منابع پایان نامه ارشد درباره مصباح الهدایه، آداب و رسوم، تعلیم و تربیت، کتابهای درسی

دانلود پایان نامه ارشد

مراعاتالنظیر و اضداد نیز گاهی غور کرده و تفنن نموده است.
9. لغات غیر متداول و غریب فارسی نیز به کار نبرده است.
10. افعال وصفی را به صورت قدیم به کار میبرد.
(سبک شناسی بهار، ج3، ص32،33)
3-8- تأثیر مرصادالعباد درآثار بزرگان و تأثر وی در تحریر کتاب از بزرگان ادب
نظریه بینامتنیت که دربارۀ روابط بین متون وتأثیر متوم متأخر از کتب متقدم بحث میکند، از بحثهای مهم نظریهپردازان غربی همچون باختین سوسور و ژنت است. بر اساس این نظریه هیچ متنی متکی به خود نبوده و به نحوی با متون پیش از خود ارتباط دارد. و در مورد این دو کتاب نیز این مسأله صدق میکند.
مرصادالعباد از زمان نگارش مورد عنایت بزرگان ادب و عرفان قرار گرفته از جمله مولوی در آثاری چون فیه ما فیه و مکتوبات به این کتاب نظر داشته و حافظ نیز از این خزانۀ حقایق بهره برده و مضامینی را از او اقتباس کرده که در غزلیات او مشهود است، همچنین کتاب مرصادالعباد در آثار زیر تأثیر داشته است: کشفالحقایق از عزیز نسفی، فتوتنامۀ سلطانی از کاشفی واعظ سبزواری، منهاجالطالبین از نجمالدین محمود اصفهانی و طربالمجالس از امیر حسینی هروی.
نجمالدین درعلوم و فنون متداول عصر خود مردی دانشمند و بصیر و دلآگاه بوده، شیوۀ بدیع تدوین و تنظیم کتاب میرساند که در شیوۀ خود مبتکر است و مقلّد صرف هیچ مؤلف پیشینه نیست. در نوشتن نثر ساده بر خلاف مرسوم عصر خویش بشیوۀ پیشینیان متصوفه از آن جمله به کشفالمحجوب هجویری و کشفالاسرار میبدی و سوانح احمد غزالی و سخنان ابوسعید ابوالخیر نظر داشته و در متن مرصادالعباد مواردی را میبینیم که از آن دو کتاب بدون ذکر مأخذ گرفته شده است. (مرصادالعباد، ص 75)
3-9- تحلیل موضوعی مرصادالعباد
این کتاب شامل پنج باب و چهل فصل است که بعد از مقدّمۀ هر باب اوّل که مشتمل بر سه فصل است در مورد اسباب و شیوۀ تصنیف کتاب مطالبی آورده است و سپس باب دوم که شامل پنج فصل است متضمّن بحث در باب مبدأ موجودات و باب سوم با بیست فصل در مورد معاش خلق و باب چهارم شامل چهار فصل دربارۀ معاد نفوس و باب پنجم که هشت فصل میباشد در مورد سلوک طوایف مختلف است در ابتدای هر فصل آیهای از قرآن مجید و حدیثی از پیغمبر اکرم (ص) که متناسب با عنوان و موضوع آن فصل است آورده شد و آنگاه با کلمۀ بدانک در همه فصول مطالب خود را بیان کرده است در متن نیز از آیات و احادیث نو اشعار عربی و فارسی و سخنان بزرگان برای تأثیرگذاری بیشتر و تفهیم مطالب بهره گرفته است و بر زیبایی متن افزوده است.
نکته قابل توجه در مرصادالعباد این است که با آنکه کتاب به نثر فنی نگاشته شده است اما تعداد کلمات عربی دشوار آن بسیار اندک و متن تقریباً خالی از کلمات عربی مشکل است. نجمالدین در این کتاب وقایعی را که هر یک از مقامات بر سالک عارض می شود شرح داده است و عبور سالک از مقامات چهارگانۀ خاک، آب، هوا و آتش را به عنوان نمادی از گذشتن از خاک و رسیدن به افلاک میداند و معنای مختلف آتش را در هر مقام ذکر میکند به عنوان مثال: «گاه بود که آتش شوق بود که هیمۀ صفات بشری محو کند… و گاه بود که آتش محبّت بود تا ما سوای حق بسوزد.» (همان، ص 378)
«نغزترین و لطیفترین بخش مرصادالعباد بیشبهه داستان آفرینش آدم است که از فصل چهارم باب دوم آغاز میشود و در فصول بعد بتفاریق بیان کرده میآید. این داستان تمثیلی لطیف و شاعرانه و عارفانه است و سراپای آن از یک موج لطیف شعری و سوز و شوق و شور و حال لبریز است. از این که بگذریم داستان حسین بن منصور حلاج از دلانگیزترین قسمتهای مرصادالعباد است.» (همان، 76)
3-10- شرح حال عزّالدین محمود کاشانی
محمود بن علی کاشانی، از عرفا و حکمای مشهور ایران در قرن هفتم و هشتم هجری است. با وجود شهرت و اعتبار آثار وی اطلاعات کمی دربارۀ زندگی این عارف در دست است. لقب او عزّالدین و در بعضی از منابع، هنگام نام ذکر او، علاوه بر کاشانی، نطنزی هم آمده است. وی در تصوف شاگرد و پیرو نورالدّین عبدالصمد نطنزی از مشایخ معروف سلسلة سهروردیه بوده و در سال (735 هجری) وفات یافت.
«عزالدین محمود و کمالالدین عبدالرزاق کاشانی مؤلف شرح منازلالسائرین، هر دو از شاگردان طریقت بودند که در محضر دو استاد به نامهای نورالدین عبدالصمد بن علی نطنزی اصفهانی، (وفات 699 هجری) و شیخ ظهیرالدین عبدالرحمن بن شیخ نجیبالدین علی بزغش شیرازی (وفات 716هجری) درس میگرفتند. نورالدین عبدالصمد، شیخ خرقه و ارادت آنهاست و شیخ ظهیرالدین ظاهراً شیخ صحبت و خدمت ایشان بوده است. شیخ عزالدین محمود کتاب عوارفالمعارف را به دو واسطه از مؤلفش شیخ شهابالدین سهروردی روایت میکرد: نورالدین عبدالصمد بن علی اصفهانی و ظهیرالدین عبدالرحمن بن علی بن بزغش شیرازی.» (مصباحالهدایه، مقدمة جلالالدین همایی، ص 14)
«عزالدّین محمود کاشانی، پس از کسب فیض از محضر این اساتید و رسیدن به مقامات عالی عرفان، سرانجام در سال (735 هجری) وفات یافته است.» (مصباح الهدایه، ص8)

