منابع پایان نامه با موضوع هنر اسلامی، دوره اسلامی، دوره ساسانی، نمادپردازی

دانلود پایان نامه ارشد

است (هزاوهای، : 91).

2-10- نمادها و رموز متجلی در نقوش تذهیب
اساسا هنرهاي ديني در يك امر مشتركند و آن جنبه سمبليك ‌آنهاست. به همين جهت، هر سمبلي، حقيقتي ماوراء اين جهان پيدا مي‌كند. طبیعتا ایجاد و پیروی از حرکات و عناصر رمزی، بهخصوص برای القاء موضوعات مذهبی امری بدیع بوده که هنرمندان را در روش سادهنمایی در قالب فرم و رنگ یاری بخشیده است. همچنانكه قرآن و ديگر كتب ديني براي بيان حقايق معنوي به زبان رمز و اشاره سخن مي‌گويند بيشتر هنرهاي اسلامي، نظير اسليمي‌ها و نقوشي از اين قبيل در تذهيب نیز، جنبه تجريدي و سمبليك داشته است (مددپور، : 288).
در واقع میتوان گفت زبان نمادین، زبانی است که هنر در تمدن‌های دینی برمی‌گزیند و مفاهیم درونی خود را در قالب آن بیان می‌کند، یعنی مفاهیمی که به زبان مستقیم قابل بیان نیستند و زبان با همه محدودیت‌هایش قادر به انتقال این مفاهیم نمیباشد، قالبی نمادین به خود می‌گیرند تا بتوانند خود را بیان کنند و انسان می‌تواند به طور ملموس با آنها ارتباط برقرار کند. در واقع نماد یا رمز وسیله انتقال و ابزاری برای صعود ذهن از مرتبه سفلی به مرتبه اولیا است (تشکری،1390 :34).
به طور کلی میتوانیم نمادپردازی را جزء لاینفک هنر اسلام به شمار آوریم. تمامی هنرهای دوره اسلامی مملو از عناصر و مفاهیم نمادین هستند. چون به طور قطع بیان امری قدسی و فرا مادی که در چارچوب ماده محدود و زمینی نمی‌گنجد برای اینکه به بیان درآید و قابل انتقال شود، ناگزیر به استفاده از نماد است. در واقع نماد زبان گویای هر تمدن و مذهب معنوی است که در خود اسراری ماورائی را حمل میکند. نمادپردازی و رمزپردازی در جایی آغاز میگردد که امکانات بیان محدود بوده و زبان عاجز میشود (تشکری،1390: 39).
بر این اساس تذهیبهای به کار رفته در قرآن نیز مملو از عناصر نمادین میباشند. تمام رنگ‌ها و فرم‌ها در این هنر در پی بیان معنایی فرازمینی هستند. ترکیببندی دلنشین و آکنده از رنگ‌های متلوّن گویی نماد و تمثیلی از باغ‌های بهشتی را بازتاب می‌دهد و شکلی از عالم مثال به معنای فلسفی آن است. حتی رنگها نیز با آن درخشندگی و تلألوئی که در این آثار دارند و فاقد هرگونه سایه روشن هستند، بیان نمادینی از رنگ‌ها در آن عالم ملکوتیاند (تشکری،1390: 36).

