منابع پایان نامه ارشد با موضوع حافظ شیرازی، تعلیم و تربیت، شعر فارسی، شعر غنایی

دانلود پایان نامه ارشد

مانند موضوع آن نیمه روشن است. کلمات، لطیف و نرم و خوش آهنگ است و در گوش شنونده تأثیر می گذارد و او را وادار مـی کنـد که دنبـاله ی تخیلاتی را که در شعر بیـان شده اسـت، را بگیرد و باریکی های مضمون را دریابد. (خانلری،1365: 1)
غزل در اصطلاح ادبی نام یکی از انواع مشخص شعر است و آن عبارت است از چند بیت(حدود 7 بیت) متحدالوزن، که تمام مصراع های دوم ابیات آن دارای قافیه هستند و دو مصراع بیت اول(مطلع) نیز قافیه دارند. شاعر در بیت آخر (مقطع)غزل، معمولا اسم شعری خود را ذکر می کند و یا به اصطلاح تخلص می کند(شمیسا،16:1386 )
غزل در اصطلاح ادب اشعاری است که بر یک وزن و قافیه و با مطلع مصراع که حد معمول و متوسط آن بین5 تا 12 بیت است و گاهی بیشتر از آن تا حدود 18 بیت سروده می شود. به نام شعری یا تخلص که در آن آورده می شود، مقطع می گویند.(رزمجو ،44:1390 ) .
به طور کلی غزل به اشعار لطیفی اطلاق می شود که از شائبه ی حماسی عاری باشد، به شیوه ای شیرین و دلنشین با بحری خوش آهنگ و وزنی بسیار موزون، زبانی ساده و عباراتی دلکش و قافیه های زیبا سروده شود .(دانشور ،242:1389 )
3-1-3- فرق غزل و تغزّل
تغزل، غزلی است که در اول قصیده می آید. معمول بود که در آغاز قصیده ابیاتی بیاورند که درآن از عشق و عاشقی یا وصف معشوق یا طبیعت یا نظایر این، سخن رانند و سپس در یک مصراع یا یکی، دو بیت آن مطلب را به مدح ممدوح مربوط سازند. آن ابیات را «تغزل» و آن مصراع یا یکی دو بیت را « تخلص»(به معنی رهایی و گریز) گویند. تغزل بدین سبب سروده می شد که قصیده لطیف تر شود و ممدوح به شنیدن ابیات مدحی رغبت کند. به هر تقدیر این ابیات نخستین قصیده را که مدحی نیست، نسیب1 یا تشبیب2 یا تغزل خوانند. (شمیسا ،40:1386)
تغزل که گاهی نسیب و تشبیب هم خوانده می شود، نوعی شبه غزل است که در ابتدای قصیده قرار می گیرد و تعداد ابیات آن معمولا 4 تا 5 یا 15 تا 16 بیت است، اما گاهی به حدود سی یا چهل بیت نیز می رسد و شاعر، با بیان آن، ذهن ممدوح یا خواننده را برای مقصود اصلی خود که مدح یا موضوعی دیگر است، آماده می کند. اما غزل، اشعار عاشقانه یا عارفانه ای است که مستقلاً سروده می شود (رزمجو، 1390: 48)
با توجه به تعریفات فوق از غزل وتغزل چند تفاوت مهم و اساسی آنها را ذکر می کنیم:
1- تغزل وحدت موضوع دارد و غالبا درآن یک امر توصیفی یا عشقی به صورت پیوسته بیان می شود. حال آنکه در غزل اکثر ابیات ظاهرا ربطی به هم ندارند. (شمیسا، 54:1386 )
2- واژه ها، عبارات و آهنگ غزل نسبت به تغزل لطیف تر و گیراتر است.
3- عشق مطرح در تغزل همیشه مادی و زمینی است و معشوق دارای حقیقت اجتماعی است. اما در غزل عشق معنوی و آسمانی است و معشوق جنبه تقدس دارد.
4- در تغزل غالباً وصال، شادی و شادکامی مطرح است. در غزل برعکس از هجران و فراق و اندوه سخن می رود.
