منابع و ماخذ پایان نامه نماز جمعه

دانلود پایان نامه ارشد

رسد. حديثهاي درج شده در کتاب فقط احاديث کلامي است و هيچ شرح و توضيحي پيرامون محتواي روايات يا سند آن عرضه نشده است. پربسامدترين روايات اين اثر، به اقتضاي عصر شيخ مفيد، پيرامون حقانيّت و افضليّت حضرت اميرمؤمنان علي ( است. البتّه احاديث اندکي در موضوعات اخلاقي و آداب نيز در آن وارد شده است.
– المزار
اين کتاب که با عنوان المزار الصغير459 و مناسك المزار460 نيز شناخته شده است از معتبرترين منابع دربار? زيارت پيامبر 6 و ائم? اطهار: مي باشد. اين کتاب مورد استناد محدّثان بعد قرار گرفته و افرادي همچون شيخ طوسى در تهذيب الاحكام، عبد الكريم بن طاووس در كتاب ارزشمند خود فرحة الغري و كفعمى در كتاب‏هاى البلد الامين و المصباح به آن استناد نموده اند.461 شيخ مفيد در آغاز انگيز? خود از نگارش اين كتاب را اين گونه بيان مى‏فرمايد:
“با توجه به اينكه علماي اصحاب كتابى مستقل در زيارت ائمه: ننگاشته اند تصميم بر نگارش كتابى در شيو? زيارت دو امام بزرگوار حضرت على و امام حسين 8گرفتم”.462
البتّه شيخ مفيد در بخش دوم كتاب، زيارت پيامبر و ديگر ائمه: را نيز اضافه كرده است. وي اين کتاب را به سبك كتابهاى روايى نگاشته است، يعنى معمولاً قبل از هر روايت، سند آن را آورده و سپس از امام معصوم ( روايت را نقل کرده است.

3 – 2 – 15. احمد بن عبدالواحد بن احمد بزاز (حدود 330 – 423 ق.)
اين محدّث معروف به ابن عَبدُون و ابن حاشر463 و از مشايخ بزرگ شيعه و متبحّر در ادبيات و تاريخ بود. وي از جمله استادان شيخ طوسي بوده که شيخ از او بسيار روايت کرده است.464 برخي از آثار او عبارتند از: اخبار سيد بن محمد، کتاب عمل الجمعة، تفسير خطبة فاطمة3 و الحديثين مختلفين.465 از اين آثار امروزه نشاني در دست نيست.

