منابع پایان نامه ارشد با موضوع عوامل طبیعی، محدودیت ها، عوامل طبی، استان زنجان

دانلود پایان نامه ارشد

بوده است و این امر با شدتی محسوس‎تر در شهرهای کویر و با قدرتی کمتر در شهرهای ساحلی و بعضی نواحی غربی مشور تأثیرگذار بوده است و در این رابطه، موقعیت و توان مندی حوزه های نفوذ شهری و وسعت اراضی کشاورزی روستاهای پیرامونی که در دسترس شهرند و از پسکرانه های زراعی شهر بشمار می آیند، چگونگی استقرار شهر را در بستر طبیعی آن هدایت کرده اند.
منشأ آب های سطحی در ایران بیشتر باران و مخلوطی از آب باران جاری و آبهای زیرزمینی است که در میزان و مقدار آن عوامل مختلف جغرافیایی و عناصر اقیلیمی نقش تعیین کننده دارد. گرچه آب های سطحی کشور بسیار وسیع و متغیر است ولی رودها غالباً کم آب اند و جریان بسیاری از آنها موقتی است و به علت تبخیر شدید بویژه در مناطق بیابانی و دشت های داخلی فلات، گم می شوند. رودخانه های دائمی و پرآب بیشتر از کوه های البرز جاری شده و به دریای مازندران می ریزند و یا از کوه های زاگرس فرود آمده و آب قسمت های غربی ناهمواری های زاگرس را به خلیج فارس می رسانند. از این رو توزیع مکانی شهرها و روستاهای ایران بی ارتباط با پراکندگی شبکه آبهای جاری و سواحل دریا، چه در شمال و چه در جنوب نبوده است و بی‎جهت نیست که نواحی مرکزی،شرقی و جنوب شرقی ایران تعداد معدودی از سکونتگاه‎های شهری و روستایی را پذیرا گشته اند. بنابراین رودخانه ها را می توان به عنوان آن دسته از عوامل طبیعی دانست که علاوه بر تأمین آب شکل ناهمواری های را تغییر می دهند و در تعیین مکان شهرها و روستاها و بافت فیزیکی آنها نیز مؤثرند. به طور مثال نحوه جهت یابی رودخانه های سفیدرود، زاینده رود و کارون در مقیاس ناحیه ای در چگونگی استقرار و شکل گیری ساخت شهرهای رشت، اصفهان، اهواز و دیگر شهرها و روستاهایی که در مسیر آن قرار گرفته اند تأثیر گذارده است و در هر یک از سه شهرهای مذکور، جهت‎های عمده توسعه شهری در امتداد مسیر رودخانه ها می باشد. تعداد رودخانه های دائمی در کشور به خصوص در مناطق مرکزی آن محدوده است ولی رودخانه های فصلی در اکثر نقاط کوهستانی وجود دارند، اکثر این رودخانه ها که از ذوب برفت ها تشکیل می شوند مدتی از سال آب دارند و در مسیر خود آب مورد مصرف شهری صنعتی و کشاورزی را تأمین می کنند و در فصول کم آبی نظم خاصی بر تقسیم آب این رودخانه ها در میان روستاهای حاشیه آن برقرار است. در مجموع، تعداد 27298 روستا در سطح کشور از آب رودخانه های دائمی و فصلی استفاده می کنند که از این تعداد 17916 روستا از رودخانه‎های دائمی و 9382 روستا از رودخانه های فصلی بهره مند می شوند.
