منابع پایان نامه ارشد درمورد سلسله مراتب، توسعه منطقه، توسعه روستا، حمل و نقل

دانلود پایان نامه ارشد

زمین ، مکان یابی فعالیتها، ایجاد قطب های صنعتی، طراحی برای احداث شهرهای جدید با کمربند های سبز و غیره بود. از دیگر سوي، تحت تأثیر تبعات و آثار جنگ، اقتصاد کشورهای درگیر نیز به شدت فلج گردیده بود و لازم بود تصمیماتی اتخاذ گردد تا سیستم اقتصادی این کشورها دوباره به جریان افتد. لذا ضرورت های بازسازی اقتصاد ملی نوع دیگری از برنامه ریزی را در کشورهای فرانسه، ایتالیا و اسکاندیناوی تحت عنوان (برنامه ریزی توسعه اقتصادی) مطرح ساخت. در دسته اخیر از نظام های برنامه ریزی که صرفا جنبه ي باز سازی اقتصادی ملی را داشت، فقط به جنبه های اقتصادی توجه می شد و سایر جنبه ها از قبیل توزیع متعادل آثار، نتایج و دستاوردهای مختلف اعم از اقتصادی، اجتماعی و فیزیکی رشد و توسعه اقتصادی در پهنه سرزمین هر کشور، کمتر مورد توجه قرار گرفت و لذا با اجرای یک یا چند برنامه توسعه اقتصادی، به سوی عدم تعادل اقتصادی، اجتماعی و فضایی در مناطق مختلف کشورشان سوق داده شدند. حل این مشکل، دولت ها و به ویژه سازمان های برنامه ریزی این کشورها را متوجه جنبه های دیگر برنامه ریزی نمود و بتدریج برنامه ریزی های اجتماعی، فیزیکی، میان بخشی، منطقه ای و فضایی مورد توجه قرار گرفت. لازم به تذکر است که با بکارگیری شیوه های برنامه ریزی اقتصادی در جهان سوم این دسته از کشورها همانند کشورهای صنعتی و حتی به گونه ای شدید تر و بغرنج تر از آنها دچار تبعات و آثار مخرب ناشی از این برنامه ها شدند. پیرامون نظریات توسعه ي منطقه ای و فضایی کوشش های بسیاری انجام شده که در اينجا به طرح و بررسی برخی از اين نظریات مرتبط با موضوع پژوهش می پردازیم :
2-3-1- نظریه مکان مرکزی
اولین گروه از نظریات که در ارتباط با برنامه ریزی توسعه منطقه ای مورد بررسی قرار می گیرد، پيرامون سازمان یافتگی مناطق است. این نظریه ها به طور عمده تشریح کننده چگونگی نظم فضایی و سلسله مراتب کانون های زیستی در نواحی می باشند. بارزترین این مجموعه تلاش ها که به طور مشخص از دهه 1930 به انجام رسیدند «تئوری مکان مرکزی» است. نخستین تلاش برای شرح الگوهای مکانی را “فون تانن” انجام داده است. وی شهر بزرگی را تصور می کند که با دشتی بزرگ احاطه شده است و محدوده روستایی خود را از نظر کالا و خدمات تأمین می کند و بازاری برای تولیدات آن، فراهم می آورد. هزینه های حمل و نقل اهمیت بسیار دارند، در نتیجه کالاهای حجیم و سنگین در مجاورت شهر تولید می شوند و کالاهای سبک و کم حجم كه هزینه حمل و نقل کمتری دارند مي توانند در مکان های دورتر ساخته می شوند. بدین ترتیب نظامی از دوایر هم مرکز پدیدار می شود. اصولا ایالت منزوی “فون تانن” حداقل در نمونه اولیه آن، فقط دارای یک شهر بزرگ است و یک نوع حمل و نقل در آن وجود دارد و صرفه جویی ناشی از مقیاس نیز ندارد. افزون بر این، هدف اصلی او خود شهر نیست بلکه سازمان فضایی پیرامون آن است. با وجود نارسایی های آشکار نظریه فون تانن به عنوان چارچوبی برای سیاست مکانی، کار وی بسیاری از جغرافی دانان و اقتصاد دانان را به مطالعه در روند سازماندهی سکونت گاههای انسانی و ساختار سلسله مراتبی آن وا داشت.
