منابع پایان نامه درباره محیط زیست، زیست محیطی، سازمان ملل، حقوق بشر

دانلود پایان نامه ارشد

اختصاص دارد.
پیرامون بحث دادخواهی باید گفت چون نمیتوان انتظار داشت که ضمانت اجرا در حقوق بینالملل همچون ضمانت اجرا در حقوق داخلی، سازمان یافته و به مرحلهی کمال رسیده باشد به تبع، مراجع حل و فصل اختلافات هم که مجریان ضمانت اجرا هستند تکامل کمتری یافتهاند.
گفتار دوم-محیط زیست
2-1-معنا
محیط زیست10 دستکم به معنای امروزی آن در بسیاری از زبانها یک اصطلاح نو و تازه است. این اصطلاح از آغاز دههی 1960 در زبانهای مختلف کاربرد پیوسته پیدا کرده است. این ابداع واژگانی به این امر اشاره دارد که از آغاز دههی 1960 بخش عظیمی از جهان همزمان به کشف پدیدهای تازه دست یافت، پدیدهای که باید بر آن نشانی خاص نهاد و آن را مورد مطالعه و بررسی قرار داد.11
اصطلاح بیوسفر12 یا لایهی حیاتی که سازمان علمی، فرهنگی و تربیتی ملل متحد13 خصوصا آن را به کار میبرد با یک از وسیعترین تعاریف محیط زیست مطابقت دارد، که عبارت است از محیط زندگی بشر یا آن بخش از جهان که بنا به دانش کنونی بشر همهی حیات در آن استمرار دارد14. در حقیقت آنچه در لایهی حیاتی یا همان لایه و قشر نازکی که این کرهی خاکی را در میان گرفته است قرار دارد بیوسفر میباشد. بیوسفر شامل زمین و هزاران متر بالا و عمق زمین و اقایانوسها میباشد.15
تعاریف گوناگونی از محیط زیست، در متون حقوق داخلی و اسناد بینالمللی ارائه شده است. از ان جمله، مقدمهی بیانیهی کنفرانس سازمان ملل متحد دربارهی محیط زیست در سال 1972 در استکهلم، به دولتها اعلام میکند: «انسان مخلوق و شکلدهندهی محیط زیست خود است، محیطی که به وی بقای فیزیکی و فرصت رشد معنوی (اخلاقی، اجتماعی و روحی) عطا میکند.» اشاره به انسان به عنوان شکل دهندهی محیط زیست خود به این معنی است که محیط زیستی که به دست انسان ساخته شده نیز، باید مورد توجه قرار گیرد، به گونهای که باید آن را بخشی یا دستکم جزء اصلی محیط زیست به حساب آورد.
تعریف دیگری با جامعیت بیشتر دربارهی محیط زیست، در کنوانسیون مسئولیت مدنی خسارات ناشی از اعمال خطرناک در محیط زیست، مورد استفاده قرار گرفته است که طرح پیشنهادی آن را شورای اروپا در ژوئن 1993 به تصویب رسانده است. بر اساس مادهی 2 کنوانسوین مذکور: «محیط زیست، شامل بخشهای زیر میشود: منابع طبیعی اعم از تجدیدپذیر و غیر قابل تجدیدپذیر و تاثیر متقابل این عوامل بر یکدیگر، اموال و داراییهایی که جزء میراث فرهنگی میباشند، و مناظر و چشماندازهای ویژه».. از این روی، محیط زیست ساخت دست بشر شامل بناهاف آثار تاریخی، ساختمانهای گوناگون و یا مناظر و چشماندازهای ویژه به عنوان بخشی از محیط زیست، باید ردر برابر خرابی، حراست شود.