چشمه ها نیز در ایران بیشتر در مناطق کوهستانی، در میان دره ها و انتهاب دلتای رودخانه ها ظاهر می‎شوند. و در صورتی که آب آنها دائمی باشد منشأ تشکیل اجتماعات انسانی و پیدایش روستاها می شوند. استفاده صحیح از مراتع و امکان دامداری بویزه در مناطق کوهستانی تا حد زیادی بستگی به وجود چشمه ها دارد، ضمن اینکه وجود چشمه های متعدد به خصوص در نقاط مساعد و مناسب، محل اتراق و فعالیت دامداران را نیز امکان پذیر می سازد. فقدان و یا خشک شدن چشمه ها در این مناطق مانع بهره برداری از دیگر امکانات آن و در نتیجه باعث خسارات و زیان فراوان می گردد، به عنوان مثال مراتع یا ییلاق هایی که در یک قسمت دارای چشمه های فراوان و در قسمت دیگر فاقد آنند، قسمتی که چشمه های زیادی دارد معمولاً بیشتر مورد سکونت دامداران و استفاده احشام آنان قرار می گیرد، زیرا به آب نزدیک است، اما آن قسمتی که با کمبود آب مواجه است به هیچ عنوان مورد استفاده قرار نمی گیرد و کمتر گوسفند و یا دیگر احشام برای چرا به انجا برده می شود. یکی از مسائل مرتع داری و یا دامداری کشور نیز همین عدم توزیع مناسب چشمه ها یا آبشخورها در مراتع است.
چشمه ها به طور وسیعی در سطح کشور گسترده است و برخی از این چشمه ها از چنان آبی برخوردارند که چندین روستا را مشروب می کنند و موجب پیدایش منظومه های روستایی می شوند، مانند چشمه علی در دامغان، چشمه باغ فین در کاشان، چشمه شیخ در شهمیرزاد سمنان، چشمه خواجه خضر در ورثخوران از توابع فیروزکوه، آب طاق بستان در کرمانشاه و چشمه گیلاس در مشهد. در عین حال چشمه ها نقش مؤثری در تأمین آب سکونتگاه های کشور ایفا می کرده اند و اهمیت آنها همچنان محسوس است. به نقل از حمدالله مستوفی در کتاب نزهه القلوب ناحیه مرتفع همدان به وسیله 1600 چشمه کوهستانی که از کوه الوند جاری بودند مشروب می شده. آب این چشمه ها باغستان ها و حومه شهر همدان را سیراب نموده و محصول عالی و میوه جات آن سامان را تأمین می کرده است.
چشمه ها با توجه به منبع تغذیه به دو صورت دائمی و فصلی در کشور شناخته شده اند، در مجموع، تعداد 77889 چشمه در ایران گزارش شده است که 58780 چشمه دائمی و 19109 چشمه به صورت فصلی است. استان زنجان با 7229 چشمه دائمی بالاترین تعداد چشمه دائمی را در سطح کشور داراست و استان‎های خراسان، آذربایجان شرقی و کردستان به ترتیب با دارا بودن 5459، 5373 و 4807 چشمه در ردیف های بعدی قرار دارند. چشمه ها مناسب ترین منابع آبی در روستاهای کشور محسوب می شوند و کمترین هزینه را جهت بهره بداری دربر دارند.
در تأمین آب آن دسته از مراکز شهری و روستایی نیز که از شبکه آبهای جاری و رودخانه ها و چشمه ها به دور هستند از آب های زیرزمینی و قنوات استفاده می شود. قنات یکی از مظاهر اساسی پایداری است که در چارچوب امکانات و محدودیت های یک منطقه زیستی کلیه ابعاد توسعه را از نظر کمی و کیفی در منطقه تعیین می کند. قنات، امکان برداشت بی رویه از منابع آبی را ممکن نمی گرداند. ادامه استفاده از آن نیازمند سرف انرژی غیرقابل تجدید نبوده و مهمتر از همه آثار نامطلوب زیست محیطی در بر نخواهد داشت. قنات الگوی اقتصادی، اجتماعی زندگی خاص خود را بر سکونتگاه ها تحمیل می کند. آب شرب ساکنین از دهانه قنات و قبل از سرازیر شدن در جوی های روباز تأمین می شود. این جوی ها حکم شریان های سکونتگاه‎ها را دارند که به کلیه قسمت های بافت سکونتگاه حیات می بخشند.
