منابع پایان نامه درمورد امر به معروف، نهی از منکر، علوم اجتماعی، علامه طباطبایی

دانلود پایان نامه ارشد

زندگی ایشان را از ستم پاکیزه کند و دادگری را بگسترد. اینها تزکیه است و «کتاب»، همین آیات قرآن است و مغز نهفته آیات، حکمت است. حکمت ثمره تعلیم کتاب است و آن عبارت است از ملکهای که با بودن آن، کارها هر یک در جای درست خود انجام میپذیرد و با موازین راستین خویش سنجیده میشود و اهداف فرمانها و سرانجام گرایشها درک میشود. این میوه نصیب کسانی شد که فرستاده خدا پروردشان و با آیات خدا پاکشان داشت. اسلام، مسلمان را از محیط عربی که در آن تنها چیزی در خور زندگی قبیله صحرایی میدانستند برگرفت و از آنان ملّتی برای رهبری آگاهانه بشریّت ساخت. مسجد پیامبر -صلّی الله علیه و آله- دانشگاهی بود که فارغالتحصیلانش چنین بودند. قرآن اساس رهنمودهای پیامبر -صلّی الله علیه و آله- در این زمینه و اساس آموزش و پروش بود. برنامهای اینچنین در همه روزگاران توانایی پروردن چنین رهبری‌هایی را دارد؛ اگر ملّت مسلمان دوباره به قرآن بازگردد و به آن ایمان داشته باشد.337
ایشان ذیل آیه دوّم شرح بیشتری از آلودگیهای جاهلیّت که پیامبر صلّی الله علیه و آله انسان‌ها را از آنها پاک نمود؛ میدهد. وی در این زمینه میفرماید:
پیغمبر اکرم -صلّی الله علیه و آله- مردم را پاک و بلند میکند و زندگی و جامعه و نظامشان را طهارت میبخشد. آنان را از شرک و بتپرستی و عادات پست جاهلی نجات داد. پرستش بتهای گوناگون و یا بتهای شخصی، مردارخواری، زنا، قطع رحم، ستم بر ضعیفان، ازدواجهای جاهلی گوناگون همراه با نگاه اهانتآمیز به زن، ناقابل بودن زن، از میان رفتن حقوق زن، به ارث بردن زن، محرومیّت اجباری زن بیوه از ازدواج دوباره، زنده به گور کردن نوزادان دختر گاه از شدّت غیرت، افتخارات آنان در اشعارشان، میگساری، قماربازی، کشت و کشتار و خونریزی نمونه‌هایی از پلیدی و گندکاری دوران سیاه جاهلیّت است که پیامبر مکرّم -صلّی الله علیه و آله-مردم را از آنها نجات داد. گاه امروز هم مردمان اسیر جاهلیّت هستند. هر گاه دل مردمان از اندیشه ربّانی، خالی شد، جامعه به شکلی از اشکال جاهلیّت گرفتار میشود. نگاهی به صحنههای گوناگون زندگی امروز از وسایل تبلیغاتی، عطش لختیگری و ثروتاندوزی، عملیّات حیلهگرانه دزدانه پنهان در قانون و غیره همه حاکی از این جاهلیّت است که چارهاش بازگشت به تعالیم وحی است.338
3-1-1-6. مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری
تزکیه در لغت پاکی از بدیهای ظاهری و باطنی و رشد به کمال دنیایی و آخرتی است و تربیّت و تهذیب یا تزکیه میتواند یکی باشد. استاد علامه معرفت و سیّد قطب هر دو دانشمند معظّم به قرآن به صورت یک کتاب تربیّتی نظر نمودند و همچنین هر دو به تزکیه -یا به عبارتی تربیّت- به عنوان هدف بعثت پرداختند. علامه معرفت تزکیه را بیشتر مربوط به نوع نیایشها و عبادات میداند که پیامبر صلّی الله علیه و آله آنها را از انحرافات پاک نمود. سیّد قطب تزکیه را مربوط به انواع آلودگیهای جاهلیّت میداند و چاره جاهلیّت جدید را نیز بازگشت به قرآن میداند.

