منابع پایان نامه ارشد با موضوع هنر ایران، هنرمندان ایرانی، نگارگری ایران

دانلود پایان نامه ارشد

و توانایی‌شان را همراه می بردند بلکه بسیاری از نسخ خطی را هم به آن کشورها منتقل می کردند. این روند باعث گردید تصویرگری و نگارگری که در تبریز و آسیای میانه بسیار رایج بود از اوایل سده نهم هجری به بعد وارد سرزمین عثمانی شود و با استقبال زیادی هم روبه رو شد. به همین دلیل بررسی و مطالعه تاریخ نگارگری عثمانی مستلزم شناخت نگارگری ایران است. (بخت آور، ۱۳۸۸: ۳۲)
دست به دست گشتن مراکز حکومتی غالباً با جا‌ به جایی هنرمندان و هم‌آمیزی سنت های هنری توأم بوده است. بر همین روال،‌ شاه اسماعیل اول صفوی با تشکیل یک دولت واحد در ایران، امکان تلفیق مهم‌ترین سبک‌های نگارگری پیشین را فراهم ساخت. در کارگاه جدید تبریز و تحت حمایت شاه تهماسب اول صفوی بود که نگارگری ایرانی کامل‌ترین جلوه‌هایش را نشان داد. شاه اسماعیل اول تبریز را به پایتختی خود برگزید و هنرمندان کارگاه یعقوب بیک آق‌قویونلو را به خدمت گرفت. در ۱۰ نگاره‌ای که به سفارش او بر نسخه‌ی یاد‌ شده‌ی خمسه نظامی (۸۸۶-۸۸۰ ه.ق ) افزوده شد، عناصر واپسین سبک عهد ترکمنان غلبه دارند. در این نگاره‌ها، همان پیکرهای آرام گرفته در طبیعت رویایی را می‌توان بازشناخت؛ با این تفاوت که مردها کلاه و عمامه‌ی قزلباش بر سرگذاشته‌اند. (پاکباز، ۱۳۸۶: ۸۶ ) باری، از هم‌آمیزی سنت‌های باختری (تبریز) و خاوری (هرات) سبک اصیل و کاملی به وجود آمد که درخشان‌ترین نمود‌های آن را در شاهنامه تهماسبی و نسخه‌ی مهم دیگری به نام خمسه تهماسبی (۹۴۶-۹۵۰ ه.ق) می‌توان دید. به نظر می‌رسد که سلطان محمد نقشی ویژه در این تلفیق داشته است. (پاکباز، ۱۳۸۶: ۸۷ ) نگارگران مکتب جدید تبریز، به پیروی از سنت بهزاد، علاقه ای وافر به تصویر کردن محیط زندگی و امور روزمره داشتند. آن ها می‌کوشیدند بازنمودی کامل از دنیای پیرامون را در نگاره‌ای کوچک اندازه بگنجانند؛ و از این رو، سراسر صفحه را با پیکرها، تزیینات معماری و جزییات منظره پر می‌کردند. ولی در رویکرد واقع گرایانه به جهان هیچ‌گاه روش طبیعت نگاری را به کار نمی‌بردند. در نگاره‌های متعلق به این مکتب ـ همچون آثار پیشینیان ـ نشانی از ترفندهای سه بعد نمایی (پرسپکتیو، سایه روشن‌کاری و غیره) به چشم نمی‌خورد. سنت فضا‌سازی مفهومی به قوت خود باقی است. به سخن دیگر، فضا همچنان با نشانه‌های انتزاعی از جهان واقعی تعریف می‌شود. با انتقال پایتخت صفویان به قزوین ( ۹۵۵ ه.ق) دوران شکوفایی مکتب تبریز به پایان رسید. اکنون شاه تهماسب شماری از نقاشان دربار را به کار تزیین کاخ چهلستون قزوین گماشت. گویا خود او نیز در دیوارنگاری این کاخ شرکت کرد. اما کمی بعدتر، او یکسره از هنر و هنرپروری روی برگردانید. (پاکباز، ۱۳۸۶: ۹۱ )
هنرمندان مکتب نگارگری تبریز و قزوین پراکنده شدند و از این زمان به بعد تأثیر مکتب تبریز در نواحی دیگر از حمله مشهد، هند، عثمانی و بخارا مشهود افتاد و هنرمندان این مکتب سر از این مکاتب در آوردند یا کارگاه‌های خصوصی برای خویش راه انداختند. (آژند، ۱۳۸۴: ۸ )
