منابع و ماخذ پایان نامه کودکان و نوجوان، کودکان و نوجوانان، احساس حقارت، آیات قرآن

دانلود پایان نامه ارشد

خیلی بازی کرده‌اند و خسته شده‌اند حتماً گرسنه هم هستند از آن‌ها پذیرائی کنید که مهمان مایند.(راشد،1387: 32)
هم چنان‌که ملاحظه می‌شود رفتار شایسته با لغزش‌های یک نوجوان او را تا آخر عمر شیفته حاج آخوند تربتی کرده و شخصیت او را از همان نوجوانی تحت تأثیر شدید قرار داده است.
رفتار اصلاح‌گرایانه آن مرد الهی برگرفته از آموزه‌های تربیتی اهل‌بیت(ع) است. آنجا که علی(ع) از فرزندش امام حسن(ع) پرسید: فرزندم راه جلوگیری از لغزش‌ها چگونه است؟ امام مجتبی (ع) پاسخ داد: بدی‌ها را با نیکی از میان برداشتن.(حرانی،336: 225) با توجه به این حدیث در مقابله با لغزش‌ها و رفتارهای ناپسند کودکان باید از روش‌های صحیح استفاده نمود. مثلاً پرخاشگری یک کودک را نمی‌توان با خشونت اصلاح کرد یا مثلاً رفتارهای نادرست همانند: فرار از مسئولیت، دزدی، تقلب، ناسازگاری با دیگران، حسادت، دروغ‌گوئی، کم‌رویی، خیال‌بافی، ترس، اضطراب و… ده‌ها رفتار نامطلوب دیگر ممکن است در کودکان و نوجوانان مشاهده شود که می‌توان راه‌های نتیجه بخشی را با توجه به آموزه‌های اهل‌بیت(ع) در پیش گرفت.
بنابراین اگر ما از شیوه‌های صحیح تربیتی در موارد خطاها و لغزش‌های کودکان و نوجوانان بهره گیریم می‌توانیم آن‌گونه که می‌خواهیم فرزندانمان را تربیت کنیم.
در این بحث سعی شده برخی از این شیوه‌های اصلاح رفتار در پرتو سیره و سخن اهل‌بیت(ع) به والدین و مربیان گرامی عرضه شود.
والدین وظیفه‌شناس به‌خوبی آگاه‌اند که هر معلولی علتی دارد و هر رفتار ناهنجاری که از فرزندان سر می‌زند، دارای ریشه و زمینه خاصی است. اگر بخواهیم معلولی را تغییر دهیم و رفتاری را عوض کنیم باید به علل و زمینه‌های آن توجّه کرد و ریشه‌ها و زمینه‌ها را از بین برد. مثلاً در ریشه‌های عصبانیت افراد، باید به‌پیش زمینه‌ها توجه کرد. گرسنگی، تشنگی، نگرانی، ترس و ده‌ها عامل دیگر ممکن است در بدخلقی و تندخوئی تأثیر داشته باشد. ابن شهرآشوب می‌نویسد: روزی مردی شامی به مدینه آمده و هنگامی‌که با امام حسن مجتبی(ع) برخورد کرد بلافاصله شروع به لعن و نفرین به امام کرده و سخنان ناشایستی را به امام نثار کرد. حضرت در مقابل سخنان درشت وی سکوت کرد هنگامی‌که آن مرد عقده دلش را خالی نمود و خاموش شد امام با لبخندی ملیح و با لحنی آرام فرمود: ای مرد! گمان می‌کنم که در این شهر غریب باشی و شاید هم مرا به اشتباه گرفته‌ای؟ حال اگر از ما رضایت بطلبی از تو راضی می‌شویم، اگر از ما چیزی بخواهی به تو می‌بخشیم، اگر راه گم کرده‌ای راهنمایی‌ات می‌کنیم، اگر گرسنه‌ای تو را سیر می‌کنیم، اگر لباس نداری تو را می‌پوشانیم، اگر نیازمندی ترا غنی می‌سازیم، اگر از جایی رانده شده و یا فراری هستی تو را پناه می‌دهیم، اگر خواسته‌ای داری برمی‌آوریم، اگر توشه سفرت را پیش ما آوری و مهمان ما باشی برای تو بهتر است و تا هنگام رفتن از تو پذیرایی می‌کنیم چون که خانه ما وسیع و امکانات مهمان‌نوازی ما فراهم است. آن مرد وقتی این برخورد کریمانه را از امام مشاهده کرد آثار شرم و حیا بر صورتش ظاهر شد و گفت: تا این لحظه شما و پدرتان منفورترین خلق خدا نزد من بودید و اکنون شما را محبوب‌ترین فرد روی زمین می‌دانم.( مناقب،بی تا، ج 3: 19)
امام حسن(ع) در این ماجرا با دید تربیتی و روان‌شناختی به بررسی ابعاد قضیه می‌پردازد و علت عصیان و نارضایتی و تمرد آن فرد را جستجو می‌کند چرا که ممکن است: گرسنگی، تشنگی، برهنگی و نداشتن پوشاک مناسب، نیازمندی و فقر، خستگی، نداشتن امنیت، سردرگمی و از همه مهم‌تر احساس از دست رفتن شخصیت و نابودی عزت و هویت افراد و…علت پرخاشگری و تمرد و فریادهای مخالف باشد.