3-2. قرآن و مسائل اجتماعی

دکتر منوچر محسنی پس بیان تعاریف گوناگون و نبود تعریف کامل پیرامون جامعهشناسی، تعریفی را تنها در حد آشنایی مخاطب با موضوع این علم ارائه میدهد و میفرماید:
جامعه شناسی به عنوان یکی از علوم اجتماعی مطالعه پدیدههای اجتماعی؛ یعنی آن جنبههایی از زندگی انسانی است که از عضویّت انسان در جامعه ناشی میشود. جامعهشناسی به کمک روشهای علمی خاص، نهادها، روابط و رفتارهای اجتماعی انسان را از نظر ساخت، کارکرد، پویش و دگرگونی مورد بررسی، تجزیه، تحلیل، مقایسه و طبقهبندی قرار میدهد و با نگرشی ویژه به علل اجتماعی، در جستجوی دستیابی به قوانین حاکم بر حیات جامعه در رابطه با ابعاد و دیدگاه‌های گوناگون است.339
از این تعریف نتیجه میشود که مسائل اجتماعی عامتر از جامعهشناسی است. به همین دلیل در عنوان نیز مسائل اجتماعی درج شد.
ایشان پیرامون زیرشاخههای علوم اجتماعی و جامعهشناسی مینویسد:
در اغلب موارد از رشتههای علم سیاست، اقتصاد، جامعهشناسی، روانشناسی اجتماعی، جمعیّت‌شناسی و مردمشناسی اجتماعی به عنوان علوم اجتماعی به مفهوم اخصّ نام برده شده است که زمینه مشترک تمامی آنها زندگی اجتماعی انسان است. واقعیّت آن است که موضوعات این علوم با یکدیگر اختلاط پیدا میکنند و هر قدر مطالعهای عمیق صورت گیرد، توانایی کامل یک رشته به تنهایی در تجزیه و تحلیل جامع اغلب پدیدههای اجتماعی بیشتر مورد سؤال قرار میگیرد.340
با توجّه به تعریف یاد شده و این توضیح شاید بتوان گفت مسائل اجتماعی بسیار فراوانی در قرآن وجود دارد. نیازهای اجتماعی فراوان و گوناگون است. نوعی تفسیر اجتماعی قرآن نیز وجود دارد که در ادامه تعریف و ویژگیهایش خواهد آمد.
از علامه معرفت تنها مطلبی مختصر با استفاده از آیه امر به معروف درباره تشکّلات حزبی یافت شد و در مقابل ذیل همان آیه به فی ظلال مراجعه شد. البته شیوه تفسیری سیّد قطب شیوه اجتماعی است و علامه معرفت نیز این مطلب را بیان نمودهاند. شرح بیشتر در ادامه خواهد آمد.
3-2-1. امر به معروف و نهی از منکر، اصلاح عمومی و فرمانروایی
امر به معروف و نهی از منکر در قرآن و روایات در ویژگیهای افراد شایسته ذکر شده است و آثار گوناگونی برای آن مطرح است. امر به معروف و نهی از منکر را میتوان از ابعاد گوناگونی بررسی نمود. یکی از این ابعاد، بعد اجتماعی آن است. آیه نخست بحث پیرامون گروهی برگزیده است که مردم را به خیر دعوت میکنند و آیه دوّم پیرامون بهترین بودن امت اسلام به دلیل وجود خصیصه امر به معروف و نهی از منکر در میان ایشان است. دیدگاه علامه معرفت و جناب سیّد قطب در این زمینه چه شباهتها و تفاوتهایی دارد؟
3-2-1-1. آیات
«وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛341 و بايد از ميان شما، گروهى (مردم را) به سوى نيكى دعوت كنند، و به [كار] پسنديده فرمان دهند و از [كار] ناپسند منع كنند. و تنها آنان رستگارند.»

كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ؛342 شما بهترين امّتى بوديد كه براى مردم پديدار شده‏اند (چه اينكه) به [كار] پسنديده فرمان مى‏دهيد و از [كار] ناپسند منع مى‏كنيد و به خدا ايمان داريد. و اگر (بر فرض) اهل كتاب، ايمان آورده بودند، حتماً براى آنها بهتر بود برخى از آنان مؤمنند و [لى‏] بيشترشان نا فرمانبردارند.
3-2-1-2. مفهوم‌شناسی
3-2-1-2-1- امر
ابن منظور میگوید: «امر در قرآن به معنای مخالف نهی و کار است.»343
علامه طریحی مینویسد: «امر در قرآن به معنای فرمان به نیکی، مشورت و کار آمده است.»344
جناب قرشی مینویسد: «امر يا قولى است و يا فعلى، قولى به معنى دستور و فعلى به معنى كار و چيز است.»345
مرحوم مصطفوی از معانی گوناگون نتیجه‌گیری مینماید و مینویسد: «این ماده یک ریشه دارد و آن همان طلب و تکلیف همراه با برتریجویی است. سپس بر هر چیزی را که طلب شده باشد و بر هر تکلیفی را که از جانب مولا یا از جانب خودش به طور صریح یا در تقدیر مورد توجّه باشد؛ اطلاق میشود.»346
روشن است که امر مطرح در امر به معروف از نوع فرمان و دستور است، نه انواع دیگر.