3-11- آثار کاشانی
1. مصباحالهدایه و مفتاحالکفایه
کتاب «مصباحالهدایه و مفتاحالکفایه» مهمترین اثر عزّالدین محمود کاشانی است و در موضوع خود که عبارت از تصوف و اخلاق است، در میان آثار فارسی قرن هفتم به بعد ممتاز و منحصر به فرد است.
به طوری که از فهرست مطالب و ابواب و فصول معلوم میشود، مؤلف در این کتاب از نخستین پایة دین که اعتقاد به وجود صانع و توحید است، تا آخرین مقام و منزل سالکان که مرتبة فناء فیالله و بقاء بالله و حال اتصال است، تمام مراحل را به همراه مسایل اعتقادی و اصول و فروع دین و آداب و رسوم، شرح داده، که در نوع خود در میان کتب فارسی قدیم، همتا ندارد. (کاشانی، مصباحالهدایه و مفتاحالکفایه، مقدمة جلالالدین همایی، ص32)
«آن را به درخواست عدّهای از دوستانش که از او تقاضای ترجمۀ عوارفالمعارف شهابالدّین عمر سهروردی را میکردند، نوشته است. مدّتی بعد از این تقاضا، او تصمیم گرفت کتابی مختصر به فارسی بنویسد که هم دربردارندۀ بیشتر اصول و فروع عوارفالمعارف باشد و هم مطالب دیگری بر آن افزوده شد.» (مصباحالهدایه، ص 11)
این کتاب را برای اولین بار، شیخالاسلام عمادالدین علی کرمانی معروف به «عماد فقیه» به نظم کشیده است. وی در زمان «مبارزالدین محمد بن مظفر» میزیسته و به زهد و فقاهت و شاعری شهرت داشته است. وی کتاب خود را «طریقتنامه» نام نهاد.(حلبی، شناخت عرفان و عارفان ایرانی، ص 621)
استاد همایی مطالب کتاب مصباحالهدایه را به هفت قسمت تقسیم کرده است:
1. اصول عقلید دینی: مانند توحید، نبوّت و معاد.
2. علوم و معارف: از قبیل علم فریضه و فضیلت، معرفت و خواطر، تحقیق در وحی.
3. اصطلاحات و مستحسنات صوفیّه: مانند جمع و تفرقه، سکر و صحو، الباس خرقه و اساس خانقاه.
4. آداب و رسوم فردی و اجتماعی: مثل تجرّد و تأهل، آداب شیخ و مرید و تعهدات نفس از غذا خوردن و لباس پوشیدن.
5. اعمال مذهبی از واجبات و مستحبات: شامل مسائل فقهی، از فرایض و سنن و ادعیه و اوراد و اذکار مأثوره.
6. اخلاق: همچون راستی، احسان، بردباری، بذل و محبّت. (مرصادالعباد، ص 11)
کاشانی در نوشتن کتابش تحت تأثیر آثار معروف صوفیّه بوده است، به این طریق، کاشانی نیز با واسطۀ سهروردی، از آن کتابها اثر پذیرفته است، از آن جمله از کتابهای ذیل: اللّمع ابو نصر سرّاج طوسی، قوتالقلوب ابوطالب مکّی، رسالۀ قشیریه ابوالقاسم قشیری، التعرّف ابو بکر بخاری و احیاءالعلوم غزّالی. (مصباحالهدایه، ص 12)