عقاید “کریستالر” در مورد نظام سلسله مراتبی سکونت گاهها، بیشتر به اصول تجاری و حمل ونقل متکی است. “لوش” چشم انداز اقتصادی خود را در قالب نواحی تجاری متفاوت توصیف می کند. “کریستالر”، “لوش” و “گالپین” هر سه دیدگاهی جدید در مورد کارایی سلسله مراتب مراکز، عرضه کرده اند. به طور کلی تمام نظریه های مکان مرکزی بر چهار مبنا استوارند:
یکسانی چشم انداز فرهنگی و فیزیکی
قابلیت دسترسی یکسان مکان های مرکزی در تمام جهات
نواحی واحد نا محدود
رفتار منطقی مصرف کننده
مفاهیم کلیدی نظریه مکان مرکزی ، دامنه ي کالا و ارزش آستانه می باشد که به طور ضمنی به سلسله مراتب سکونت گاه ها و مرکزیت یک مکان ویژه دلالت می کنند و سلسله مراتب سکونت گاه ها به طور گسترده محصول دو عامل یاد شده است. به زبان کریستالر، سکونت گاه ها را می توان در سطح ملی ، به مکان های مرکزی “رده بالاتر”، “رده پایین تر”، “پایین ترین رده” و” مکانهای مرکزی معین” طبقه بندی کرد. آنگاه مرکزیت یک مکان، اهمیت نسبی خود را در رده بندی سلسله مراتب منعکس می کند.
( فنی ؛ 1375 : 39- 38)
2-3-2- نظریه قطب رشد ( پرو )
“هیرشمن”، “میردال” و “پرو” از نخستین کسانی بودند که کاربردهای مکانی و مفاهیم فضایی توسعه را مورد توجه قرار دادند و از این طریق میان مدل های رشد اقتصادی و توسعه منطقه ای پیوندی ایجاد نمودند. نظریه های هیرشمن و میردال شامل عناصری هستند که پرو آن را “قطب رشد” می نامد. اساسا در نظرات پرو، قطب های رشد شبیه به کارخانجات یا صنایعی هستند که نقش اساسی و استعداد رشد بسیار قوی داشته باشند. بیشترین پیچیدگی و ابهام در این نظریه از این واقعیت ناشی می شود که پرو، قطب رشد را به جای یک مکان جغرافیایی خاص، در یک فضای اقتصادی ذهنی مطلق می نگرد. وی رشد صنایع اساسی و پیشرفته را موتور محرک رشد اقتصاد ملی می داند. آنچه آشکارا در این نظریه نا دیده گرفته شده این واقعیت است که هر تأثیر تقویت کننده ای لزوماًدر یک منطقه معین عمل نمی کند و به راحتی ممکن است آثار گسترش محلی توسط آنچه فریدمن، “استعمار داخلی” می نامد به وسیله نیروهای اقتصادی دیگر از میان برود. باید روشن شود که مفهوم مورد نظر پرو ، در نهایت پایه بسیار ضعیفی برای سیاست مکانی است. نظریه های کم اعتباری که می کوشند، رشد اقتصادی را مثلا از طریق تاسیس تعدادی صنایع بزرگ در یک شهر، یا به کمک تامین خدمات غیر اساسی در مناطق روستایی برانگیزند و به عنوان راه حلی برای توسعه منطقه ای، مکرراًمورد استفاده برنامه ریزان قرار گرفته ولی کمتر موفق و کارساز بوده است. ( فنی ؛ 1375 : 40- 39)
2-3-3- نظريه عملكرد شهري در توسعه روستايي ( UFRD)