2-10-1- نقش درخت
در دوره اسلامی نقوش درختی به صورت بسیار تزئینی در کنار اسلیمی و ختایی به شکل ترکیبی، زینتبخش هنرهای این دوران گردیده است. یکی از اصلیترین زینتهای تذهیب قرآن زینت درختی است که شجیره نام دارد.
در قرآن کریم بهعنوان کلام الهی یزدان و الهامبخش اندیشمندان و هنرمندان، بارها و بارها از واژه درخت و انواع مختلف آن مانند طوبی، خرما، زیتون، انار، انجیر و … نام بره شده است. (اخوت، تقوایی، 1388: 74 و 75).
در بینالنهرین (درخت زندگی). ترکیبی از رستنیهای گوناگون است که به علت طول عمر، زیبایی و سودمند بودنشان مقدس شمرده میشدند، مثل: درخت سدر که چوبش گرانبهاست و نخل که خرما میدهد. درخت مو که انگور میدهد و درخت انار بهعنوان نماد باروری که میوهاش شامل صدها دانه است (ایزدپرست، 1385: 61).
یکی از مهمترین نقوش تجریدی و نمادین در هنر ایران دوره ساسانی، «درخت زندگی» است. حضور گسترده این درخت در جایجای آثار ادبی و هنرهای تجسمی ایران قابل توجه میباشد. درخت طوبی یا سدرهالمنتهی یکی از چند درختی است که در قرآن کریم بدان اشاره شده است و یکی از درختان بهشتی است، هرچه بهشتیان از خوردنیها اراده کنند بر آن میروید. پس این درخت منشاء برکت و روزی بهشتیان است. در واقع در آثار هنر اسلامی نقش تزئینی درخت زندگی، تأویلی تجسمی از مفهوم نمادین «درخت طوبی» در قرآن و احادیث است. با مقایسه آثار هنری بر جای مانده پیش از اسلام و بعد از آن، سیر تعدیل و تبدیل «درخت زندگی» دوره ساسانی به «درخت طوبی» در هنر سدههای اول دوره اسلامی به وضوح مشخص میشود (خزایی، 1385: 44).
«درخت سرو» با سر خمیده شده آن، درختی است که همزمان دو اصل مؤنث و مذکر را در وجود خود دارد و به معنای مسلمان کامل شناخته می‌شود. وجه تسمیه آن نیز اطاعت در مقابل باد است (تمثیلی است از فرمانبرداری انسان‌های مسلمان در برابر شریعت) و از عناصر نمادین در هنر اسلامی است (تشکری،1390: 36).
سرو نماد اهورامزدا، نخل نماد ميترا و نيلوفر نماد آناهيتاست كه در مكان‌هاي مخصوص در تختجمشيد حجاري شده و بازگوكننده اعتقادات و احترام آ‌نها به اين هديه اهورايي مي‌باشد (عطروش، 1385: 28).
نماد ديگري كه هم كمال و هم عدم تناهي را بيان مي‌كند و اگرچه ظاهراً ارتباطي با درخت ندارد باطنا با آن مربوط است، خورشيد رخشان است. قرآن به كرات خود را نور يا منوّر مي‌خواند و در تذهيبهای قرآنی دورههای مختلف مي‌توان نمونه‌هايي ديد كه نقاط حواشي قرآن (نشان سجده و جزء و …) را درون دايره‌هايي نهاده‌اند كه پيرامونشان رخشان يا كنگره‌دار است. شمسه را گاهي بهجاي ترنج‌هاي كوچك واقع در حد فاصل آيات مي‌گذارند و اين ترنج‌هاي كوچك را نيز غالباً با طلا درخشنده مي‌كنند (لينگز، 1375: 75).
2-10-2- گل نیلوفر آبی
ریشه گل نیلوفر آبی به نقوش مربوط در دوره هخامنشی و قبل از آن برمیگردد و نمادی از آناهيتاست. در دوره اسلامی گل نیلوفر نسبت به دوره قبل از اسلام به مرور زمان کاملاً متحول شد. خطها از حالت ساده بیرون آمده و فرم منحنی و مارپیچی بیشتری به خود گرفت و خطوط آن تزئینی و استلیزهتر شد (ایزدپرست، 1385: 60).

2-10-3- پیچک
نقش پیچک که از ممیزات اولیه هنر اسلامی و مربوط به زمان امویان است، در دوران حکومت عباسیان به اوج شکوفایی خود رسید و از آن زمان به بعد تبدیل به یکی از نقوش اصلی تزئین در هنر اسلامی گشت.

2-10-4- عنصرخلاء
یکی از عناصر مهم در هنر اسلامی حضور عنصری مقدس به نام «فضای خالی» یا «تهی بودگی» است. این عنصر به دلیل عدم توانایی در ایجاد عناصر تزئینی نیست بلکه معنای عمیقتری را در خود نهفته دارد. در واقع معنای نمادین و سمبولیک این عنصر کاملاً ریشه در بنیان‌های متافیزیکی و تصور مسلمانان از خدای واحد بهعنوان تنها حقیقت مطلق است. بنابراین مفهوم نمادین تهی بودن عنصری مقدس محسوب می‌شود که درون آن نهفته میباشد (تشکری،1390: 36).