از حدود 40 هزار رشته قنات در ایران، امروزه کمتر از 20 هزار رشته دایر و برقرار مانده اند و این تعداد با گذشته زمان رو به کاهش خواهد رفت و چاه های عمیق جایگزین قنات ها می شوند. استفاده از آبیاری قنات موجب شده است که در نواحی بیابانی ایران جوامع شهری و روستایی در مقیاسی محدودتر نسبت به مناطق پرآب و حاصلخیز ایران شکل بیابند و انتقال آب از نواحی کوهستانی به دشت های مزروعی با حفر کانال های زیرزمینی در بسط و توسعه جوامع انسانی و جلوگیری از نابودی آنها مؤثر بوده است. آبرسانی و تأمین آب در بعضی شهرهای حاشیه کویری ساخت فیزیکی آنها را متأثر می سازد به طوری که کاربری های مسکونی، تراکم های ساختمانی و همچنین گسترش شهرها را محدود می کند و شکل خاص به آن می دهد، به طور مثال نحوه آبرسانی به شهر سمنان از پیش در رابطه با وضع زمین های کشاورزی و هسته های متفاوت سکونتی، شکل اولیه و ساخت این شهر را به صورت چند مرکزی ترسیم نموده است.
از منابع دیگر تأمین کننده آب در سکونتگاه های زیستی کشور، آب انبارهای هستند. وجود آب انبار در بعضی شهرهای کویری و بیابانی ایران که عنصر اصلی تشکیل دهنده بافت شهری بشمار می آیند سیمای مشخصی را ارئه می دهند که آنها را از دیگر شهرها ایران متمایز می سازد و از دیرباز سهم بسزایی در تأمین آب مصرفی این قبیل شهرها ایفا می کرده است. آب انبار به عنوان محل جمع آوری و ذخیره آب در فصول بارانی راه حل چاره ناپذیر در این شهرها است که گنبد و بادگیرهای آن از دوردست های و سر در راهروی عمیق و بلند آن از نزدیک بخوبی دیده می شود. آب انبار یکی از عناصر شاخص سکونتگاه های کیویری است که نقش حیاتی آن در چنین مناطقی به وضوح قابل رؤیت است و از عوامل مهمی در استقرار اولیه و پابرجایی شهرها محسوب می شده اند. به طور مثال مناطق شهری کاشان را می توان نام برد که تعداد 120 آب انبار منابع مصرفی آن را تأمین می کرد. از این تعداد، حدود 63 آب انبار در بافت قدیمی شهر کاشان وجود دارد که در حال حاضر تعدادی از آنها قابل بهره برداری است و مورد استفاده قرار می گیرند. با مرمت و تعمیر و نگهداری آنها می توان کمبود آب موردنیاز مصارف شهری را تا حدودی جبران نمود.
بنابراین عامل رطوبت و دسترسی به آب در نحوه استقرار و توسعه مراکز شهری و روستایی و ایجاد ارتباط بین آنها نقش مهمی داشته و آب از عوامل نشو و نمای شهرها و روستاهای ایران به شمار می رفته است. امروزه نیز با افزایش تعداد جمعیت و گرایش آنان به شهرنشینی و ایجاد شهرک های جدید و توسعه شهارهای کنونی، آب نقش تعیین کننده ای دارد و با گذشت زمان نقش آن نه تنها در توزیع شهرها و جمعیت شهری ایران کم نمی شود بلکه با توسعه صنایع شهری و گسترش زمین های زراعی در روستاها و افزایش سطح تولید محصولات کشاورزی، نیاز بدان بیشتر محسوس می شود و این امر در نواجی پرباران ایران نظیر جلگه های ساحلی دریای مازندران، گسترش شهری و توسعه روستایی را در این رابطه با مشکلی مواجه نمی کند، در حالی که در دیگر نواحی خشک ایران این عامل نقش تعیین کننده ای دارد و هرگونه برنامه ریزی شهری و روستایی در اینگونه مناطق بایستی با دقت و تأمل بیشتری صورت گیرد.