5- قهرمان تغزل اغلب، عاشق و قهرمان غزل معشوق است. (رزمجو ،48:1390 )
6- معشوق تغزل پست و حقیر و زمینی، در حالی که معشوق غزل آسمانی و عالی رتبه است.
7- تغزل فقط دارای سطح لفظی است، اما غزل دارای سطح معنایی نیز هست.
8- تغزل برون گرایانه ولی غزل درون گرایانه است.
9- زبان تغزل به سبک خراسانی ولی زبان غزل به سبک عراقی است.
10- تغزل حماسی و غزل غنایی است.(شمیسا،55:1386)
11-تغزل نوعی رئالیسم سطحی است، ولی غزل ظاهراً ضد رئالیستی، اما در باطن رئالیستی است.
12- تغزل عقل گرا و غزل عشق گرا است. (داد،1385: 351)
3-1-4- موضوع و مضمون غزل
مضمون غزل غالباً ذکر زیبایی معشوق و بی وفایی و سنگ دلی او و قصه فراق و محنت کشیدن عاشق است.(شمیسا،1362: 2) اصطلاح غزل ابتدا مخصوص اشعار غنایی و سروده های آهنگین عاشقانه بوده است که با الحان موسیقی تطبیق می شده و آن را غالباً با ساز و آواز می خوانده اند و به آن «چامه» هم می گفتند. زیرا چامه سرای کسی است که غزلی را مطابق موسیقی به آواز بخواند. (رزمجو،1370: 27) موضوع اصلی غزل بیان احساسات و عواطف در ارتباط با قهرمان اصلی غزل یعنی معشوق است. هر موضوع دیگری در غزل از قبیل مسائل سیاسی و اخلاقی و فلسفی و غیره همه جنبه ثانوی دارند و باید تحت الشعاع جنبه غنایی آن قرار گیرند. معنی اصلی غزل این است که هر مطلبی در غزل باید در بافتی عاشقانه و اندوهگین مطرح شود. هر چند که روح شاعران تلفیقی از جمله حافظ، غزل عاشقانه و عارفانه را به هم می پیوندد و سخن از قهرمانی به میان می آورد که چند ساحته است، گاهی معشوق زمینی، گاهی معبود آسمانی و گاهی ممدوح بر تخت نشسته. (شمیسا، 1370: 328 نیز ر.ک رستگار فسایی،1372: 564-567)
هرچند غزل مناسب ترین قالب برای بیان مضامین غنایی و عاشقانه است، اما ممکن است موضوعات نظیر تعلیم و تربیت، سیاست، حکمت و مدح را نیز در برگیرد. (رزمجو،45:1390)
3-1-5- انواع غزل
به طور کلی، غزلیات فارسی به سه دسته تقسیم می شود:
1- غزلیات عاشقانه: که متضمن جلوه هایی از عشق ظاهری، اوصاف معشوق، بیان احساسات لطیف و دقیق عاشقانه، شرح ایام هجران و رنج فراق، شوق وصال، توصیف می، ساغر، ساقی، بهار و خزان و… است. نظیر غزلیات رودکی، فرخی سیستانی، عنصری، مسعود سعد، ظهیر فاریابی، انوری و بعضی از غزلیات سعدی، صائب تبریزی بهار و غیره. (رزمجو،45:1390) غزل عاشقانه به وسیله ی انوری، ظهیر، جمال الدین و کمال الدین اصفهانی سروده شد و به وسیله ی سعدی در قرن 7 به کمال رسید. (شمیسا،1374: 242)
2- غزلیات عارفانه: که بیان کننده افکار عالی عرفانی، نکته های دقیق اخلاقی، اعتقادی، عشق به مقدسات و پاکی هاست. مانند اغلب غزلیات سنائی غزنوی، فریدالدین عطار، جلال الدین مولوی، سعدی شیرازی، حافظ شیرازی، فخرالدین عراقی، نور الدین عبد الرحمن جامی، فروغی بسطامی، و دیگر شاعران عارف (رزمجو،45:1390 ) غزل عارفانه به وسیله ی حکیم سنائی بنیان گذاری شد و بعد از آن خاقانی، عطار، عراقی، مولوی در این زمینه هنرنمایی کردند و به وسیله مولوی در قرن هفت به کمال رسید. (رزمجو،28:1370 )
3- غزلیات تلفیقی: از این رو در قرن هشت به صورت طبیعی جریان تلفیق این دو نوع غزل پیش آمد که حافظ آن را به کمال رساند. اکثر شاعران مهم قرن هشت شاعرانی هستند که به دو شیوه غزل عارفانه و عاشقانه شعر می گویند. که به این شاعران، شاعران گروه تلفیق می گویند. ویژگی تمام شاعران گروه تلفیق این است که به سعدی نظر دارند و الهام بخش حافظ هستند. به چند تن از آن ها اشاره می کنیم. اوحدی مراغه ای، خواجوی کرمانی، عماد فقیه، سلمان ساوجی و حافظ از جمله این شاعران هستند.(شمیسا، 242:1374 )
موضوع غزل بجز مضامین غنایی و عاشقانه که محور اصلی آن است، می تواند مسائل دیگری از قبیل تعلیم و تربیت، سیاست، حکمت و مدح را نیز در برگیرد.