در همین سال‌ها، ابراهیم میرزا (برادرزاده‌ی شاه تهماسب) به حکومت خراسان گماشته شد. این شاهزاده‌ی جوان کارگاهی در مشهد برپا کرد، و علاوه برهنرمندان مقیم خراسان تعدای از استادان مکتب تبریز را به خدمت گرفت. (پاکباز، ۱۳۸۶: ۹۳ ) نگارگران شیراز با آن که تا اندازه‌ای از سبک‌های تبریز و مشهد و قزوین تأثیر گرفتند، همچنان به اصول و قواعد سنتی وفادار ماندند. شاخص‌ترین ویژگی نگارگری شیراز نظام قاونمند رابطه میان تصویر و متن است که در سده‌ی نهم شکل گرفته بود. (پاکباز، ۱۳۸۶: ۱۱۵ ) با شروع سلطنت شاه عباس اول (۹۹۶ ه.ق)، هنرهای ایران از نو رونق یافتند. بی‌شمار نقاش و خوشنویس و معمار و صناعتکار به خدمت شاه جدید درآمدند و کار مرمت آثار ارزشمند گذشته و اجرای سفارش‌های تازه را برعهده گرفتند. (پاکباز، ۱۳۸۶: ۱۱۹ )

2-2-2- نگارگری عثمانی
2-2-2-1- شکل‌گیری نگارگری در قلمرو عثمانی
دولت عثمانی که در قرن هشتم هجری قمری به صورت دولتی کوچک در مرزهای جهان اسلام بنا نهاده شد. کم کم و به تدریج نواحی و قلمروهای سابق بیزانس در آناتولی و بالکان را تحت تصرف خود درآورد و در سال 923 هجری قمری سرزمین های عرب نشین را نیز به حوزه‌ی حکومتی خود افزود و بدین ترتیب به یکی از قدرتمندترین دولت های جهان اسلام تبدیل گشت.
نخستین آثار مصور عثمانی سبکی التقاطی را با تأثیر از هنر ایران و هنر بیزانس به نمایش می‌گذارند. عثمانیان تا پیش از فتح قسطنطنیه و برقراری امپراطوری قدرتمند عثمانی در نیمه قرن نهم هجری به تأسیس کارگاه های هنر و تولید آثار مصور توجهی نداشتند و شاید همین امر، دلیل عمده ای باشد بر کیفیت و کمیت پایین آثار مصورمتقدم عثمانی. به دنبال فتح قسطنطنیه و استقرار مرکز حکومت عثمانیان در استانبول کوشش دولتمردان عثمانی در ارتقای سطح فرهنگی و هنری دربار استانبول همپای همسایگان شرقی و غربی خود، بی نتیجه نماند و آن ها با فرصت طلبی از شرایط موجود، به پیشرفت های فرهنگی و هنری قابل توجهی دست یافتند. (فرخ‌فر ،۱۳۹۱: ۲۵۳)
نکته قابل توجه در بررسی شاخصه های نگارگری عثمانی، عدم ظهور سیر تکاملی نگارگری عثمانی در مراحل آغازین است. به معنای دیگر، آن جنبه از جستجوها و تجربیات بصری که هنرمندان ایرانی در طی گذر چندین قرن بدان تن دادند و در نهایت منجر به شکل گیری قواعد و نظام ثابت نگارگری ایرانی شد، در روند شکل گیری نگارگری عثمانی دیده نمی شود. نخستین آثار مصور عثمانی سبکی التقاطی را از هنر ایران و بیزانس به نمایش می گذارند و این تاثیرپذیری با شدت یافتن تاثیرات هنر ایران، تا نیمه قرن دهم هجری ادامه یافت و پس از آن مکتب نگارگری استانبول با ادغام دست اوردهای هنر ایران و تا حد کمتری هنر غرب، به استقلال رسید. (فرخ‌فر ،۱۳۹۱: ۲۵۵)