3 – 2 – 16. سيّد مرتضي علم الهدي (355 – 436 ق.)
ابوالقاسم علي بن حسين بن موسي بن محمد مشهور به “سيّد مرتضي” يا “شريف مرتضي” و “علم الهدي” در سال 355 ق. در بغداد ديده به جهان گشود.466 خاندان وي به دانش و فضل مشهور و از نقباي علويان بغداد بودند.467 نسب وي از جانب پدر به امام موسي بن جعفر ( و از سوي مادر به ناصِر اُطرُوش(د. 304 ق.)468 و در نتيجه به علويان طبرستان و از آن طريق به امام زين العابدين ( مي رسد.469
وي نزد دانشمندان بزرگي دانش آموخت که مهمترين آنها عبارتند از: شيخ مفيد (د.413 ق.)، عبدالرحيم بن نُباتَه خطيب (د.374 ق.)، محمد بن عِمران کاتب معروف به مَرزُباني (297 – 384ق.)، حسين بن علي بن حسين معروف به وَزير مَغربي (370 – 418 ق.)، سهل بن احمد ديباجي (د.380ق.)، حسين بن علي بن حسين بن بابويه قمي برادر شيخ صدوق.470
سيّد مرتضي مراحل رشد وکمال را چنان پيمود که در سنين جواني مرجع فقهي و کلامي عصر خويش به شمار مي رفت. به عنوان نمونه کتاب المسائل الموصلية را در حدود سال 382 ق. يعني در بيست و هفتمين سال زندگي خود نگاشت.471
دانشوران ناموري که شمار? آنها را تا چهارصد تن برشمرده اند472 از محضر شريف مرتضي بهره برده اند؛ از آن جمله اند: شيخ طوسي (د.460 ق.)، حمزة بن عبدالعزيز مشهور به سلاّر (د.463 ق.)، قاضي عبدالعزيز بن بَحر بن بَرّاج طَرابُلُسي (د.481 ق.)473، ابوالفتح کَراجَکي (د.449 ق.)، ابوعبدالله جعفر بن محمد دُوْرِيْستي،474 قاضي علي بن مُحَسِّن تَنُوخي (327 / 320 – 384).475
سيّد مرتضي آثار مکتوب فراواني در موضوعات گوناگون علوم اسلامي از خود بر جاي گذاشت476 که شمار? آن را تا 123 تأليف دانسته اند.477 ويژگي مهمّ اين آثار در ابتکاري بودن آنها و عدم تقليد از پيشينيان است.478
سيّد مرتضي پس از هشتاد سال عمر پر برکت، در روز يکشنبه 25 ربيع الاول سال 436 بدرود حيات گفت. پيکر مطهّرش را ابوالعباس نجاشي، ابويعلي جعفري و سلاّر ديلمي غسل داده و در خانه اش در محله کرخ بغداد به خاک سپردند.479
امروزه در جوار حرم کاظمين8دو بقعه به سيدين شريفين، رضي و مرتضي، منسوب است که مورد عنايت شيعيان مي باشد. اما برخي از مورخان گويند که پيکر هر دو بزرگوار را به کربلا منتقل کرده و نزديک ضريح امام حسين (، در مقبر? جدشان ابراهيم دفن کردند.480
در باب موقعيّت اجتماعي سيّد مرتضي همين بس که وي در رخدادهاي سياسي، مرجع مهمي بود که حکمرانان به وي پناه مي بردند481 و در شرايطي که آشوبهاي بسياري در بغداد بود، خان? وي تنها سه بار مورد تعرض عياران قرار گرفت482 (در سالهاي 416، 422 و 426 ق.) که با حمايت شاه بويهي آن خانه بار ديگر ساخته شد و سيّد را با احترام به خانه اش بازگرداندند. اين حادثه از عظمت مقام اجتماعي سيّد مرتضي در نزد خاندان بويهي حکايت دارد.
سيّد مرتضي اثري مستقل، به شيو? محدثان در موضوع حديث ننوشته و حتّي کتاب الامالي وي نيز گنجينه اي از علوم و فنون شعر، ادب، لغت، تفسير، تاريخ و حديث است. رويکرد ايشان به احاديث در اين کتاب، همچون ديگر آثارش رويکرد خردورزانه، همراه با نقد و تحليل روايات يا تأويل آنها است. نيز رواياتي که سيّد مرتضي به گزينش آنها پرداخته تا در مجالس خود املا نمايد، از احاديث غامض و مبهم بوده است. سيّد مرتضي در نقل احاديث، به سند آنها توجهي نداشته و فقط به بيان روايت مي پردازد. با توجه به ديدگاه وي دربار? عدم حجّيّت خبر واحد که در مباحث آتي به آن مي پردازيم، احتمالاً اخباري که مورد استناد او قرار گرفته از اخبار آحاد مع القرينه محسوب مي شده يا آن که توجيه مقبولي بر تأويل آن روايت يافته است.