2-10- 5- خطوط و دایره
خطوط عمودی نزول رحمت از سوی خداوند تبارک را مشخص مینمایند و خطوط افقی به منزله توازن مخلوقات و عدل خداوندی است که به وفور در نقوش هندسی هنرهای اسلامی یافت میشود.
دایره در جهان باستان از جمله بینالنهرین، ایران، مصر، هند و تمدنهای بوداییمذهب نقش مهمی را بهعنوان سمبل دینی به عهده گرفته و سمبل آفرینش و هستی است و نشانهای از کل میباشد.
دایره نماد خورشید بوده و سطحی است که دارای مرکزیت میباشد و به جانب درون توجه دارد و در تمام شرایط دارای حالت متعادل است. تمام نیروها از محیط آن به طرف مرکز و یا بالعکس در جریان است-«وحدت در کثرت و کثرت در وحدت»- دایره نماد بینهایت است، ابتدا و انتهایی بر آن نمیتوان گذاشت -«هوالاول و الآخر»- (رحمانی، 1380: 20).
دايره يك فرم نيرومند اسلامي است يعني وحدت تام و تمام دارد و مركزش به مفهوم مركزيت عالم است. نماد آرامش نیز میباشد. شكل دايره و حركت‌هاي دوار در هنر اسلامي از جايگاه برجسته‌اي برخوردار است و هنرمند اسلامی با يك حركت اسپيرال مخاطب و بيننده را از دواير بيروني به مركز و محور متوجه و هدايت مي‌سازد. کلمه ماندالا هم که در زبان سانسکریت آورده شده به معنای دایره میباشد و اولین طرحی است که به صورت ازلی توسط قوه تخیل بشر به وجود میآید (مهرگان، 1383: 18).

2-10-6- اعداد
اعداد خاصیت تأثیرگذاری و انرژی دارند و وسیله ارتباطی انسان و کائنات میباشند (فدایی، 1388: 67). و جایگاه ویژهای در ترکیببندی نقوش دارند که بیانگر راز چرخش عالم و ارتباط با نظام هستی است.
یک: نمادی از خورشید؛ دو: نمادی از هوش، فهم، عقل و سمبلی از تقارن است که از اصول مهم هنر اسلامی محسوب میشود؛ سه: نمادی است که هم بر روح و هم بر«مثلث» که سمبل روح است دلالت میکند؛ چهار: نمادی از ماده، جسم، ذات و خلق و خوی انسـان است (نجفپور، 1388: 107و 106).
سه و نه، مانند دايره و مثلث، در سراسر عالم نماد بهشت است و مكمل دنيوي ‌آنها عدد چهار و شكل مربع يا مستطيل است. لذا تركيب مستطيل متن قرآن بر ظرفي مادي دلالت مي‌كند كه وحي در آن ريخته شده است (مارتين لينگز، : 75).

