منابع پایان نامه با موضوع تفسیر علمی، تفسیر قرآن، معناشناسی

دانلود پایان نامه ارشد

پائین نیاورد و هرچه بر پیکر مقاوم او پتکهای گران کوبیدند تا شاید مشعل را بر زمین اندازد، چنین نکرد و با چهره ی پرصلابت و عزم پولادین و ایمان بزرگ خویش، همچنان پایدار ماند(حکیمی ، بی تا، 216).
– دکتر صاحب الزمانی: آیت الله طالقانی را می توان کاشف جدید قرآن، به عنوان یک منبع الهام سیاسی در تاریخ معاصر ایران نامید(جمعی از نویسندگان، 1359، 87).
– دکتر چمران: ما فقط از او تفسیر قرآن و پاکی و تقوا و اخلاص می آموختیم که خود او نیز نه تنها دارای این صفات ملکوتی بود، بلکه به ما هم جسارت و شجاعت و مبارزه می آموخت. راستی که معلمی بزرگ و سخنانش در قلب همه ی ما تأثیری عمیق می بخشید و کسی نبود در خلوص و پاکی او لحظه ای تردید کند(اطلاعات، 20 شهریور، 1358).
– آیت الله دکتر بهشتی: صراحت، شجاعت، محبت و گرمی، تواضع و فروتنی، برخورد مردمی، ایمان به خدا و هدف، ایمان به مبارزه، درک عمیق، قدرت جذب نسل جوان و روحانیت جوان، احساس مسئولیت در رابطه با سرنوشت اسلام و امت اسلامی… اینها نقاط برجسته ای بود که در شخصیت ایشان دیده می شد وی شیفته انسانیت و خدمت و شیفته اسلام به عنوان یک مکتب بود(ویژه نامه جمهوری اسلامی، شهریور 59).
– موسوی گرمارودی: اگر شهادت مرگ سرخ و مرگی است در غیر زمان طبیعی و به وسایل، باید بگویم که ایشان، آن نستوه، آن بزرگ، از خستگی و از نتایج شکنجه ها و فشارهای روحی و جسمی چهل ساله دوران ظلم و اختناق، در غیر زمان طبیعی رفت(پیرانی، 1388، 155).

3-4- معرفی تفسیر پرتوی از قرآن
آیت الله طالقانی دعوتگر و منادی بازگشت به قرآن بود و در همین راستا تفسیر گرانقدر پرتوی از قرآن را از خود به یادگار گذاشت. تدوین این تفسیر مقارن با یکی از مهمترین مقاطع تاریخ سرزمین اسلامی ما بوده است. این تفسیر در روزگاری نوشته شده که ایران مانند سایر سرزمین های اسلامی خود را با مسائل ناشی از سیطره تجدد رو به رو می دید و مصلحان ما با پیش چشم داشتن تجربه مصلحان در سایر بلاد اسلامی به تازگی می کوشیدند تا با چالشهای سهمناکی که تجدد پیش رویشان نهاده بود، پنجه درافکندند و البته در این رویارویی به بازگشت به قرآن توجهی خاص داشتند. به قول بهاءالدین خرمشاهی بازگشت به قرآن و نهضت عظیم تفسیر نویسی در قرن چهاردهم بارزترین مشخصه انقلاب اصلاحی فراگیر یا رنسانس اسلامی است(خرمشاهی، 1364: 9).
مرحوم طالقانی در این زمان و پس از رخوت زمستانی سالهای پیش از شهریور 1320 همراه با مصلحان بیدار و دردمندی چون استاد شهید مطهری، مهندس مهدی بازرگان، استاد محمد تقی شریعتی و فرزند ایشان دکتر علی شریعتی سعی کرد تا با رجوع به سنّت و تأملی دوباره در آن و با درک شرایط زمانه، پاسخی در خور برای پرسش های زمان خویش بیابد. رویکرد نواندیشانه آیت الله طالقانی در تفسیر پرتوی از قرآن را باید با توجه به این شرایط دشوار تاریخی فهمید.