بدین ترتیب نخستین کارگاه های کتاب آرایی عثمانیان در اواخر قرن دهم هجری تاسیس گردید و به تدریج در طی یک قرن بر رونق آن افزوده شد. نیمه دوم قرن دهم هجری نگارگری عثمانی با رهایی یافتن از تاثیرات هنر ایران به استقلال رسید و دوران اعتلای خود را تا اوایل قرن یازدهم هجری طی نمود. نگارگری مکتب استانبول عثمانی از دهه های نخستین قرن یازدهم با ورود تاثیرات هنر غرب مسیری رو به نزول در پیش گرفت. این جریان با تغییر مرکز حکومت از استانبول به ادرینه در نیمه دوم قرن یازدهم منجر به افول این مکتب و بی رونقی تولیدات مصور دربار عثمانی گردید. (فرخ‌فر ،۱۳۹۱: ۲۵۳)
2-2-2-2- مهاجرت هنرمندان
پس از اینکه آلب ارسلان درفتح ملازگرد، دیوار روم مسیحی را فرو ریخت، مهاجران ایرانی از سپاهی و دیوانی و بازرگان همراه سلجوقیان به آسیای صغیر رفتند . (عابدینی، ۱۳۸۸: ۶۴)
در دوره ایلخانان به دلیل وجود هرج و مرج و نا‌امنی در ایران، مردم از طبقات مختلف به آسیای صغیر مهاجرت کردند. (عابدینی، ۱۳۸۸: ۶۵)
در سال‌های اول سده‌ی دهم ه.ق، دو تغییر و دگرگونی مهم روی داد که پس از مدتی، بر رشد و تکامل دولت و جامعه‌ی عثمانی اثر گسترده‌ای گذاشت. یکی از این تغییرات، به قدرت رسیدن دولت شیعی مذهب صفوی در ایران و دیگری، پیروزی دولت عثمانی در کشورهای غربی بود. حتی زمانی که امپراتوری عثمانی به اوج عظمت رسید و از نظر سیاسی استقلال یافت، همچنان به صورت شعبه‌ای از فرهنگ ترک و ایرانی باقی ماند که مرکز اصلی آن در ایران و آسیای مرکزی مستقر بود. (عابدینی، ۱۳۸۸: ۶۲)
شاه اسماعیل که به یاری قزلباش های از روم آمده به قدرت رسید، با اهل سنت و جماعت سخت گیری می کرد و دانشمندان و شاعران سنی اگر از معتقدات خود دست بر نمی داشتند یا کشته می شدند یا به ناچار به خارج از ایران فرار می کردند. عده ای به هند رفتند، عده ای به ازبکان فرارود پناه بردند، عده ای هم راه دیار روم را در پیش گرفتند. و این چهارمین مهاجرت دسته جمعی از کشور ما بود.(ریاحی، ۱۳۶۹: ۱۶۹)
سلطان سلیم پس از پیروز ی در جنگ چالدران ( ۲۰ رجب ۹۲۰ ه.ق)، گروهی از شاعران و نویسندگان و هنرمندان ایرانی را به استانبول فرستاد.. (عابدینی، ۱۳۸۸: ۶۶)
از این گذشته، صفویه به زبان و ادب و فرهنگ ایرانی توجه کمتری داشتند و اگر توجهی بود فقط به ادبیات مذهبی بود. همین هم از یک طرف موجب انحطاط علوم و ادبیات در ایران شد و از طرف دیگر موج مهاجرت فرهیختگان و اهل قلم و اندیشه را به سرزمین های بیگانه تشدید کرد. (ریاحی، ۱۳۶۹: ۱۷۰) شادروان عبدالله فلسفی در این باره می‌نویسد: « گروهی از هنرمندان و صنعت گران ایرانی تبریز را، از شاعر و نقاش و نویسنده و زرگر و قالیباف و صحاف و امثال ایشان ـ که عده ی آن ها را به اختلاف از 40 تا 1000 تن نوشته اند ـ برگزید و با جمعی از تجار و توان‌گران شهر که بیش از هزار خانوار بودند، همراه دسته‌ای از سربازان ترک معروف به عزب در روز 22 ماه رجب به استانبول روانه کرد.». فریدون بیگ در منشات السلاطین که گزارش لشکرکشی سلیم و مدت اقامت او را در تبریز روز به روز ذکر کرده می‌گوید: «روز چهارشنبه 22 رجب، ارباب حرف و هنرمندان مشهور خراسان را که در تبریز بودند، با بدیع الزمان میرزا پسر سلطان حسین بایقرا پادشاه خراسان و استادان به نام تبریز به همراه عده‌ای از غلامان درگاه خود روانه استانبول کرد.» (ریاحی، ۱۳۶۹: ۱۸۰)