هنگامی‌که مهمان به خانه می‌آید کودک از اوقات دیگر بیشتر شلوغ می‌کند و حرکات ناهنجار و ناشایست انجام می‌دهد، اگر کمی دقت شود علت واقعی این رفتار به شخصیت کودک برمی‌گردد. او وقتی احساس می‌کند پدر و مادر در آن لحظات تمام افکارشان به مهمان و پذیرائی از او صرف می‌شود و شخصیت و عزت‌نفس خود را در معرض خطر احساس می‌نماید برای همین می‌خواهد کمبود شخصیتش را جبران کند و توجه دیگران را به خود معطوف دارد. حضرت امام مجتبی(ع) در گفتاری حکیمانه با اشاره به ریشه لغزش‌ها و رفتارهای غلط افراد می‌فرماید: هلاک النّاس فی ثلاثٍ: الکبر و الحرص و الحسد؛ ریشه انحراف و گناهان که مردم را به نابودی می‌کشاند سه چیز است: غرور و خودخواهی، حرص و طمع، حسد.(علامه مجلسی،1037، ج 75 : 111.)
برای آگاهی بیشتر والدین و مربیان، برخی از علل و ریشه‌های لغزش در کودکان و نوجوانان را یادآور می‌شویم:
ناآگاهی از زشتی عمل، ناکامی،فقدان عزت‌نفس و احساس حقارت، ترس از مجازات بزرگ‌ترها، عدم اعتمادبه‌نفس، محرومیت‌های اخلاقی و اجتماعی، اعمال روش‌های نامطلوب و خشونت‌آمیز، بی‌توجهی والدین به مسئله تربیت اخلاقی و دینی، بی‌تفاوت بودن والدین در احکام دین و رعایت نکردن حلال و حرام، تأثیر عوامل فرهنگی بیگانگان، آزادی‌های نامحدود توسط والدین و مسئولین فرهنگی و تربیتی، عدم نظارت صحیح والدین به رفت‌وآمدهای خانوادگی، کنترل نکردن دوستان و روابط فرزندان، بدآموزی‌های وسائل ارتباط‌جمعی، بها ندادن به افراد تربیت‌یافته و درستکار، نقل کردن لغزش‌ها و انحرافات دیگر در حضور کودک (بدون اینکه توضیحی داده و عواقب خلاف‌کاری افراد خاطی را به جمع حاضر گوشزد کنیم) عادی جلوه دادن خلاف‌ها و ناهنجاری‌های جامعه و… می‌تواند زمینه ناهنجاری‌ها و رفتارهای نامطلوب را در کودکان و نوجوانان فراهم آورد.
امیر مؤمنان علی(ع) فرمود: «من کرمت علیه نفسه لم یهینها بالمعصیة؛ آن کس که بزرگی و کرامت نفس خود را باور داشته باشد آن را با گناه و خطا پست و ذلیل نخواهد کرد.» (نوری،1320 ؛ ج 11: 339.)
این سخن مولای متقیان اشاره به ریشه خطا در نداشتن عزت‌نفس و روحیه خودباوری در فرد دارد.