2-11- اهمیت مفهوم رنگ در تذهیب
در بخش تزئینات به کار رفته در صفحهآرایی و کتابت قرآنها، بیتردید در کنار مبحث نقوش، مبحث رنگ از بیشترین اهمیت برخوردار است و بیش از دو سوم جذابیت، زیبایی و شکوه (تذهیبها، نگارگریها و …) به واسطه نبود رنگ تضعیف خواهد شد و دیگر آن جلوه بیبدیل را نخواهد داشت. در حقیقت نقوش به مانند جسم و رنگ چون روح به کار رفته است که بدون وجود رنگ، نقوش چنین جلوه و شکوهی را نمیتواند به وجود آورد (کاظمی، 1385: 54).
موضوعات مذهبی از دوران صدر مسیحیت جای خود را در قلمرو هنرهای تجسمی باز نموده و از مفاهیم رنگ که اهمیت فراوانی جهت القاء موضوعات مذهبی و به تجسم در آوردن جهان الوهیت برخوردار بوده استفاده نمودهاند. در حقیقت رنگ یکی از برجستهترین عناصری بوده که ارزشهای موضوع را حفظ و آن را به بهترین وجه نشان داده است. معانی رنگها عظیمترین و باشکوهترین نقش را در تحولات هنر انتزاعی ایفا نمودند (کاشفی، 1364: 31) و همچون خط به تجرید و انتزاعگرایی شکل کمک میکند و ارتباطی با طبیعت اشیاء یا واقعیتهای ظاهری آنها ندارد (شادقزوینی، 1382: 68).
در واقع رنگ از عناصر مهم دیگری است که در بسیاری از تمدن‌ها معنایی نمادین و رمزی دارد. رنگ در هنر اسلام عنصری بسیار مهم و تأثیرگذار محسوب میشود و روایتگر عالمی فراسوی عالم پدیدار است، پس به قطع معنایی نمادین را با خود حمل می‌کند (تشکری، 1390: 38). و شامل آن دسته مفاهيمي است كه چه از نظر سمبوليسم و چه از نظر روايت معنايي فرهنگ اسلامي همواره مورد تأمل بوده و در طول تاريخ ايران و بهويژه دوران اسلامي، نقش مهمي را در مقاطع مختلف داشته است. در اديان الهي و كتب آسماني، گاه رنگ‌ها به هر دو مفهوم معنوي و حقيقي خود ديده مي‌شود (عطروش، 1385: 455). هنرمند اسلامی در طول تاریخ سعی و کوشش نموده تا با استفاده از رنگهای درخشان، موضوع و شکل را یکپارچه و همگون بدون هیچگونه تضادی که یکدیگر را نقض نمایند به نمایش در آورد (کاشفی، 1364: 23).
بنابراین آنچه در تذهیب و نقاشی کتاب نزد ایرانیان مهم است، نوع رنگهاست. ایرانیان از دیرباز به راز استفاده از رنگهای معدنی و گیاهی پی برده بودند و در نقاشی و تذهیب از آنها استفاده میکردند. طرحهای تذهیب با رنگهای نمادین و خاصی که ریشه در جهانگردی ویژه و کهن دارد، رنگآمیزی میشده است. در واقع ما در بیشتر تذهیبها به سه رنگ طلایی، لاجوردی و نقرهای برمیخوریم. این سه رنگ در کیمیاگری اسلامی نقش ویژه و به سزایی را ایفا میکنند. به طور خلاصه شاید بتوان گفت این سه رنگ در تفکر و زیباییشناختی اسلامی ایرانی به تعادلی میرسند که در سایر نمونههای هنری مشابه دیگر اقوام، نشانی از آن یافت نمیشود. در واقع از طلا و نقره صرفا به جهت زیباتر ساختن و گرانبهاتر کردن اثر استفاده نمیشده است، بلکه این رنگها میتوانند نمودی از تفکر کیمیاگری باشند (سعیدنیا، همپارتیان، 1385: 144).
بنابراین در تذهیب رنگها نیز معنایی متعالی مییابند، رنگهایی که خود دارای اشاراتی به حقیقتاند. اگر ما عمیقتر و با دیدگاهی متافیزیکی با این رنگآمیزی برخورد کنیم در مییابیم که رنگهای آبی و طلایی رنگهایی آسمانی و الهی هستند و همان جنبه جمالی و جلالی در این رنگها نیز متجلی است. این مسائل نشان میدهد که کار هنرمندان اسلامی تنها امری فردی و سلیقهای نبوده، بلکه ریشه در حقیقتی شگرف و الهامی الهی داشته است که اینگونه ناخودآگاه چنین آثار شگفتی را با آفرینشهایی معنیدار و حقیقتی ماورائی

پایان نامه
Previous Entries منابع پایان نامه با موضوع قرآن کریم، دوره ساسانی، فرهنگ فارسی، محبت خداوند Next Entries منابع پایان نامه با موضوع آداب و رسوم، دوره ایلخانی، فناناپذیری، جهان اسلام