پرتوی از قرآن با وجود کامل نبودنش یکی از تفاسیر موفق در روزگار ماست که خوشبختانه مورد استقبال قشر تحصیل کرده و روشنفکر نیز واقع شده است. طبق خاطره مشهوری که حجت السلام سید محمود دعاءی نقل کرده این تفسیر مورد توجه خاص آیت الله خمینی نیز واقع شده است(بنیاد فرهنگی آیت الله طالقانی،1360، 321).
پرتوی از قرآن تفسیری است 6 جلدی و ناتمام که جلد اول آن دارای یک مقدمه و تفسیر سوره ی حمد و 144 آیه از سوره بقره است. آیات 145 تا پایان سوره بقره در جلد دوم، بخش اول جزء سی ام قرآن از آغاز تا آخر سوره الطارق در جلد سوم و بخش دوم جزء سی ام از سوره اعلی تا آخر قرآن در جلد چهارم، سوره آل عمران در جلد پنجم و 22 آیه سوره نساء در جلد ششم، تفسیر شده است. جلد ششم در دو نوبت، نوبت نخست تا آیه 23 که پیش از گرفتاری زندان سال 1354( و به دنبال تفسیر سوره آل عمران) نوشته اند و نوبت دوم تفسیر تا آیه 24 که در زندان اوین(بین سالهای 154 تا 1357) نوشته اند و به بیرون فرستاده اند که هر دو نوبت مستقلا و به دنبال یکدیگر چاپ و نشر شده است. جلد ششم پیوستی دارد به عنوان فرهنگ پرتوی از قرآن که گردآورده ی سید محمد مهدی جعفری است و لغات واصطلاحات این 6 جلد را که آیت الله طالقانی به شیوه ی خاص خود توضیح داده و معنی کرده، یکجا گردآوری کرده است.
3-5- روش آیت الله طالقانی در تفسیر
مفسّر نخست چند آیه را مطرح کرده، پس از آن ترجمه آیات به فارسی تطبیقی ارائه شده است، چنانکه از حدود معانی صحیح لغات خارج نباشد. سپس معانی مترادف و موارد استعمال و ریشه لغات در موارد لزوم را بیان فرموده تا در ذهن خواننده مجال تفکر بیشتری باز شود. آنگاه آنچه از متن آیات مستقیما بر ذهن تابیده بیان شده، گاهی در موارد مقتضی از احادیث صحیحه و نظرهای مفسرین استفاده کرده و سپس در پیرامون آیات آنچه به فکر خود مفسّر رسیده و بر ذهنش پرتو افکنده منعکس شده است(طالقانی، بی تا، ج1، 21-20).
ایشان در این تفسیر از همه ی دستاوردهای علمی، کلامی، فلسفی، ادبی و … بهره جسته ولی در هیچ روشی متوقف نمی شود. ایشان همه ی اینها را پرتوهایی از نور بشری می داند که وقتی بر آن حقیقت ثابت تابانده می شود قسمتی از آن حقیقت را به ما روشن تر نشان می دهد. به این جهت اسم تفسیر خود را پرتوی از قرآن گذاشته است و نه تفسیر قرآن.
3-6- منابع فکری یا تفسیری آیت الله طالقانی
از آنجا که غالب بخش های پرتوی از قرآن در زندان تألیف شده، کمبود منابع گوناگون اعم از تفسیری و علمی که مورد علاقه ی خاص ایشان بوده احساس می شود، چنانکه خود در مقدمه جلد اول اشاره فرموده اند. اما اجمالا و کرارا، در مجلدات مختلف به این آثار اشاره و استفاده کرده اند:
مجمع البحرین طریحی، امالی سید مرتضی، النهایة شیخ طوسی، اصول کافی کلینی، مفاتیح الغیب صدرالمتألهین شیرازی، تفسیر جواهر جوهری طنطاوی، تفسیر مجمع البیان و جمع الجوامع شیخ طبرسی، کشّاف زمخشری، تفسیر کبیر فخر رازی، تفسیر نیشاپوری و بیضاوی و چندین کتاب علمی جدید که در بخش بعدی، قسمت تفسیر علمی به ذکر برخی از آنان پرداختیم.