3 – 2 – 17. سيد رضي (359 – 406 ق.) 483
ابوالحسن محمد الرضي در سال 359 ق. در بغداد متولد شد. پدرش نقيب ابواحمد، در دولت بني عباس و دولت آل بويه، مقام والايي داشت و به “طاهر ذوالمناقب” ملقّب گرديد. وي که از نقباي بزرگ بغداد و ناظر بر ديوان مظالم و سرپرست حجاج بود در سال 388 ق. تمام وظايف خويش را به فرزندش شريف رضي محول کرد. شريف رضي در سال 403 ق. به نقابت علويان بغداد و ساير ممالک برگزيده شد و او را به عنوان “نقيب طالبيين” در تمام ممالک اسلامي معرّفي کردند. علاوه بر منصب نقابت، اميري حج، رياست ديوان مظالم و فرمانروايي حرمين شريفين نيز به او سپرده شد.
افزون بر مناصب سياسي، شريف رضي “اديبي استاد و برجسته، فقيهي متبحّر، متکلّمي حاذق و مفسّر قرآن و شارح حديث بود. امّا موقعيّت علمي برادرش مرتضي مقداري از موقعيّت علمي او را پنهان ساخته بود، چنانکه موقعيّت و مقام شعري او، موقعيّت شعري برادرش مرتضي را تحت الشعاع قرار داده بود؛ لذا يکي از دانشمندان گفته است:
“اگر رضي نبود، مرتضي از همگان شاعرتر، و اگر مرتضي نبود رضي از هم? مردم داناتر بود”.484
وي نزد استادان برجسته اي نظير ابوعلي فارِسي (د.377 ق.)، قاضي سِيرافي (284 – 368 ق.)، قاضي عبدالجبّار (د.415 ق.)، ابن نُباته (د.374 ق.) ابوالفتح عثمان بن جِنِّي (د.392 ق.)، شيخ مفيد (د.413 ق.)، ابومحمد هارون بن موسي تَلِّعُکبَرِي (د.385 ق.)، محمد بن عِمران مَرزُباني (د.378 ق.) و بسياري دانشمندان ديگر دانش آموخت. از ميان نامبردگان تلّعکبري و مرزباني را از استادان حديث او برشمرده اند. برخي علم حديثي را که سيّد رضي از مرزباني آموخت، مربوط به احوال و سرگذشت عالمان، زاهدان، شاعران، اديبان و مردان مشهور تاريخ دنيا مي دانند که مرزباني در آن تخصّص داشته و کتابهايي در اين زمينه نگاشته است، نه اين که حديث به معني اصطلاحي آن يعني روايات و گفته هاي معصومين: باشد.485
سيّد رضي با تأسيس مدرس? “دارالعلم” در محل? کرخ بغداد شاگردان بسياري را تربيت کرد. برخي از اين شاگردان عبارتند از: ابوعبدالله شيخ جعفر بن محمد بن احمد دُورِيستي (د.حدود473ق.)، ابوالحسن سيد علي بن بُندار بن محمد قاضي هاشمي، عبدالرحمان بن ابي بکر خُزاعي نيشابوري (د.445 ق.)، احمد بن حسين بن احمد خُزاعي نيشابوري (د.حدود480 ق.)
سيد رضي در بامداد يکشنبه 6 محرم سال 406 ق. در سن 47 سالگي بدرود حيات گفت. برادر بزرگش سيّد مرتضي اين مصيبت را تاب نياورد و به حرم امام موسي کاظم( پناه برد. درگذشت وي چنان شوري در دلهاي مردم بغداد افکند که وزيران و اشراف، فقيهان و قاضيان سنّي و شيعه، با پاي برهنه به خان? وي آمدند.
فخرالملک وزير و ديگر بزرگان بر پيکر مطهّرش حاضر شده و مراسم دفن او را برگزار کردند. بنابر قولي ابتدا وي را در خانه اش دفن کرده و سپس به حرم امام موسي کاظم ( منتقل کردند.
برخي از آثار او عبارتند از: خصائص الائمة، تلخيص البيان عن مجازات القرآن، حقائق التأويل في متشابه التنزيل، معاني القرآن، اخبار قضات بغداد، تعليق خلاف الفقها و…
از ميان آثار او مجازات آثار النبوية و نهج البلاغة با موضوع حديث نگاشته شده است. البتّه با عنايت به جنب? ادبي شخصيّت شريف رضي بايد گفت هدف وي در اين دو کتاب، چنانکه از عناوين آنها پيداست، گردآوري سخناني فصيح و بليغ بوده است.
وي در کتاب مجازات آثار النبوية بيش از 360 حديث نبوي را که مشتمل بر مجازها و استعاره ها و کنايه هاي دقيق بوده جمع کرده و به تحليل و تبيين آنها پرداخته است.
اثر شريف نهج البلاغة که مشهورترين تأليف سيد رضي است486 مشتمل بر 242 خطبه و 78 نامه و 489 سخن کوتاه از اميرمؤمنان علي ( است. سيد رضي اين کتاب را در سال 400 هجري، شش سال پيش از وفاتش تأليف کرده است. وي در مقدم? کتاب به هدف خود از گردآوري اين مجموعه اشاره کرده و مي گويد:
“… پس از گردآوري خصائص اميرمؤمنان ( موانع ايام و گرفتاريهاي روزگار مرا از تمام کردن باقي کتاب بازداشت. من آن کتاب را به بابها و فصلهاي مختلفي تقسيم کرده بودم و در پايان آن فصلي که متضمّن سخنان کوتاه امام ( در زمين? مواعظ و حِکَم و امثال و آداب نقل شده از او – به جز خطبه هاي بلند و مفصل – بود آورده شد. گروهي از دوستان، اين فصل را پسنديدند و از نکات بي نظير آن دچار شگفتي شدند از من خواستند کتابي تأليف کنم که سخنان برگزيد? اميرمؤمنان در جميع فنون و بخشهاي مختلف، از خطبه ها، نامه ها، مواعظ و ادب در آن گرد آيد، زيرا مي دانستند اين کتاب، دربردارند? شگفتيهاي بلاغت و نمونه هاي ارزند? فصاحت و جواهر سخنان عرب و نکات درخشان از سخنان ديني و دنيوي خواهد بود که در هيچ کتابي جمع آوري نشده و در هيچ نوشته اي تمام جوانب آن گردآوري نگشته است. زيرا امير مؤمنان منشأ فصاحت و منبع بلاغت و پديدآورند? آن است…”.487
بدين سان با مروري بر آثار شريف رضي روشن مي گردد که وي در تأليف کتب خود بيش از هرچيز به ابعاد ادبي کار توجه داشته است. از اين رو، آثار او را مي توان در شمار کم نظيرترين مجموعه هاي ادبي که بيانگر عمق انديشه و تبحّر شريف رضي در عرصه هاي گوناگون علم و ادب است، محسوب کرد.