تعریف محیط زیست بر چشمانداز اصول حقوقی ناظر بر حمایت از آن تاثیرگذار است. حقوق و تدابیر قانونی، پاسخهایی هستند بر خرابی فزایندهی محیط زیست کنونی که ناشی از بلایای طبیعی و یا ناشی از مداخلات انسانی است. اما وقتی بلایای طبیعی، موجب خرابی محیط زیست گردند، حقوق نمیتواند در این روند نقش به عهده گیرد. گرچه قوانین به طور قطعی میتوانند رفتارهای انسانی را در پیشبینی فاجعههای طبیعی و واکنش نسبت به انها تحت انضباط در آورند.16

2-2-حق بر محیط زیست
بعد از حقوق مدنی و سیاسی و حقوق اقتصادی و اجتماعی به عنوان نسل اول و دوم حقوق بشر، حقوق همبستگی سومین نسل حقوق بشر تلقی گردیده است. حق بر محیط زیست17 که به معنای حق بر داشتن محیط زیست سالم میباشد توسعه یافتهترین شاخهی حقوق همبستگی بوده و تاکنون در قانون اساسی بیش از چهل کشور از جمله ایران به رسمیت شناخته شده است. حقهای مندرج در حقوق بشر نسل سوم از جمله حق بر محیط زیست علاوه بر دارا بودن خصوصیات دو نسل گذشته دارای این ویژگی اصلی نیز هستند که بدون مشارکت عموم نمیتوانند تحقق یابند. حق بر محیط زیست برای اولینبار در اعلامیهی 1972 استکهلم18سوئد به رسمیت شناخته شده و پس از آن در اسناد مختلف دیگری مورد توجه قرار گرفته است.19
2-3- حقوق محیط زیست
با توجه به اينكه حقوق، مجموعه مقررات حاكم بر زندگي اجتماعي انسان بوده و زندگي اجتماعي انسان نيز در محيط زيست او و نيز در ارتباط با آن است و جريان صحيح رابطهی انسان با محيط زيست و بهرهمندي برابر همهی انسانها از آن و تداوم آن مستلزم تنظيم دقيق آن روابط ميباشد؛ لذا در هر جامعهاي يك سلسله قواعد الزامآور براي اين منظور وضع گرديده است كه ميتوان مجموعهی آن قواعد و مقررات الزام آور را با عنوان حقوق محيط زيست تعبير كرد. پس در مفهوم حقوق محيط زيست20 ميتوان گفت: مجموعه قواعد و مقرراتي است كه به منظور ايجاد نظم و استقرار عدالت، بر روابط انسان و محيط زيست او حكومت ميكند و اجراي آن از طرف دولت تضمين ميشود. با توجه به وصف الزامي بودن اين مقررات و ضمانت اجرايي كه در آنها پيشبيني شده است، میتوان به قدرت بازدارندگي آنها در لطمه به محيط زيست اميدوار بود. البته داشتن اعتقاد قطعي و مسلم به حل تمام مشكلات توسط مقررات زيست محيطي دور از واقعيت است ولي اينكه ابزارهاي قانوني به كلي به كنار گذاشته شود، نيز معقول نبوده و نتيجهاي جز فروپاشيدن حفاظت از محيط زيست نخواهد داشت.21
2-4- حقوق بینالملل محیط زیست
حقوق بینالملل22 عبارت است از قواعدی که روابط بین اعضای جامعهی بینالمللی را تنظیم میکند. اعضای جامعهی بینالمللی به طور سنتی و تا اواخر قرن نوزدهم تنها دولتها را در بر میگرفت. اما امروزه محدودهی آنها به سازمانهای بینالمللی بینالدولی نیز گسترش یافته است، چرا که آنها از شخصیت حقوقی بینالمللی برخوردار شدهاند.23 به استناد مادهی 38 اساسنامهی دیوان بینالمللی دادگستری قالبهای الزامآور قواعد حقوق بینالملل عبارتند از معاهدات بینالمللی، عرف بینالمللی و اصول کلی حقوقی. در این نوشتار اصول کلی حقوقی مورد نظر ما نیست چرا که اصول یاد شده اصالتا از موضوعات حقوق تطبیقی به شمار میآیند تا حقوق بینالملل. در حالی که در اینجا صحبت بر سر توسعه و اجرای قواعد «بینالمللی» است.24
در خصوص محیط زیست نیز نظر به تأثير بينالمللي آلودگيها كه دامنهی آن كل جهان بوده و ارتباط تنگاتنگ با نظم بينالمللي دارد، حمايت از آن مستلزم مقررات فراملي الزامآور براي همهی كشورها ميباشد. به عبارت ديگر براي داشتن محيط زيست سالم، بايستي يك سلسله قواعد و مقررات در سطح جهان وجود داشته باشد به نحوي كه همهی كشورها مكلف به پيروي از آن باشند و روشن است كه قواعد و مقررات داخلي كشورها به تنهایی نميتوانند چنين نقشي را در روابط بينالمللي ايفا نمايند. اين است كه بايد صحبت از حقوق بينالملل محيط زيست كرد يعني يك سلسله قواعد كه حاكم بر روابط كشورها در زمينهی محيط زيست ميباشد.