در این صورت غیر از سه نوع عاشقانه و عارفانه و تلفیقی فروع دیگری نیز به وجود می آید:
1- غزل وطنی: موضوع و درون مایه ی آن عشق شاعر به میهن است.
2- غزل مدحی: در آن شاعر به ستایش ممدوح می پردازد.
3- غزل سیاسی: در آن شاعر مسائل سیاسی یا انتقادی را که در باره ی اوضاع اجتماعی و سیاسی روزگار اوست، به رشته ی نظم می کشد.
4- غزل اندرزی- آموزشی: در آن شاعر نکته هایی که جنبه ی نصیحت و آموزش اخلاقی دارد، همراه با مضامین عشقی و غنایی بیان می کند. (رزمجو،47:1390)
3-1-6- سیر و تحول غزل تا قبل از قرن ششم
در باره ی پیدایش غزل در شعر فارسی غیراز نظریه تکامل تغزل و جدایی آن از قصیده، این گمان نیز وجود دارد که یا از غزل عربی اقتباس شده است ویا از نوعی ترانه های موجود قبل از اسلام ریشه گرفته است. اولین غزلیات فارسی را باید در آثار شاعرانی چون شهید بلخی (ف:325 ه.ق ) و رودکی سمرقندی (ف:329 ه.ق ) سراغ گرفت (همان:44)
غزل به عنوان یک سیاق شعر غنایی درآغاز قرن چهارم هجری شکل گرفت. با این همه دویست سال به درازا انجامید تا رواج ادبی یافت و از چکامه های مسلط ادبی شد. این چکامه زمانی شکل گرفت که فرهنگ ایران آبستن حماسه و قصیده بود. طبیعی است چیرگی شعر غنایی، خاصه غزل، در آن زمان ممکن نبود. (عبادیان، 1373: 42)
پس به طور کلی در می یابیم که قبل از قرن شش قالب رایج قصیده بوده و در آن زمان غزل به معنای معیار وجود نداشته است. یعنی غزل همان تغزل بوده است. زیرا بازار شعر مدحی رونق داشته و شاعران در ازای قصیده های اغراق آمیز، صله های هنگفتی دریافت می کرده اند، از این رو اوضاع محیط ایجاب می کرد که شاعر به دنبال بیان احساسات و غزل پردازی نرود. (شمیسا،65:1386 )
3-1-7- سیر و تحول غزل از قرن6 تا پایان قرن 9
در قرن شش سلجوقیان به حکومت می رسند. از این رو اوضاع بر اثر سقوط غزنویان تا حدی تغییر می کند. هرچند در این قرن هم بازار قصیده پر رونق بود و انوری و ظهیر در خراسان، کمال در اصفهان و خاقانی و مجیر در آذربایجان قصیده های غرا می سرودند، اما تا حد زیادی از حدّت آن نسبت به دوره غزنویان کاسته شده بود.