2.کشفالوجوه الغرّ لمعانی نظمالدّر
این کتاب عالمانه و محققانه است. که شرح قصیدۀ تائیّه موسوم به نظمالدّرّ از ابن فارض، عارف و شاعری مصری است عزالدین پس از دیباچة ادبی عرفانی، به طرح ده اصل در دو قسم و هر قسمی شامل پنج فصل پرداخته است و بسیاری از اصطلاحات عرفانی را در طی این فصول شرح داده است. سپس به شرح قصیده پرداخته است؛ بدین ترتیب که ابیات را جدا جدا عنوان کرده و پس از تحلیل و تجزیة نکات و دقایق صرفی و نحوی و معانی و بیانی، نخست ترجمه و سپس شرح و تحقیق نموده است. این شرح در تهران (1319هجری) چاپ شده، اما به اشتباه آن را به کمالالدین عبدالرزاق اصفهانی نسبت دادهاند. (مصباحالهدایه، مقدمة جلالالدین همایی، ص 17)
3ـ  چنانکه علاوه بر این دو کتاب، رسالهای در تصوف و دو مثنوی به نامهای «عشق نامه» و «عقلنامه» به وی نسبت دادهاند.
4ـ از دیگر تصنیفات اوست: تفسیر تأویلات، کتاب اصطلاحاتالصوفیه، شرح فصوص الحکم و شرح منازلالسائرین و تحفهالاخوان عن خصایصالفتیان. (حلبی، شناخت عرفان و عارفان ایرانی، ص621)

