منابع و ماخذ پایان نامه نزول قرآن، نقش برجسته، معرفت بخش، علوم قرآن

دانلود پایان نامه ارشد

سياسي، اخلاقي و تربيتي ظهور و بروز يافت عمدتاً محصول همين شناخت است.
قرآنشناخت مفسّر، به تعريف وي از حقيقت تفسير جهت داده، مسير، نوع، سطح، کيفيّت و محتواي آن را تعيين ميکند. مهم‌ترين نتيجه برآمده از قرآنشناسي مفسّر، تعيين مقاصد قرآن کريم است که حداقل در سه سطح طولي مقاصد قرآن، مقاصد سورهها و مقاصد آيات تعريف ميشوند؛ فهم مقاصد سورهها و آيات نيز تابعي از فهم مقاصد قرآن است. از آنجا که براي قرآن ميتوان مقاصد متعددي را برشمرد، کشف مقصد اصلي يا مقاصد کليدي و بنيادين آن، شاه کليد فهم تمام سوره ها و آيه هاي قرآن است؛ چرا که توجّه مفسّر به اين اهداف در عمليّات تفسير ميتواند پيش‌فرضهايي را ايجاد کرده بر برداشتهاي او در فرايند تفسير تأثير بگذارد و جهتگيريهاي مشخصي را ايجاد کند؛ برايمثال، مفسّري که هدف نزول قرآن را تربيت و هدايت آدمي ميداند در تکرار داستانهاي قرآن، به کشف نکات تربيتي توجّه ميکند؛362 اما مفسري که با رويکرد ادبي و بلاغي به اين تکرارها بنگرد حکمت تکرار را با دلايل ادبي و بلاغي مرتبط ميداند؛ همچنين کسي که هدف قرآن را تنها حل مسائل جامعه ابتدايي عربي معاصر نزول قرآن ميداند انتظار معرفت بخشي و هدايتي از قرآن را فرو ميکاهد و دستورات و معارف آن را حدّاقلي ميشمارد.363 مفسّري نيز که قرآن‌شناسي وي، او را به “جامعيت مطلق قرآن” معتقد کرده به دنبال استخراج تمام معارف بشري از قرآن است و آن را دايرة المعارفي از تمام فنون مي‌شمارد و مطالب متنوّعي را در تفسير خويش وارد ميکند؛ امّا کسي که ايده او “جامعيت هدايتي قرآن” است، از مباحث غيرمرتبط با هدايت و تربيت پرهيز ميکند؛ وانگهي ميکوشد از هر آيه يا بخشي از قرآن براي مخاطبان معاصر، پيامي هدايتي و آموزهاي تربيتي برگيرد؛ هرچند آن آيه يا بخش قرآني، به ظاهر در مقام صدور حکمي شرعي يا بيان رويدادي تاريخي يا ترسيم و تصوير تمثيلي هنري و ادبي باشد.364 همين نگاه، مفسّر را در تبيين برخي شبهات و پرسشهاي عصري ياري ميرساند و پاسخگو ميسازد.
بنابراين، مقاصد قرآني نسبت به کار مفسّر همچون سنگ زيرين آسياب است که جهتدهنده تمام تلاش‌هاي تفسيري اوست و از آنجا که هدف مفسّر بيان مراد الهي است، گزينش يا عدمگزينش مباحث، تابع اين عنصر محوري ميگردد و ميزان و چگونگي پرداختن به لغت و علوم بلاغي، تاريخي و کلامي، و همچنين گزينش يا پالايش روايات تفسيري، قبول يا ردّ اسباب النّزول، انتخاب ابزارهاي تفسيري، سبک بيان، نوع نگارش و گزينش منابع و محتوا براساس اين عنصر تعيين ميگردد.365
اهميّت فوق العاده موضوع اهداف و مقاصد قرآن و نقش برجسته آن در عمليّات تفسير، بسياري از دانشمندان علوم قرآن و مفسّران اخير را متوجّه آن ساخته و مستقل366 يا ضمن مباحث تفسيري به آن پرداختهاند.367 همچنين بحث از “تفسير مقاصدي” به عنوان گرايشي مستقل368 يا به عنوان يکي از ويژگيهاي تفسير تربيتي و هدايتي قرآن369 در اين دوره شکل ميگيرد. نتيجه اين توجّه، تغيير رويکرد به قرآن از نگارش تفسيرهاي خشک، انتزاعي و ذهني، به دور از واقعگرايي و ناسازگار با نيازهاي معرفتي و روحي انسانهاي هر عصر، به سوي تفاسير مبتني بر تحولسازي، شوقآفريني، اصلاحگري، حياتبخشي و به طور کلي هدايتي و تربيتي بوده است.370
