منابع پایان نامه ارشد درباره نفت و گاز، جهان اسلام، انتقال اطلاعات، قرن نوزدهم

دانلود پایان نامه ارشد

است. اين خليج در واقع يکي از بازوهاي اقيانوس هند به شمار مي‎رود و به واسطه درياي عمان از طريق تنگه هرمز به اقيانوس هند ارتباط دارد. طول سواحل ايراني خليج فارس از اروند رود تا تنگه هرمز 1260 کيلومتر است و استان هاي خوزستان، بوشهر، و هرمزگان از استان‎هاي ساحلي ايران در خليج فارس محسوب مي شوند. جزيره قشم بزرگترين جزيره اين خليج مي‎باشد (اسدي، 1385، 15-8). اين خليج بين ايران و هفت کشور عراق، کويت، عربستان، بحرين، قطر، امارات متحده عربي و عمان مشترک است. ايران با 1375 کيلومتر بيشترين و عراق با حدود 58 کيلومتر کمترين ساحل را داراست (حافظ نيا، 1384، 16 ).

3-14) موقعيت استراتژيکي
برخي از جايگاه هاي جغرافيايي به سبب هاي گوناگون از اهميت ويژهاي برخوردار هستند؛ چنين موقعيتي‎هاي جغرافيايي که از نظر اقتصادي سياسي، نظام يا مذهبي داراي اهميت مي باشند، موقعيت استراتژيکي ناميده مي شوند. جاهايي همچون خليج فارس يا درياي مديترانه از مناطق استراتژيک جهان به شمار مي روند (کشوردوست، 1388، 9 ). موقعيت استراتژيک يعني قرارگرفتن در چهارچوب استراتژي‎هاي جهاني يا منطقه اي، نظير استراتژي نظامي، ارتباطي و اقتصادي و تاثيرگذاري کارکردهاي موقعيت استراتژيک بر فرايندهاي جهاني و منطقه اي، نظير موقعيت تنگه اي، موقعيت کنترلي و غيره (حافظ نيا، 1386، 89 ).

3-15) سبب هاي استراتژيک بودن يک موقعيت جغرافيايي عبارت است از
1-جاي داشتن در کنار تنگه هاي بين المللي. 2- جاي داشتن بين دو ناحيه استراتژيک. 3-موقعيت دروازه‎اي. 4- موقعيت دريايي. 5- موقعيت نظامي
کشور ايران نيز به دليل اينکه بين دو منطقه استراتژيک روسيه هارتلندي در شمال وقدرت بحري بريتانيا و پس از جنگ جهاني دوم آمريکا در آب هاي جنوب قرار گرفته بود و با اتحاد جماهير شوروي به عنوان رهبر اردوگاه شرق در دوران جنگ سرد تا فروپاشي آن در دهه نود ميلادي همسايه بود داراي موقعيت استراتژيک ممتازي بود. البته بعد از فروپاشي شوروي و همسايه شدن با جمهوري هاي به جا مانده از آن مانند آذربايجان، ترکمنستان، و ارمنستان از ارزش همسايگي با ابرقدرت شرق با ايران کاسته شده و در مقابل ارزش هاي ديگري مانند موقعيت ترانزيتي، ژئواکونومي يافته است. ايران همچنين با در اختيار داشتن تنگه هرمز و جزايري مانند ابوموسي داراي موقعيت استراتژيکي بسياري است. زيرا منطقه خليج فارس داراي منابع غني نفت و گاز است که براي دنيا ارزش بسياري دارد و به گفته نيکسون (نفت خون صنعت مدرن است و منطقه خليج فارس قلبي است که اين خون را مانند تلمبه به جريان مي اندازد و راه هاي پيرامون خليج فارس، شريان هايي هستند که اين خون حياتي از آن ها مي گذرد) (صفوي، 1384، 73 )
امروزه با فروپاشي اتحادجماهير شوروي کشورهايي در شمال ايران پا به عرصه جهاني راه نداشته و به عنوان کشورهاي محصور در خشکي محسوب مي گردند، ايران مي تواند بعنوان راه ارتباطي و ترانزيتي براي اين کشورها عمل کرده و آن ها را به بازارهاي جهاني متصل نمايد. علاوه بر آن با کشف نفت در کشورهاي حاشيه درياي کاسپين، اين کشورها براي صادرات نفت و گاز خود به بازارهاي مصرف به دليل محصور در خشکي بودن با مشکل مواجه هستند. بنابراين ايران مي تواند با عبور خطوط لوله نفت و گاز اين کشورها از خاک خود و يا معاوضه نفت آن ها (طرح سواپ) به ارزش استراتژيکي خود بيفزايد زيرا ايران داراي موقعيت جغرافيايي ژئواستراتژيک است و کشوري که داراي چنين موقعيتي است هيچگاه نمي تواند خود را از تحولات جهان دور نگه دارد يا به عبارت ديگر منزوي باشد؛زيرا به ناچار بخشي از يک استراتژي خواهد بود و ايران بايد سعي نمايد با درک موقعيت جغرافيايي خود بعنوان يک وزنه وارد عمل شود در غير اينصورت مانند جنگ جهاني اول و دوم در حوزه ژئواستراتژيک قدرت ها قرار خواهد گرفت (تقوي اصل، 1387، 53 )