3-7- رویکردهای نواندیشانه در تفسیر پرتوی از قرآن
رویکرد های نواندیشانه و جدید تفسیر پرتوی از قرآن که وجه تمایز این تفسیر از سایر تفاسیر شده است، عبارت اند از:
3-7-1- گرایش اجتماعی: مراد از تفسیر اجتماعی معنای عامی است که شامل تفاسیر سیاسی، تربیتی(با رویکرد اجتماعی)، اصلاحی و تقریب گرایانه هم می شود. مفسرانی چون محمد عبده، رشید رضا، سید قطب، محمد مصطفی المراغی، جمال الدین قاسمی، طنطاوی جوهری، ابن عاشور و … در اهل تسنّن و کسانی مانند علّامه محمّد جواد بلاغی، علامه طباطبائی، آیت الله مکارم شیرازی، مرحوم طالقانی، شادروان محمّد تقی شریعتی، محمّد جواد مغنیه، علّامه سیّد محمّد حسین فضل الله و …. در میان مفسران شیعه چنین رویکردی را پی گرفتند(نفیسی، 1379: 106-24).
شاخص های عمده این گرایش را چنین بر شمرده اند: توجه به تعالیم تربیتی قرآن، توجه به عقل و علوم تجربی، بیان روشن و واضح، پاسخ به شبهات علیه اسلام، عدم توجه به رویکردهای فلسفی، فقهی، ادبی و …، توجه به جهاد اسلامی و رویارویی با استعمار غربی و اسرائیل، رویارویی با روایات مجهول و اسرائیلیات، توجه به وحدت مسلمانان و …(الرضایی الاصفهانی،1383: 283). بعضی از محققان به درستی به تأثیر دیدگاه ها و فعالیتهای سید جمال الدین اسدآبادی و شاگردش محمد عبده در این رویکرد اشاره کرده اند(الرضایی الاصفهانی،1383: 281).
مرحوم طالقانی را باید حلقه ای از زنجیره مصلحان از سید جمال به بعد محسوب کرد. سعی او در چاپ کتاب (تنبیه الامة و تنزیه الملة) نائینی و مقدمه اش بر آن نمونه گویای دغدغه های اصلاحی اوست. مرحوم مهندس بازرگان در این باره می گوید: از میان کارهای آیت الله طالقانی مهمتر از همه وارد کردن قرآن و تفسیر آن در محیط و دنیای مردم بود. آیت الله طالقانی هدیه کننده قرآن و تفسیر به مردم ایران، خصوصاً به تحصیل کرده ها بود(اسفندیاری، 1383: 327).
3-7-2- تفسیر علمی: تفسیر علمی را که عمدتاً به دوره ی جدید تعلق دارد، نوعی از تفسیر مبتنی بر این فرض دانسته اند که همه ی یافته های دانش طبیعی جدید در قرآن پیش بینی شده و بسیاری از اشارات آشکار به این یافته ها در آیات قرآن قابل کشف است.
سرآغاز جدی تفسیر جدید، تفسیر القرآن و هو الهدی و الفرقان اثر سید احمد خان هندی است(خرمشاهی، 1364: 10).
اما بهترین نمونه تفسیر علمی، تفسیر الجواهر فی تفسیر القرآن الکریم اثر طنطاوی جوهری است که برخی به استفاده آیت الله طالقانی از آن در تفسیر علمی اشاره کرده اند(علوی مهر، 1381: 347).
ایشان در تفسیر علمی برخی آیات از منابع گوناگونی مانند “یک، دو، سه، بی نهایت” و ” پیدایش و مرگ خورشید” از ژرژ گامرف، “علم به کجا میرود” و “تصویر جهان در فیزیک جدید” از ماکس پلانگ، “وراثت” اثر ژان روستان، “فرسایش و دگرگونی زمین” از ژرم ویکوف و … بهره برده است(خوشگواری، 1384: 117-114).