3-2-1-2-2- معروف
راغب اصفهانی مینویسد: «معرفت و عرفان به معنای درک نمودن چیزی با تفکّر و تدبّر در نتیجه آن است و اخصّ از علم است و مخالف آن انکار است.»347
جناب مصطفوی مینویسد: «چیزی معروف است که نزد عقل و شرع نیک و پسندیده باشد.»348
علامه طبرسی در معنای اصطلاحی معروف مینویسند: «هر چه را خدا و رسول او امر فرموده‏اند معروف است و هر چه را نهى كرده‏اند منكر ميباشد. معنای دوم این است که معروف چيزى است كه حسن و نيكى آن از نظر شرع و عقل شناخته و معلوم است و منكر چيزى است كه عقل و شرع آن را بد شمارد. اين معنى در واقع به معناى اول برميگردد.»349
3-2-1-3. نکات تفسیری
علامه طباطبایی مینویسد:
مجتمع صالحى كه علمى نافع و عملى صالح دارد، علم و تمدن خود را با تمام نيرو حفظ كند. و افراد آن مجتمع، اگر فردى را ببينند كه از آن علم تخلف كرد، او را به سوى آن علم برگردانند، و شخص منحرف از طريق خير و معروف را به حال خود واگذار نكنند، و نگذارند آن فرد در پرتگاه منكر سقوط نموده، در مهلكه شر و فساد بيفتد، بلكه هر يك از افراد آن مجتمع به شخص منحرف برخورد نمايد، او را از انحراف نهى كند. اين همان دعوت به فراگيرى و تشخيص معروف از منكر و امر به معروف و نهى از منكر است.350
آیت الله مکارم شیرازی در مورد آیه دوّم بحث فرمودند:
كنتم (بوديد) به صورت فعل ماضى ذكر شده يعنى شما در گذشته بهترين امت بوديد، بيشتر بنظر مى‏رسد كه تعبير به فعل ماضى براى تأكيد است، و نظير آن در قرآن مجيد فراوان است كه موضوعات مسلم در شكل فعل ماضى ذكر مى‏شود. در اينجا امر به معروف و نهى از منكر بر ايمان به خدا مقدم داشته شده و اين نشانه اهميت و عظمت اين دو فريضه بزرگ الهى است، به علاوه انجام اين دو فريضه ضامن گسترش ايمان و اجراى همه قوانين فردى و اجتماعى مى‏باشد و ضامن اجرا عملاً بر خود قانون مقدم است. اگر اين دو وظيفه اجرا نگردد ريشه‏هاى ايمان در دلها نيز سست مى‏گردد، و پايه‏هاى آن فرو مى‏ريزد، و به همين جهات بر ايمان مقدّم داشته شده است. مسلمانان تا زمانى يك امت ممتاز محسوب مى‏گردند كه دعوت به سوى نيكيها و مبارزه با فساد را فراموش نكنند، و آن روز كه اين دو وظيفه فراموش شد نه بهترين امتند و نه به سود جامعه بشريت خواهند بود.351
آیت الله طالقانی نیز فرمودند:
شناخت همه جانبه اصول معروف و منکر، از عهده هر يك از افراد مؤمن و مكلّف برنمى‏آيد، بايد گروه آگاه و داراى بيان و قدرت اجرايى را برگزينند و تشكيل دهند و آنها را حمايت كنند. چنين گروه هماهنگ مى‏شود كه از ميان آنها آنچه گزيده است و با اصول توحيدى و اعتقادى اسلام مطابقت دارد برگزينند و بشناسانند و بدان دعوت و به معروف از آنها امر كنند و از هر منكر ثابت و حادثى كه راه فسق و فاسق و نقض عهدها و گسيختن پيوند و موجب فساد مى‏شود، باز دارند تا جاذبه‏هاى ارتجاع، اجتماع توحيدى و پيشرو را به عقب برنگرداند. افعال: يَدْعُونَ، يَأْمُرُونَ و يَنْهَوْنَ، مى‏رساند كه اين گروه منتخب بايد انقلاب توحيدى اسلام را زنده نگه دارند و پيوسته رشد و گسترش دهند، و علاوه بر دعوت و رهبرى، داراى چنان قدرت امر و نهى باشند كه از مردم ناشى و حمايت مى‏شود و بدان نيرو مى‏بخشد تا آن گروه به پيكر زنده اجتماع، سلامت و حيات و حركت بخشد.352
علامه طباطبایی فرمودند: «كلمه امت كه هم بر جماعت اطلاق مى‏شود و هم بر فرد؛ پس امت به معناى جمعيت يا فردى است كه هدفى را دنبال مى‏كنند.»353
3-2-1-4. نکات علمی
دکتر منوچر محسنی میفرماید:
در تغییرهای اجتماعی بیشتر عواملی مانند شرایط جمعیّتی، تکنولوژی، زیربنایی اقتصادی، ارزشها، ایدئولوژیها و سرانجام تضادها مورد آزمون واقع میشوند. به هنگام بحث از ارزشهای فرهنگی، این موارد باید مورد شناخت قرار گیرد: افکار، ارزشها، انگیزهها؛ سرمایهداری و عقلگرایی؛ وارستگی و زهد؛ تأثیر اخلاق زاهدانه و استمرار تأثیر عوامل مذهبی.354
بنابراین تأثیر عوامل مذهبی، به عنوان یکی از عوامل علمی تغییر اجتماعی پذیرفته شده است. امر به معروف می‌تواند یکی از این عوامل مذهبی باشد.
به تلقّی امام خمینی (ره)، نفس وجود حکومتهای جائر در سرزمینهای اسلامی، بزرگ‌ترین منکر و مبارزه با آن و جلوگیری از عملکرد آنها از اهمّ واجبات شرعی است. از طرف دیگر بر پا کردن حکومت اسلامی و استقرار عدالت دینی مهمترین

پایان نامه
Previous Entries منابع پایان نامه درمورد نزول قرآن، علوم انسانی، تفسیر علمی، کمال مطلق Next Entries منابع پایان نامه درمورد حقوق عمومی، حقوق سیاسی، نهی از منکر، امر به معروف