3-15-1) موقعيت حايل
کشور ايران تا قبل از همسايگي با روسيه در شمال از طريق قفقاز و آسياي مرکزي و با قدرت بحري بريتانيا در جنوب و جنوب شرقي که هندوستان را در اختيار داشت خود يکي از کشورهاي قدرتمند منطقه آسياي جنوب غربي به حساب مي آمد. کل حوادث بازي بزرگ در سال هاي آغازين قرن نوزدهم با پيشروي نيروهاي روسيه به سمت جنوب و قفقاز آغاز شد و ايران سرزمين هاي زيادي را در قفقاز و آسياي مرکزي پس از شکست از روس ها طبق عهدنامه هاي گلستان، ترکمنچاي و آخال از دست داد. در آن سوي نيز بريتانيا پس از تصرف هندوستان که در آن زمان پاکستان نيز جزئي از آن به شمار مي رفت با دو قدرت بري و بحري دنيا همسايه شد. بريتانيا مي خواست که ايران به عنوان منطقه اي حايل باشد تا از همسايگي و تجاوز روس ها به هند جلوگيري نمايد. درمقابل سياست روس ها نيز بر اين قرار گرفته بود از پيشروي بريتانيا به سمت مرزهاي خودجلوگيري نمايد.
پس از جنگ جهاني دوم ايران از نظر ژئوپلتيک نيز بعنوان يک سرزمين حايل بين دو اردوگاه شرق و غرب نقش آفرين بوده و به مثابه يک کشور مهم سعي داشت ميان همسايگي شوروي با دوستي با اردوگاه غرب يک تعادل بوجود بياورد ولي گاهي اين تعادل ها جنبه مثبت و گاهي جنبه منفي داشت. بعنوان مثال در دوره نخست وزيري دکتر مصدق در اوايل دهه سي شمسي هدف ايجاد موازنه منفي با شوروي و آمريکا بود و در دوره هاي پس از دکتر مصدق ما شاهد سياست هاي موازنه مثبت بوديم که عضويت ايران در پيمان نظامي سنتو و با مشارکت کشورهاي ترکيه و پاکستان در مدار ديپلماسي غرب قرار داشتند نمونه اين جهت گيريهاي سياسي است. با فروپاشي اتحاد جماهير شوروي در دهه نود ميلادي ايران ديگر يک کشور حايل نيست و با وضعيت جديدي روبرو شده است و به يک کشور واسته تبديل شده است (زين العابدين، 1387، 1 ).