4-5-1 تقویت نیروی ایمان
تقویت نیروی ایمان و باورهای مذهبی کودکان تأثیر به سزایی در جلوگیری از خطاها و لغزش‌های آنان دارد. این سخن حقیقتی انکارناپذیر است و در میان خانواده‌ها از دیرباز امری مسلّم و پذیرفته‌شده است. تاریخ و تجربه نشان داده است افرادی که از اعتقادات عمیق مذهبی برخوردار بوده‌اند و به اصول و ارزش‌های آن پایبندی خود را نشان داده‌اند معمولاً افرادی صالح و به دور از خطاها و مفاسد اجتماعی و انحرافات اخلاقی هستند. آنان که به آیات قرآن، ایمان عمیق دارند و خود را در حضور خداوند عالمیان حس می‌کنند و به پیام‌های آسمانی آن گوش دل می‌سپارند کمتر در معرض آلودگی‌ها و اشتباهات هستند. به همین جهت امام صادق(ع) فرمود: «بادروا احداثکم بالحدیث قبل ان یسبقکم الیهم المرجئه؛(کلینی، کافی، ج 1، ص 17.)نوجوانان خود را با احادیث و معارف ما آشنا کنید قبل از اینکه گروه‌های منحرف بر شما پیشی گیرند (و آنان را به انحراف بکشانند.) امام مجتبی(ع) نیز در مورد تأثیر آیات قرآن فرمود: در این قرآن چراغ های هدایت و شفای سینه‌هاست برای هر عارف صاحب بصیرتی شایسته است که در پرتو نور آن به قلب خویش جلا دهد و هر نکته‌سنجی را رواست که دل خویش را به توسط قرآن مهار کند و تفکر در آن حیات‌بخش قلب‌هاست و کسانی که به دنبال آن می‌روند، مانند کسانی هستند که در تاریکی‌ها به سراغ نور می‌روند.( طوسی، قرن پنجم، ج 8: 111.)
اساساً ایمان مذهبی و علاقه به اعتقادات دینی و فطرت انسان‌ها نهفته است والدین و مربیان می‌توانند با پرورش آن و جهت دادن به فطریات نوجوانان در شکوفایی این حس درونی آنان را یاری کرده و کودک را در مسیر تربیت سالم قرار دهند.
یکی از بهترین راه‌های تقویت ایمان مذهبی، ایجاد جوی مذهبی و فضائی جذّاب در محیط زندگی و کودک و نوجوان است. امام مجتبی(ع) هنگامی‌که به نماز برمی‌خاست بهترین لباس‌های خود را می‌پوشید، پرسیدند: ای پسر رسول خدا! چرا در نماز بهترین و تمیزترین لباس خود را می‌پوشید؟ حضرت پاسخ داد: خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد و به همین جهت، من لباس زیبا برای راز و نیاز با پروردگارم می‌پوشم و پروردگارم دستور داده است که: زینت خود را به هنگام رفتن به مسجد برگیرید.(کلینی، کشف ملغمه، ج 1: 573.) دوست دارم زیباترین لباسم را بپوشم.( سوره اعراف، آیه 31)این رفتار تربیتی امام حسن(ع) نشان می‌دهد که باید فضای عبادت جذاب و دوست‌داشتنی بوده و برای کودکان و نوجوانان که ناظر آن هستند دل‌نشین و خوشایند باشد. آن حضرت به مربیان می‌آموزد که هنگام نیایش مذهبی باید آراسته بود و با چهره‌ای گشاده با فرزندان برخورد شود. تا آنان خاطرات خوشی از این لحظات معنوی داشته باشد.
4-5-2 تأمین نیازهای مادی و معنوی
فرزندان نسبت به سنّ خویش نیازهایی دارند. گاهی این نیازها مادی و محسوس‌اند که والدین با درک آن‌ها در حدّ توان در رفع آن نیازها می‌کوشند. امّا مهم‌تر از آن نیازهای معنوی فرزندان از قبیل محبت، تکریم، باور کردن شخصیت و استقلال آنان و توجه به خواسته‌های درونی است. در صورت تأمین نشدن این خواسته‌ها در وجود فرزندان خلأ و کمبود به وجود می‌آید.در جنگ جمل علی(ع) سلاح خود را به محمد حنیفه داد که در خط مقدم جنگ شتر عایشه را که در قلب لشکر دشمن قرار داشت کشته و کانون فتنه را خاموش کند، امّا مدافعان و تیراندازان جبهه مخالف هیچ‌گونه اجازه نفوذ برای محمد حنیفه را ندادند و او ناگزیر به مراجعت گردید. در این هنگام امام حسن(ع) با اجازه پدر به قلب دشمن تاخته و بعد از خاموش کردن کانون فتنه فاتحانه بازگشت.