3 – 2 – 18. سَلاّر ديلمي (د. 448 يا 463 ق.)
حمزة بن عبدالعزيز دَيلَمي ملقب به سَلاّر (سالار) در مازندران ديده به جهان گشود و تحصيلاتش را در بغداد آغاز کرد. وي از شاگردان مبرّز سيّد مرتضي و شيخ طوسي بوده و گاه در غيبت سيّد مرتضي به جاي او درس مي گفته است.488 وي نخستين کسي بود که به حرمت نماز جمعه در دوران غيبت امام ( فتوا داد.489
شيخ ابوعلي طوسي، ابوالصلاح حَلَبي، ابوالفتح کَراجَکي و ابوالفتح عثمان بن جِنِّي از شاگردان او مي باشند.
برخي از آثار او عبارت است از: المراسم العلوية في الاحکام النبوية، الردّ علي ابي الحسين البصري في نقض الشافي، التقريب في اصول الفقه، التذکرة في حقيقة الجوهر و العرض.
سلاّر ديلمي در خسروشاه آذربايجان در چند فرسنگي تبريز در گذشت و در همان جا به خاک سپرده شد.490

3 – 2 – 19. ابوالفتح محمد بن علي بن عثمان کَراجَکي (د. 449 ق.)
کراجکي از قري? “کراجک” واقع در “واسط” در اطراف بغداد بوده است.491 وي از پيشوايان عصر خود در فقه، کلام، طب، ادب، فلک و رياضيات بود. گروهي از دانشمندان وي را “علاّمه” و برخي “شيخ الفقهاء و المتکلمين” خوانده اند.492
وي از دانشمنداني است که براي طلب علم پيوسته در سفر بود. مدّتي در قاهره، رمله، حلب، دمشق، طَرابُلُس، صُور و صَيدا سکونت

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه جنيد، ق.)،، ابي، عقيل Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه صفات خداوند، صدق و کذب