برخی از سلاطین و امرای سلجوقی سواد خواندن و نوشتن نداشتند و درباریان با سواد نیز علا قه ای به شعر نداشتند و شاعران به نسبت دوره ی قبل صله های گزاف و گاه حتی مناسب دریافت نمی کردند و معشوقی سزاوار نیز یافت نمی شد که سبب شود شاعران با روی گردانیدن از قصیده، غزل بسرایند. در این دوره است که کم کم شکایت از شعر و شاعری و حکایت از کینه ی زمانه با اهل فضل و مضامین نظیر آن پا می گیرد . (شمیسا، 1386: 69-70 )
به طور کلی بازار قصیده داغ بود اما از صله های گران به نسبت سابق(دوران سامانی و غزنوی) خبری نبود. عوامل مذکور و عوامل دیگر از قبیل رواج تصوف، اختلاط مردم خراسان و عراق، تغییر پایتخت از خراسان به عراق عجم و در آمیختگی زبان، تأسیس مدارس دینی و رواج عربی و معارف اسلامی باعث شد که شاعران اندکی، نیز به غزل گویی روی آورند. به همین دلیل است که شاعران قصیده سرا مانند خاقانی، انوری و ظهیر، غزل نیز دارند.
غالب شاعران قرن ششم هر کدام به نحوی در تکامل غزل نقش و سهمی دارند، خصوصاً در نیمه دوم قرن ششم این نقش پر رنگ تر است. غزل در این قرن از انوری و سمایی مروزی تشخّص می یابد و به ظهیر فاریابی می رسد.(همان،74و72)
رواج غزل در قرن ششم مقارن اوج تصوف است، از سوی دیگر یکی از بهترین قالب های شعری برای بیان اندیشه های عرفانی غزل است، زیرا مضامین عرفانی در حقیقت تعبیر و تفسیری از اشعار عاشقانه بوده است. پایه های غزل در این قرن استوار می شود تا آنجا که غزل قالب رایج می گردد و اندک اندک تکامل می یابد تا آن که در قرن هفت و هشت به اوج خود می رسد.
غزل قرن شش حد واسط تغزل قدما، هم از نظر فکرو هم از نظر زبان و غزل قرن هفت است.(همان ،75) سنایی، انوری، ظهیر، جمال و کمال اصفهانی و سعدی از نظر لفظ و سنایی و عطار و خاقانی و نظامی و مولوی از نظر معنی غزل را تکامل و ترقی می بخشند تا آن که حافظ به وجود می آید که هم از نظر لفظ و هم از نظر معنی غایت غزل فارسی است.(همان)
در قرن هفتم یعنی در دوره مغول غزل از طرفی به اوج خود می رسد و از طرفی شیوع تمام می یابد. رواج غزل در این قرن مربوط به رواج تصوف و کسادی بازار قصیده است. بر اثر حمله ی بی امان مغولان وحشی تمام نظامات اجتماعی از هم گسیخته شد و ادبیات هم تحت تأثیر این نابسامانی قرار گرفت.( شمیسا،1362: 72) خلاصه در اواخر قرن 7 و 8 اوضاع ادبیات ایران نابسامان شده است، با این وجود شاعرانی چون خواجوی کرمانی و حافظ شیرازی و.. با هنرنمایی، غزل تلفیقی را ابداع کردند.
در نیمه ی اول قرن نهم هجری که در تاریخ ادبیات به «عهد شاهرخ» معروف است شعر رواج بسیار داشت، اما این دوره آغاز انحطاط شعر فارسی است. در غزل این دوره سبک خاصی نیست و بیشتر مسئله تقلید و تتبع مطرح است و به همین دلیل در این دوره شاعر صاحب سبکی ظهور نکرد.
غزل عارفاته در این دوره طرفداران بسیار داشته است. این گونه اشعار در این زمان با قاسم انوار تبریزی و شاه نعمت اللّه

پایان نامه
Previous Entries منابع پایان نامه ارشد با موضوع ..............................................................................................................................، مژه، وزلف، ........................................................................................................................... Next Entries منابع پایان نامه ارشد با موضوع شعر فارسی، ادب فارسی، صائب تبریزی، دوره صفویه