رویکرد طالقانی به تفسیر علمی را باید با توجه به روزگاری که او در آن می زیست تحلیل کرد. رویکرد آیت الله طالقانی در تفسیر علمی را در مجموع باید محتاطانه و معتدلانه ارزیابی کرد. بدون شک دانش و تحصیلات حوزوی وی و آشنایی دقیقش با مبانی علوم اسلامی او را از آن که مانند برخی از هم روزگارانش دین را به زبان علم ترجمه کند، باز می داشته است. با این حال در برخی از برداشت ها و نظریه های وی نقدهایی بیان شده که مجال بررسی آنان در این پژوهش نیست.
3-7-3- توجه به زبان فارسی: تفسیر پرتوی از قرآن جز آنکه به فارسی نوشته شده، از معدود تفاسیر جدید فارسی است که زبان و ادب فارسی در آن تا حدودی مورد توجه نویسنده بوده است. نثر آیت الله طالقانی تا حد زیادی، نثر استوار و پخته ای است. این نثر، دلپذیر و جذاب، مناسب حال خوانندگان فارسی زبان توصیف شده است(ایازی، 1378: 55).
با این حال دکتر سروش قلم ایشان را سنگین ارزیابی می کند و در این باره می گوید: قلم نسبتاً سنگین طالقانی در پرتوی از قرآن نشان دهنده ی کلنجارهای فکری طالقانی با خود و جوشش معانی در ذهن و تگنای الفاظ برای گنجاندن آن معانی است(سروش، 1379: 204).
معادل هایی که مرحوم طالقانی گاه در برابر برخی واژه های قرآنی می نهد آشنایی خوب او با زبان و ادب فارسی را می نمایاند.
3-7-4- توجه به واژه ها و آواها: یکی از ویژگی های پرتوی از قرآن که آن را از اختصاصات این تفسیر باید محسوب کرد توجه خاص مفسر به واژه ها، آواها و ساختار صوری الفاظ و ارتباط آنها با معنای آیه است. این ویژگی را “معادله آوایی-معنایی یا فونوسمانتیک” نامیده اند(فراستخواه، 1376: 165). نمونه کاربرد این توجه در این تفسیر به ویژه در جلدهای سوم و چهارم (تفسیر جزء سی ام) فراوان است. باید گفت این شیوه، گونه ای نواندیشی به شمار می رود که در دوره ی جدید با پیشرفت های دانش زبان شناسی و فروع آن مورد توجه قرار گرفته است. جلد سوم این تفسیر با بحثی کوتاه در همین باره آغاز می شود «در آیات قرآن… آنچه مورد توجه و بحث نبوده و شاید به آسانی تحت ضبط و قواعد در نمی آید کیفیت انطباق آهنگ کلمات و آیات است با معانی و مقاصد، که واقعیات و اوضاع یا صفات درونی گوینده را می نمایاند…».
به قول یوسفی اشکوری از ویژگی های برجسته پرتوی از قرآن تحلیل زبانی و تأملات ادبی است. آیت الله طالقانی معتقد بود که تفسیر قرآن باید متّکی به تفسیر لغوی-ادبی باشد. به بیان دیگر او افق مشترک با قرآن را با کلید معناشناسی و لغت شناسی گشود. مؤلف با این کار، نکات تازه و لطیفی را کشف می کند که برای اهل ایمان آگاهی بخش و گاه هیجان انگیز است .( فرهنگ آثار ایرانی اسلامی ، 1385، ج1، 476).
ما نیز در فصل چهارم این پژوهش به بررسی این بُعد برجسته تفسیر(معناشناسی) در یکی از سوره ها می پردازیم.
آیت الله طالقانی عقیده داشت که همه سوره ها، آیات، کلمات بر پایه نظم و حساب کنار هم چیده و مرتب شده اند که پی بردن به این نظم و حساب باعث فهم درست تر و دقیق تر قرآن می شود. ساختمان واژه ها و آهنگ حروف آنها گویای معنا و راهنمای تفسیر

پایان نامه
Previous Entries منابع پایان نامه با موضوع تفسیر قرآن، نهج البلاغه، هم معنایی Next Entries منابع پایان نامه با موضوع ، جسارت، افقهای