با توجه به تأثير آلودگي محيط زيست كشوري به كشورهاي ديگر به عبارتي به كل جهان وآثار سوء آن نسبت به جهانيان، به تدریج سازمانهای بینالمللی از جمله سازمان ملل متحد نیز در این زمینه واکنش مناسب و قوی نشان دادند و موجبات کنفرانسها و تنظیم اسناد زیست محیطی متعددی را فراهم نمودند. تشکیل برنامهی محیط زیست سازمان ملل متحد25 و کنفرانسهای مهمی همچون استکهلم و ریو در سالهای 1972 و 1992 نیز از اقدامات سازمان بینالمللی مهم ملل متحد میباشد.26
علاوه بر این، آرای مختلفي كه توسط ديوان بينالمللي دادگستري در اختلافات بين كشورها صادر شده است نه تنها نشانگر افزایش توجه نهادهاي بينالمللي به ويژه قضايي به امر حفاظت از آيندهی بشريت از طريق حفظ محیط زیست است بلکه حكايت از موجوديت يك شاخه از حقوق بینالملل به نام حقوق بينالملل محيط زيست دارد زيرا ديوان مزبور صرفاً صلاحيت رسيدگي به نقض قواعد حاکم بین كشورها یعنی قواعد بینالمللی را دارد.27
2-4-اصول حقوق محیط زیست با تاکید بر اصل مشارکت
در هر نظام حقوقی مقررات جزئی و احکام (همچون مقررات کنوانسیونهای زیست محیطی) بر پایهی یک سری اصول کلی بنا نهاده شدهاند. این اصول کلی که میتوانند باعث پیشرفت و تفسیر نیکوتر آن مقررات گردند خود دستاورد تاملات و تفکرات صاحبنظران میباشند. در حقوق بینالملل محیط زیست، سازمان ملل متحد در کنفرانسهای زیست محیطی خود، نقش بسزایی را در تثبیت اصول مربوطه ایفا کرده است.
مهمترین اصول حقوق بینالملل محیط زیست عبارتند از اصل حاكميت دولت، اصل همكاري، اصل حمايت و حفاظت از محيط زيست، اصل جلوگيري، اصل احتياط، اصل پرداخت خسارت توسط آلودهساز، اصل اطلاعرساني و كمك در حوادث اضطراري زيست محيطي، اصل اطلاعرساني و مشاوره در رابطه با آثار برون مرزي آلودگيها.28
اصل مهم دیگری که در کنار اصول مذکور وجود دارد و بنیان این نوشتار بر آن بنا شده است اصل مشارکت عموم29 میباشد. چرا که شناسایی و به اجرا گذاشتن این اصل، به مفهوم حق بر محیط زیست سالم معنای واقعی میبخشد. در ثانی محور اصلی اصل مشارکت معطوف به سازمانهای غیردولتی است زیرا بدون مداخلهی ایشان، در عمل این اصل مفهوم خود را از دست میدهد چون اولا توان کارشناسی و تخصصی این گروهها منبع مفیدی برای مشارکت در تصمیمسازی زیست محیطی تلقی میشود ثانیا سازمان یافتگی، تخصص و علاقمندی این سازمانها احتمال مشارکت ایشان در مهمترین مولفهی مشارکت یعنی توسل به مراجع قضایی را بیش از احتمال توسل افراد فراهم میسازد.