رويكرد«عملكردهاي شهري در توسعه روستايي»(Urban Function in Rurl DevelopmentUFRD) با هدف افزودن ابعاد فضايي و مكاني به برنامهريزي منطقهاي براساس فرضيه زير بنا نهاده شده است كه اگر:« دولتها در كشورهاي در حال توسعه، ميخواهند به رشد و توسعه در پهنه گستردهاي دست يابند، بايد از الگوي جغرافيايي پراكندهاي در سرمايهگذاريها پيروي كنند». تمركز سرمايهگذاريها در يك يا چند شهر بزرگ، به خودي خود، موجب توسعه در ساير مناطق، توسط فرايندهاي رخنه به پائين نخواهد شد. بنابراين چنانچه هدف «دستيابي به توسعه اقتصادي همراه با برابري جغرافيايي و اجتماعي بيشتر در پهنه سرزمين » باشد، سرمايهگذاريها ميبايد به طريق « تمركز غير متمركز » انجام گيرد. سرمايهگذاري « تمركز غير متمركز » ايجاد يك نظام استقرار جمعيتي يكپارچه و مرتبط است . يك نظام اسكان سلسله مراتبي شكليافته نه تنها بخش عمده ي خدمات و تسهيلات ضروري مورد نياز در نواحي پيرامون را به منظور افزايش توليدات كشاورزي و درآمد تامين ميكند،بلكه ميتواند وسايل پيوندهاي اجتماعي و اداري، حمل و نقل و تجارت را كه موجب تلفيق يك منطقه در اقتصاد خود بسنده و پايا ميشود فراهم آورد. ( زبردست ؛ 1382 : 52 )
اين رويكرد در بيش از ده كشور در حال توسعه ، تحت عناوين مختلفي كه شرح داده مي شود آزموده شده است : برنامهريزي سطح– بلوك (Block – Level planning )در هندوستان، تحليل نظامهاي اسكان در اندونزي ، تحليل مراكز بازار در كنيا ، پرو و اكوادر، تحليل مراكز رشد در غنا ، ملاوي و تايلند، برنامهريزي« عملكردهاي شهري در توسعه روستايي » در فيليپين ، بوليوي و ولتاي عليا و تحليل مكانمركزي در كشورهاي ديگر. آنطور كه ذكر گرديد رويكرد UFRDبه برنامهريزي منطقهاي بر مفهوم يكپارچگي عملكرد – فضايي (Function- spatial integration) استوار است. اين مفهوم بر اين فرض استوار است كه نظام سكونت گاه يكپارچه و شكليافته مناسب با اندازهها و خصوصيات عملكردي متفاوت ميتواند نقش مهمي در گسترش توسعه منطقهاي داشته باشد. وجود يك نظام سكونت گاهي شكليافته و يكپارچه كه در آن خدمات و تسهيلات به طور مؤثر و كارآمد مكان يابي شده است و روستائيان دسترسي آساني به آن داشته باشند، به عنوان يك عامل اساسي در تجاري كردن كشاورزي تلقي ميشود . عدم وجود چنين نظام سكونت گاهي، به عقيده برخي نظريهپردازان، توسعه ي منطقهاي مانع پيدايش الگوي متوازن رشد اقتصادي از نظر بخشي و جغرافيايي ميشود. رويكرد UFRD علاوه بر مفهوم يكپارچهگي عملكردي – فضايي بر مفاهيم مكانهاي مركزي و مراكز خدمات با مفروضات زيز مبتني است :
الف) سكونت گاهها با ابعاد و ويژگيهاي عملكردي متفاوت ، به ويژه مراكز كوچكتر خدمات روستايي و بازار، نقش مهمي در توسعه روستايي و منطقهاي داشته و ميتوانند ايفاء كنند .
ب ) مكان هاي مركزي نقش مهمي در توسعه اجتماعي و اقتصادي ايفاء ميكنند . تعداد اين مراكز ، توزيع جغرافيايي و خصوصيات عملكرد آنها عوامل مهمي در روند و شكلگيري توسعه منطقهاي به شمار ميآيند.