3-15-2) موقعيت ترانزيتي
ايران از ادوار گذشته در کانون جغرافيايي جهان جاي داشته است و پيوسته از موقعيت و امکانات ايران در ارتباطات جهاني استفاده مي شودفرهنگ ايراني هميشه در داد و ستد با فرهنگ هاي بيگانه بوده است. ايران به دليل موقعيت جغرافيايي نقش ارتباطي و ميانجي خلاق را بين شرق و غرب جغرافيايي و فرهنگ هاي گوناگون را ايفا کرده است وگرنه بر اثر فشارهاي جمعيتي و نظامي و فرهنگي اقوام پيرامون خود نابود مي‎شد. اين نقش ترانزيتي از دوران سلسله اشکاني و جاده ابريشم که چين را به روم وصل مي کرد تا به امروز به اشکال مختلف ادامه پيدا کرده است و مرکز جاده ابريشم خشکي در تيسفون پايتخت ايران قرار داشت. ساسانيان علاوه بر راه خشکي بر راه هاي آبي جاده ابريشم نيز تسلط يافتند و راه معروف به ادويه که از درياي عمان و خليج فارس به اقيانوس هند و اسياي جنوب شرقي و هندوستان مي رسيد رونق گرفته و به امپراطوري روم و بلعکس مبادله مي کرد (ثلاثي، 1380، 123، 119 ). به لحاظ موقعيت ترانزيتي، فضاي جغرافيايي ايران در محور شمال-جنوب دو عرصه جغرافيايي آبي و خشکي را به هم پيوند مي دهد و در مسير عمومي ارتباط قاره هاي اروپاه آسيا و اقيانوسيه بويژه آسياي جنوبي و جنوب شرقي قرار دارد. از اين رو ايران در معرض تعاملات، استراتژي ها، جابه جايي ها و پديده هايي قرار دارد که به هر نحوه با موقعيت ارتباطي ايران مرتبط باشند (حافظ نيا، 1388، 15، 1 ).
موقعي ترانزيتي به سه دسته زميني، هوايي، دريايي تقسيم مي شوند و يا ترکيبي از آن ها هستند. از نظر ژئوپلتيکي پس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي ايران به يک کشور واسطه تبديل شده است. با توجه به استقلال کشورهاي آسياي مرکزي و قفقاز به جز گرجستان همگي محصور در خشکي هستند ايران اين توانايي را دارد که آسياي مرکزي و قفقاز را به بازارهاي جهاني مرتبط سازد و از بنادر واقع در خليج فارس و درياي عمان مي توان به نقاط پيوند کشورهاي آسياي مرکزي و قفقاز بهره جست. استفاده از اين بنادر نه تنها از نظر اقتصادي عملي است بلکه مي تواند به حل و فصل مسالمت آميز اختلافات موجود در خليج فارس کمک کند اگر غرب با اين مسيرهاي ترانزيتي موافقت کند بسياري از کشورهاي منطقه چشم انتظار بهره بردن از چنين تحولي هستند. اجراي چنين طرح هايي نتنها به کشورهايي مثل چين يا افغانستان کمک خواهد کرد “، بلکه همه دولت هاي حاشيه خليج فارس مي تواند از امکانات اقتصادي تازه اي غير از توليد نفت برخوردار شود (زين العابدين، 1387 ؛7، 8)
امروزه نه تنها از اهميت موقعيت جغرافيايي ايران به عنوان پل ارتباطي آسيا، اروپا و آفريقا در زمينه ترانزيتي کاسته نشده است، بلکه ظرفيت هاي به آن افزوده شده که اين جايگاه را براي ايران، با اهميت تر مي نمايد. توسعه کانال هوايي بر فراز ايران و همچنين اتصال راه آهن مشهد-سرخس به راه ترکمنستان بار ديگر اروپاه را از طريق ايران به کشورهاي آسيايي و به ويژه چين متصل مي نمايد که بر اهميت ارتباطي اين کشور افزوده است. اگر ايران را بعنوان جعبه ي تقسيم فيبر نوري اينترنت خاورميانه و آسيا فرض نماييم قضيه بسيار پيچيده تر شده و جايگاه ايران را در پيوند اروپا با آسيا کليدي مي يابيم. بنابراين مشاهده مي شود که امروزه علاوه بر انتقال کالا، نفت و ساير منابع، انتقال اطلاعات يعني مهم ترين ابزار قدرت در دوران پست مدرنيسم، درکانون ايران صورت مي گيرد (نامي و ديگران، 1388، 43 ).

