی نیست که اینها خود حجاب است؛ بلکه قصد داشتم اندیشههای روحانی را که قرآن الهام میکند و زیبایی هنری آن را بیان کنم.»114
بنده این مضامین را در مقدمه کتاب ایشان نیافتم؛ ولی واقعاً استفاده از اینگونه مباحث و غرق شدن در آن، در تفسیر ایشان نادر است.
ایشان اهمیت زیادی به تناسب آیات میدهند. در بحث اشارات علمی حتّی اگر نظریه خاصی در آن موضوع نباشد، خود ایشان به دلیل تناسب آیات، ارتباط دو موضوع را قطعی معرفی میکند.115
سیّد قطب دلایل مخالفت خود را با تفسیر علمی

پایان نامه
Previous Entries منابع پایان نامه درمورد تفسیر علمی، ولایت فقیه، جامعه مدنی، علوم قرآن Next Entries منابع پایان نامه درمورد تفسیر علمی، علوم طبیعی، امر به معروف، مفهوم شناسی