در کشوری مانند ایران که منابع آب زیادی وجود ندارد، سیاستگذاری و مدیریت در امور آب بسیار با اهمیت و امری ضروری و حیاتی محسوب می شود و ارائه طریق در این خصوص و راهکارهای مؤثر در برنامه ریزی ها با توجه به پیکره بندی جغرافیای طبیعی ایران و شرایط اقلیمی حاکم بر آن باید با مهارت و ظرافت های خاصی انجام گیرد. آنچه که در این رابطه حائز اهمیت است شامل مواردی از جمله «توسعه کمی آب، حفظ و نگهداری منابع آب موجود، بهبود کیفی آب، توزیع عادلانه، کاهش و کنترل مخاطرات آب، تعیین کیفیت آب آشامیدنی، کنترل و دفع صحیح فاضلاب شهری و ایجاد سطوح مناسب برای جمع‎آوری آب باران بویژه در روستاهای مناطق خشک است». با توجه به اینکه محدودیت های اکولوژیکی که تمامی ابعاد و جوانب زندگی در سکونتگاه های انسانی را در کشور تحت تأثیر قرار می دهد و میزان و نوع توسعه آنها را تعیین می کند لازم است حداکثر تلاش برای انطباق با محیط و رام کردن شرایط زیستی نامساعد توسط ساکنین شهرها و روستاها به عمل آید. احیاء و به کارگیری فنون و روش های سنتی تأمین، نگهداری و مصرف آب در کنار روش های مدرن و ترکیب منطقی این دو شیوه با یکدیگر می تواند کمک مؤثری به حل بحران آب سکونتگاه های زیستی کشور بنماید. بازگشت به گذشته و تأمل در فن آوری های بومی و سنتی ساکنین این سرزمین در رابطه با مسئله آب بخوبی نشان می دهد که آنان توانسته اند در داخل یک منطقه زیستی نسبتاً بسته و بدون وابستگی به محیط خارج حتی المقدور از جهت نیازهای محلی، خودکفا باشند. برای دستیابی به چنین اهدافی توجه به امر آموزش و پژوهش مطرح می گردد، لذا ارگان‎های مختلف دولتی و بخش خصوصی ذینفع و دست اندرکار، با انجام مطالعات تطبیقی و بهره گیری از آخرین فن آوری های موجود و استفاده از تجارب جوامع محلی و تربیت نیروی انسانی کارآمد خواهند توانست سهم مؤثری در بحران زدایی و حل مشکل کم آبی در این برهه از زمان داشته باشند.
یکی دیگر از عوامل طبیعی که در ایجادف مکان گزینی و رابطه سکونتگاه های شهری و روستایی کشور نقش بسزایی داشته، شکل ناهمواری ها است. به لحاظ تنوعی که در ناهمواری های کشور دیده می شود، چشم اندازها و ساختار شهری و روستایی نیز متنوع و گوناگون است و هر کدام از ویژگی های خاص خود را دارند. شهرها و روستاهایی که در مناطق جنوبی دریای مازندران واقع شده اند با دور شدن از دریا به تدریج محصور در ارتفاعات می شوندو بافت خانه های مسکونی آنها نیز تغییر شکل می دهند و وابستگی خاصی به شکل ناهمواری و طبیعت زمین دارند. در شهرهای ساخلی شمال ایران بهره گیری و استفاده از زمین در سطح آن صورت می گیرد و به عمق زمین وابستگی چندانی ندارد. مراکز سکونتی نیز که در خارج از مراکز مسکونی رایج اند و تا جایی که

پایان نامه
Previous Entries منابع پایان نامه ارشد با موضوع مورفولوژی، توسعه خود، خلیج فارس، محدودیت ها Next Entries منابع پایان نامه ارشد با موضوع حمل و نقل، بندر انزلی، عوامل اقتصادی، محصولات کشاورزی