3-15-3) موقعيت ژئوپوليتيك ايران
جغرافياي طبيعي يكي از مهمترين عوامل تأثيرگذار بر موقعيت ژئوپوليتيك ايران است. از لحاظ شكل سرزميني در شمال ايران، ژئوپوليتيك درياي خزر و آسياي مركزي و قفقاز و در جنوب ژئوپوليتيك خليج فارس و احاطه ايران بر تنگه‌ي هرمز است و همچنين شكل كوهها (كوههاي بلند و مرتفع زاگرس و البرز و. .)، ذخاير عظيم نفت و گاز (در زمرهي 10 كشور اول جهان)، موقعيت ترانزيتي (نزديك‌ترين راه از منطقهي خاور و جنوب شرقي آسيا به اروپا و شمال آفريقا است) و وسعت (در ردهي 16 يا 17 كشورهاي جهان)، موقعيت خاصي به ژئوپوليتيك ايران بخشيده است. موقعيت ژئوپوليتيكي ايران در دوران قاجار مورد توسعهطلبي روسها قرار گرفت و دو عهدنامهي ننگين گلستان و تركمنچاي به ايران تحميل گرديد و در دوران پهلوي در سال 1348ش با نفوذ انگليس بحرين از استانهاي كشورمان حذف شد. اما بعد از انقلاب اسلامي اگرچه موقعيت ژئوپوليتيكي ايران مانع از تهاجم امريكا گرديد (بهخاطر بلوك شرق (شوروي) در ايران مداخله نكرد) ولي سقوط شوروي باعث شد امريكا در طول جنگ هشت ساله‌ي ايران و عراق در مقابل ايران بايستد و به تأسيسات نفتي ايران در خليج فارس و هواپيماي مسافربري كشورمان بر فراز خليج فارس حمله كند (البته تحليل فوق به معني طرفداري روسها از ايران در جنگ تحميلي ايران و عراق نيست چرا كه آنها حتي بعد از آزادي خرمشهر و فتح فاو به عراق كمكهاي تسليحاتي كردند ).
ژئوپوليتيك ايران بعد از انقلاب اسلامي از ناسيوناليسم مثبت محمدرضا شاهي (يعني توجه به شرق و غرب) به انقلاب اسلامي تغيير كرد و با شعار “نه شرقي نه غربي” ژئوپوليتيك دو قطبي جهان يعني كمونيسم شوروي و سرمايه‌داري (بلوك غرب) را به چالش كشيد و عوامل روحاني، اعتقادي و معنوي را مقصود ژئوپوليتيك ايران اسلامي قرار داد.
از ديگر عواملي كه ژئوپوليتيك ايران را دو چندان كرده، از يك طرف ژئوپوليتيك اسلامي است كه كشور ايران به همراه عربستان مهمترين كشورهاي مسلمان جهان اسلام هستند. كه از محاسن آن وحدت سرزميني، و از معايب آن اختلافات در ژئوپليتيكي جهان اسلام است كه نه فقط زادهي مداخلات استعمار است بلكه ناشي از عوامل قديمي، همانند ويژگيهاي فرهنگي در چنين سرزمينهايي است كه دين اسلام بهعنوان دين مشترك خود پذيرفتهاند و از طرف ديگر ژئوپوليتيك اسلام تشيع است كه ايران بعد از انقلاب را تنها كشور شيعهي جهان (با اكثريت تشيع) كرده است و با حركتهاي انقلابي، ژئوپوليتيك كمونيستي و سرمايهداري شرق و غرب را به لرزه در آورده است.

3-2) نقشه موقعيت ايران در کره زمين

3-16) تاثيرپذيري مسائل ژئوپلتيکي ايران از موقعيت جغرافيايي
موقعيت جغرافيايي ايران در طول تاريخ همواره بر مسائل تاثيرگذاشته است. چه هنگامي که دنياي شناخته شده قديم به بر قديم يا قاره هاي کهن آسيا، اروپا و آفريقا محدود

پایان نامه
Previous Entries منابع پایان نامه ارشد درباره افغانستان، جهان خارج، کمبود منابع آب، حمل و نقل Next Entries منابع پایان نامه ارشد درباره نفت و گاز، افغانستان، جهان اسلام، سلسله مراتب