ج ) پيوند ميان سكونت گاهها ، براي گسترش دسترسي به خدمات و تسهيلات واقع در مكان هاي مركزي و بالا بردن تعامل اجتماعي ، سياسي و كالبدي بين سكونتگاه هاي با اندازه و تخصص هاي متفاوت بايد قوي باشد . ( زبردست ؛ 1382 : 3-2)

فرايند برنامهريزي و تحليل فضايي در رويكرد UFRD :
در رويكرد UFRD براي برنامهريزي و تحليل فضايي ده مرحله وجود دارد و فرض براين است كه اين مراحل براي تعيين مكان مناسب براي طرحهاي سرمايهگذاري با درنظر گرفتن كاركردهايي با هدف توسعه ي منطقهاي ضروري است. در اين رويكرد ، برنامهريزي و تحليل ، نخست با تحليل منابع پايه و سيستم سكونت گاهي شروع ميشود و با ترسيم پيوندها و نواحي زير نفوذ ادامه مييابد و سرانجام به طرحهايي براي بهبود و اصلاح پروژههاي سرمايهگذاري ختم ميشود .
اين مراحل به تفكيك عبارتند از :
تحليل كلي منابع منطقهاي ؛
تحليل نظام سكونت گاهها ؛
تحليل فضايي پيوندهاي منطقهاي ؛
تهيه نقشههاي تحليلي ؛
تحليل قابليت دسترسي ؛
تحليل خلاء عملكردي ؛
تدوين راهبردهاي توسعه فضايي ؛
شناسايي پروژهها و برنامههاي سرمايهگذاري ؛
كنترل و ارزيابي ؛
نهادينهكردن تحليل فضايي در فرايند برنامهريزي منطقهاي(افتخاري و همكاران، 1378: 40).
به اين ترتيب، راهبرد UFRD به عنوان فرايندي از تجزيه و تحليل منطقه اي – كاربردي، مراحل تكامل و آزمون خود را پيمود تا از طريق آن، برنامهريزان و سياستگذاران منطقهاي بتوانند به سرعت توزيع فضايي عملكردهاي مهم اقتصادي– اجتماعي را مورد ارزيابي قرار دهند. بر مبناي تحقيقات UFRD مشخص شده است كه مراكز شهري كوچك و مياني، با توجه به خدمات ، زيرساخت ها و فعاليت هاي مولد به طور بالقوه و بالفعل، ميتوانند نقش مهمي در برانگيختن توسعه در عرصههاي روستايي داشته باشد .

رويكرد كاركردهاي شهري در توسعه روستايي
سادگي و قابل فهم بودن رويكرد براي برنامهريزان كشورهاي درحال رشد ؛
توجه و اهميت دادن به برنامهريزي توسعه خدمات به طور يكپارچه ؛
ايجاد پيوند ميان سكونت گاهها و روابط شهر و روستا به عنوان يكي از عناصر مهم در برنامهريزي و توسعه روستايي ؛
تاكيد بر ابعاد فضايي و مكاني توسعه منطقهاي ؛
تاكيد بر به كارگيري دانش بومي(محلي) در تحليلها و برنامهريزي ها؛
مناسب بودن روش شناسي يكپارچه كاركردي بر حسب قابليت ها برنامهريزي روستايي و تحليلگرا ؛
استفاده حداكثر اطلاعات و داده ها براي تحليل؛
فرايندگرا بودن رويكرد و قابليت انعطاف آن جهت اضافهكردن تكنيك ها و با حذف در مرحله خاص
مآخذ- ( افتخاري ، 1375 : 62)
كانونهاي كوچك شهري به عنوان حلقههاي اتصالي با نواحي روستايي محوركار در توسعه منطقهاي قرار ميگيرند و دامنه وسيعي از عملكردها را براي تعداد زيادي از سكونت گاهها ، فراهم ميكند. رويكرد مورد نظر ، دستيابي به رشد اقتصادي همراه با عدالت اجتماعي را در يك ارتباط تنگاتنگ با ابعاد فضايي توسعه ميبيند و بيان مي كند، گرچه سياستهاي توسعه « مكان محوري » به تنهايي براي نيل به عدالت اجتماعي كفايت نميكند،

پایان نامه
Previous Entries منابع پایان نامه ارشد درمورد سلسله مراتب، سازمان فضایی، حمل و نقل، برنامه ریزی توسعه Next Entries منابع پایان نامه ارشد درمورد توسعه روستا، روستا - شهر، توسعه منطقه، سلسله مراتب