محمد در این موقع از اینکه نتوانسته بود دستور پدر را اجرا کند احساس حقارت و شرمندگی کرد.
علی(ع) که این خلأ روحی را در او مشاهده کرد محمد را مورد دلجوئی قرار داده و فرمود: پسرم! ناراحت نباش اگر حسن فتح کرد او پسر رسول خدا (ص)است ولی تو فقط پسر من هستی!(حرعاملی، وسائل الشیعه، ج 4، ص 455.) یعنی او از دو منبع شجاعت الهام گرفته امّا تو فقط از یک منبع.
4-5-3 شیوه منطق و استدلال
ممکن است برای اصلاح رفتار و تغییر روش‌های ناپسند، به دلیل و برهان عقلانی متوسل شویم. اگر ما به نوجوان خطاکار دلایل قانع‌کننده‌ای اقامه کنیم و او را از عواقب عمل زشت خودآگاه سازیم معمولاً از ما می‌پذیرد. امّا گاهی والدین بدون اینکه متوجه باشند و علت ناپسندی و غلط بودن رفتار نوجوان را به او توضیح دهند با تحکّم و استبداد می‌خواهند که او این عمل را ترک کند و بدون آگاهی دادن او را به تغییر رفتار وادار می‌سازند که معمولاً آثار خوبی هم ندارد و هیچ‌گونه اصلاح و تغییری در رفتار متربی دیده نمی‌شود و گاهی خطای نوجوان شدت می‌گیرد.
علّامه بزرگوار شیخ جعفر کاشف الغطاء در زمینه‌ی اصلاح رفتار فرزند خویش از همین شیوه بهره می‌گرفت. او زمانی که احساس کرد پسر نوجوانش به سحرخیزی عادت ندارد و از خواب شیرین صبحگاهی دیر بیدار می‌شود در یکی از روزها قبل از اذان صبح کنار بستر پسرش آمد و او را بیدار کرده و گفت: پسرم برخیز! تا به حرم مولای متقیان علی(ع) مشرف شویم. نوجوان چشمان خواب‌آلوده‌اش را مالیده و گفت: شما بروید و من هم می‌آیم. پدر گفت: نه من ایستاده‌ام تا باهم برویم. نوجوان برخاست، وضو گرفت و به اتفاق پدر به سوی حرم مطهر روانه شدند. جلوی در حرم فقیری نشسته و دستش را به سوی مردم دراز کرده بود. پدر از پسر پرسید: فرزندم! این مرد برای چه در اینجا نشسته است؟ گفت: برای گدائی و دریافت کمک از مردم. پرسید: فکر می‌کنی چقدر از این طریق به دست آورد؟ گفت: شاید چند درهمی عایدش شود. پرسید: آیا مطمئناً این مبلغ را به دست خواهد آورد؟ گفت: به‌طورقطع و مسلّم نمی‌توان پیش‌بینی کرد، شاید مبلغی عایدش بشود و شاید هم دست‌خالی برگردد. پدر که زمینه را برای گفتن مطلب آماده دید، گفت: پسرم! ببین این مرد فقیر، برای به دست آوردن یک مقدار منافع دنیایی احتمالی که یقین به آن هم ندارد در این هنگام شب این جا آمده و دستش را دراز کرده است. در حالی که ما واقعاً به ثواب هایی که خداوند متعال برای سحرخیزی و عبادات تعیین فرموده است یقین کامل داریم و گفته ائمه اطهار(ع) را به طور حتم باور کرده‌ایم

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه تربیت دینی، ادبیات کودکان، تعلیم و تربیت، تغییر رفتار Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه کودک و نوجوان، شیوه زندگی، تغییر رفتار، کودکان و نوجوان