3-12- عقاید کاشانی
«کاشانی در مذهب، سنی شافعی و در مسلک صوفی متشرّع و متعبّد و در اصول عقاید، پیرو اشعریان است. بهطوری که در باب هفتم کتاب مصباحالهدایه، سنن و فرایض روزه و نماز و دیگر عبادات را مطابق فقه شافعی شرح میدهد. امّا به خاطر پیروی از تصوف، در عقایدش دچار تعصّب و جمود نشده و از اعتدال برخوردار است.
کاشانی همچون صوفیان قرن 7و 8 هجری که سلسلۀ مشایخ سهروردی را تشکیل میدهند، از قبیل نورالدّین عبدالصّمد نطنزی و استادش نجیبالدین علی بزغش شیرازی، تحت تعلیم و تربیت دو مکتب بوده است: یکی مکتب علمی محیالدّین بن عربی متوفای (638 هجری) و ابن فارض متوفای (632 هجری) و دیگر مکتب علمی عوارفالمعارف سهروردی به این طریق که علوم عرفانی را از کتابهای ابن عربی و اشعار ابن فارض و اعمال طریقت و رسوم خانقاه را از عوارفالمعارف میگرفتند. به همین دلیل کتابهای فتوحاتالمکّیه و فصوصالحکم محیالدّین و قصیدۀ تائیّه ابن فارض، بین صوفیان این دوره دارای اهمیّت بوده، جزو کتابهای درسی ایشان به شمار میرفته و شروح و تعلیقات زیادی نیز بر آنها نوشته شده است. در مکتب سهروردی، عرفان با شریعت و زهد در آمیخته و تصوف عبارت است از زهد و عبادت و مجاهدت و رعایت فرایض و مداومت بر آداب و سنن و اوراد و اذکار.» (مصباحالهدایه، ص10)
«جهت احتراز اطالۀ کلام جنبههای عقیدتی وی فهرستوار بیان میشود:
1. او انتظار «کرامت» از اولیای ما نشانۀ کم ایمانی و عدم یقین کامل میداند و معتقد است که در زمان رسول که اصحاب یقین بیشتری داشتند انتظار معجزه بسیار کمتر بود.
2. وی طهارت باطنی را ملاک داشته و هر چند به طهارت ظاهر معتقد است ولی طهارت باطنی را اولویت میدهد.
3. او معتقد است که خواست بنده بین دو خواست خداست اوّل اینکه خدا بخواهد بنده توفیق داشته باشد، دوم خواست بنده و سوم خواست خدا را برای استجابت.» (مصباحالهدایه، ص12)
او به ویژه در ادبیات و فلسفه و عرفان و کلام و حدیث تسلط داشته است.

3-13- سبک مصباح الهدایه
کتاب مصباحالهدایه دارای نثری بسیار پخته و شیواست که بعد از عهد مغول به ندرت میتوان شبیه آن را یافت. شیوة انشای این کتاب در بعضی موارد شبیه به نثرهای دورة سلجوقی است و در بعضی موارد نمونه های بسیار خوب از نثر مسجع دارد و در مواردی هم به سبک معتدل زمان خود مؤلف یعنی قرن هشتم هجری شبیه است. البته عبارات و جملات عربی فراوان که به خاطر تضمین و تمثیل در میان کلام می آورد فهم کتاب را کمی مشکل میکند. از جمله موارد سبکی مصباحالهدایه:
1. استناد به آیات و احادیث و سخنان مشایخ صوفیه در سراسر کتاب.
2. استفاده از اشعار عربی و فارسی به ویژه در نیمۀ دوم کتاب.
3. به کار بردن کلمات و ترکیبات عربی.
4. نکتۀ بلاغی بسیار اندک بهکار برده است و شامل صنایع ذیل تشبیه، استعاره، کنایه، سجع، جناس، تضمین المزدوج، تضاد میباشد.
5. ویژگیهای دستوری
الف – حذف فعل معین به قرینه یا بدون قرینه
ب – به کار بردن «ی» شرطی و استمراری با افعال
ج – به کار بردن وجه اخباری به جای التزامی
د – استفاده از فعل جمع برای فاعل جمع بیجان
ه – تطابق صفت و موصوف از نظر تأنیث و تذکیر، طبق قاعده زبان عربی
و – به کار بردن جمعهای مکسر عربی
ز- استفاده از فعل جمع و مفرد بعد از کلمات
(مصباح الهدایه، کاشانی،ص 17، 18، 19)
3-14- تحلیل موضوعی مصباحالهدایه

پایان نامه
Previous Entries منابع پایان نامه ارشد درباره عرفان و تصوف، تصوف عاشقانه، مصباح الهدایه، اختلافات مذهبی Next Entries منابع پایان نامه ارشد درباره مصباح الهدایه، انسان کامل، فرهنگ اصطلاحات، رساله قشیریه