مشارکت یکی از اصول مهم حقوق بینالملل محیط زیست است که در اعلامیهی ریو 1992 مندرج شده است. این اصل به طور صریح در اعلامیهی استکهلم 1972پیشبینی نشده است ولی اعلامیهی مزبور به حق بر محیط زیست سالم میپردازد که به نظر اغلب حقوقدانان اصل مشارکت وسیلهای برای اجرای حقیقی حق بر محیط زیست سالم است، علاوه بر اینکه بعضا اشارات محدودی به
مولفههای اصل مشارکت دارد. اما اعلامیهی ریوکلیت اصل مشارکت را همراه با مولفههایش به صراحت در اصل 10 خود پیشبینی کرده است: «بهتر است مسائل مربوط به محیط زیست با مشارکت همهی شهروندان ذیربط در سطحی مطلوب بررسی گردد، در سطح ملی هر فرد باید کاملا به اطلاعاتی که مقامات عمومی درمورد محیط زیست در اختیار دارند از جمله اطلاعات مربوط به مواد و
فعالیتهای خطرناک در منطقه، دسترسی داشته باشد و در روند اتخاذ تصمیمات مشارکت نماید. دولتها باید با دادن اطلاعات به مردم، حساسیت و مشارکت عموم را تسهیل و تشویق نمایند. دستیازی و دسترسی موثر به اقدامات و مراجع قضایی و اداری، از جمله مجازات و جبران خسارت نیز، باید تضمین گردد.» همانطور که ملاحظه میشود قالب حقوقی مذکور نمیتواند در بردارندهی حقوق الزامآور باشد در نتیجه اصل مشارکت در اینجا جنبهی غیر الزامآور و صرفا اعلامی دارد و به عبارتی دیگر از حقوق قوام نایافته یا مصطلحا حقوق نرم به شمار میرود.30 با اینحال همین حقوق قوام نایافته هستند که در درازمدت شرایط را برای توسعهی حقوق قوام یافته31 یا مصطلحا حقوق سخت تسهیل میکنند.32
بعد از بررسی محتوای اصل مشارکت، شناخت مولفههای این اصل و شناسایی آنها در اسناد بینالمللی زیست محیطی مهم و اساسی است. لازم به ذکر است که بین این مولفهها ارتباط نزدیکی وجود دارد به طوری که هرگونه عدم تعادل بین آنها موجب خدشه وارد شدن به اصل مزبور میگردد. مولفههای اصل مشارکت عبارتند از:
الف)حق دسترسی به اطلاعات33 زیست محیطی.که اعم از حق دسترسی منفعل (آزادی جستجو و درخواست اطلاعات) و حق دسترسی فعال (دریافت اطلاعات بدون نیاز به درخواست قبلی و اولیه) میباشد. در حقوق محیط زیست اقدامات گوناگونی برای تحقق اهداف مربوط به این مولفه صورت گرفته است که میتوان به اصل 20 اعلامیهی استکهلم، اصل 10 اعلامیهی ریو، کنوانسیون لوگانو 1993، کنوانسیون پاریس 1992، کنوانسیون افریقایی مربوط به منابع طبیعی و محیط زیست و توسعه 2003، دستورالعملهای 1990 و 2003 صادر شده در چارچوب اتحادیهی اروپا و در راستای اجرایی سازی بند 1 مادهی 10 معاهدهی اروپایی حقوق بشر34 در مسایل زیست محیطی که سپس مفاد آنها در قالب یک کنوانسیون مهم با عنوان کنوانسیون 1998 آرهوس متجلی شده استاشاره کرد.
اهمیت کنوانسیون آرهوس از آن رو است که اختصاصا و تفضیلا در پی تحقق مفاد اصل مشارکت
(البته در سطح ملی) است. و د

پایان نامه
Previous Entries منابع پایان نامه درباره محیط زیست، سازمان ملل، سازمان ملل متحد، تجارت جهانی Next Entries منابع پایان نامه درباره محیط زیست، زیست محیطی، سازمان ملل متحد، آلودگی محیط زیست