به طور کلی می توان گفت که از پایان عهد تیموری تا اوایل دوره صفویه، سه عامل سبب تشدید مهاجرت علما ـ عمدتاً به عثمانی ـ شد: الف) برافتادن حکومت‌های با ثبات، آغاز هرج و مرج و فقدان سرمایه‌گذاران حامی رونق مدارس و مرکز علمی، ب) اقتدار عثمانیان و حمایت آنان از عالمان و هنرمندان، پ) روی کار آمدن صفویان. (حیدرزاده، ۱۳۷۶: ۵۱)
درخلال این مهاجرت‌ها، علمای برخوردار از سنت‌های مدارس ایرانی به سراسر عثمانی گسیل شدند و به مقام‌هایی نظیر طبیب خاص، شهنامه نویس سلطان، قاضی عساکر و معلمی شهزادگان رسیدند. (حیدرزاده، ۱۳۷۶:۵۱)
تاراج این مغزها و دست های هنر آفرین، از یک طرف نشانه این است که سلیم قدر هنر و فرهنگ را می‌دانست، از طرف دیگر این کوچ گروهی هنرمندان، به اضافه‌ی فرار اهل دانش و شعر و اندیشه از ایران به روم، علت رواج زبان و ادب و فرهنگ ایرانی را در قلمرو عثمانی و فقر فرهنگی را در دوره ی صفویه روشن می‌کند. (ریاحی، ۱۳۶۹: ۱۸۱)
اما در خصوص تأثیرپذیری نگارگری عثمانی و به طور کلی هنر عثمانی از دیگر کشورها نظرات دیگری هم وجود دارد، از جمله نظر کریستین پرایس که در کتاب تاریخ هنر اسلامی او چنین می‌خوانیم:
گاه چنین تصور می شود که نژاد ترک در راه اعتلای هنر خدمتی شایسته عرضه نکرده است، و کیفیت کارهایی که با نظارت و حمایت آنان انجام شده، نتیجه استخدام هنرمندان ایرانی، ارمنی یا یونانی بوده است. ولی تشخص والای کار ترک‌های سلجوقی به ويژه در معماری و پیکره‌سازی، چنین نظری را به اثبات نمی‌رساند. این فریب‌خوردگی، حتی زمانی آشکارتر می‌شود که هنر عثمانی را به آزمایش گذارند، چون باز هم از اصالتی برتر و امتیازی بارز برخوردار است و به طور کلی مشاهده می‌کنیم که در ایجاد آثار هنری چندان هم به ایران مدیون نیستند، و حتی اگر اندیشه‌های بنیادی معماری عثمانی از بیزانس گرفته شده باشد، موضوع اساسی به گونه‌ای پیشرفت کرده که ناگهان سبکی ممتاز به وجود آمده، همچون واریاسیون‌های براهم (آهنگساز اتریشی) بر زمینه‌ي آهنگ هایدن، و این گونه‌گونی‌ها کارهای هنری را بیش از موضوع اصلی آن شکل بخشیده است. (تالبوت رایس، ۱۳۷۵: ۲۰۱)
2-2-3- رابطه نگارگری عثمانی با نگارگری صفوی
آن‌ها [عثمانیان] زمانی نگارگری را شروع کردند که ایرانیان راه درازی را طی نموده و تجربیات زیبا شناختی نوینی را بدست آورده بودند. با این همه عثمانیان با ایمان و سرعتی باورنکردنی آفرینش های خلاق خود را آغاز کردند اگرچه به قول عکاشه [تصرف] کتابخانه تبریز توسط سلیم اول و انتقال آن به استانبول و انتقال برخی از هنرمندان ایرانی به ترکیه عثمانی نقش بزرگی در تاثیرات مدرسه هنری ایران بر عثمانی داشته است. اما نگاه

پایان نامه
Previous Entries منابع پایان نامه ارشد با موضوع زبان فارسی، نگارگری ایران، ادب فارسی Next Entries منابع پایان نامه ارشد با موضوع نگارگری ایران، نگارگری ایرانی، تصویرسازی