در تأکيد بر همين رويکرد، “عبده” غرض اصلي و مقصود نهايي تفسير قرآن را هدايت مردم به سوي سعادت زندگي دنيا و آخرت ميدانست و تأکيد ميکرد که همه مقاصد ديگر بايد در خدمت اين مقصد قرار گيرند؛ در غير اينصورت از تفسير بيگانهاند؛371 وي معتقد بود که آکنده شدن تفاسير از مباحث ادبي، مناقشات کلامي، استنباطهاي فقهي، تأويلات صوفيانه، روايات اسرائيلي، که مخاطب را از توجّه به مقاصد عالي و هدايتگري قرآن کريم باز ميدارد از عوامل بدبختي مسلمانان است.372 به اعتقاد وي، بسياري از چيزهايي که در تفاسير، هدف مفسّران قرار گرفته است ابزارهايي براي کشف مراد الهي است؛373 از اين رو چنين مفسّراني جاي هدف و ابزار را خلط کرده يکي را به جاي ديگري نشاندهاند.
“مراغي” نيز زيادهروي هاي صورت گرفته را نقض غرض اصلي از تفسير قرآن کريم يعني هدايت مردم معرفي کرده است؛374 به همينسبب، “مغنيه” بسياري از مباحث مطرح شده در تفاسير پيشين را بهسبب بي‌فايده ‌بودن و بازداشتن مخاطب از فهم هدف اصلي قرآن کريم در تفسير خود نياورده است.375
“امام خميني( کسي را که به دنبال روشن کردن پيام، بدون تبيين مقصد اصلي باشد “همچون بيماري مي‌داند که پس از مراجعه به پزشک و گرفتن نسخه تنها به دنبال چند و چون کلمات و شرح نسخه طبيب است”؛376 هيهات که چنين مريضي درمان پذيرد و دردش فرو کاهد؛ هر چند واژه واژه آن را حفظ کند و بارها تکرار نمايد؛ از اينرو به اعتقاد ايشان “معناي تفسير کتاب آن است که شرح مقاصد آن کتاب را بنمايد و نظر مهم به آن، بيان صاحب کتاب باشد”377 و نوشتههايي غير از اين، نه تفسير که ترجمههايي از قرآنند؛378 از اين‌رو تأکيد ميکرد که “علما و مفسران، تفاسير فارسي و عربي بنويسند و مقصود آنها بيان تعاليم و دستورات عرفاني و اخلاقي و بيان کيفيت ربط مخلوق به خالق و بيان هجرت از دارالغرور به دار السرور و الخلود باشد”379
بر اساس غلبه نگاه مقصدگرا، گاه تعريف تفسير از تعاريف مبتني بر کارکردهاي عام تفسير به سوي تعاريف مبتني بر اهداف و مقاصد عاليه قرآن سوق داده شده است. تعريف عبدالستار حامد از “تفسير” از اين جمله است:
“مراد از تفسير، پرده برداري از معاني قرآن و بيان اسرار دقيق و حکمت‌هاي درخشان و اخلاق متعالي و مثل‌هاي ارزشمند و احکام شرعي موجود در آيات آن است که به هدايت انسان‌ها و اصلاح جوامع منجر مي‌گردد”380
لازم به ذکر است که تأکيد بر مقصدگرا بودن تفسير تربيتي به معناي نفي مطلق مقصدگرايي از ساير تفاسير نيست؛ بلکه به اين معناست که تفسير تربيتي مجموعاً به مقاصد قرآن نزديکتر است و ديگر تفاسير نيز به نوبه خود ممکن است به يک يا چند مورد از مقاصد قرآن توجّه کرده باشند؛ براي‌مثال تفاسير کلامي بيشتر به مقصد “اصلاح و تقويت اعتقادات” پرداخته، تفاسير عرفاني به مقصد “پالايش روحي و پيرايش دروني” توجّه کرده اند. اگر چه تقويت اعتقادات و تهذيب نفس از مقاصد قرآن به شمار مي‌روند؛ امّا بخشي از مقصود اويند؛ امّا تفسير تربيتي با قلمرو پيشگفته، به تمامي مقاصد قرآن ناظر است.

فرآيند کشف مقاصد قرآن
راه کشف درست مقصد هر کلام رجوع به صاحب سخن است. کشف مقاصد قرآن نيز از اين حقيقت مستثني نيست؛ از اينرو امام خميني( تأکيد ميکند “ما بايد مقصود از تنزيل اين کتاب را قطع نظر از جهات عقلي و برهاني، که خود به ما مقصد را ميفهماند، از خود کتاب خدا أخذ کنيم. مصنّف کتاب، مقصد خود را بهتر ميداند.” 381
علاوه بر آيات قرآن، کلام معصومان: که عِدل قرآنند و فهم درستي از حقيقت قرآن و مقاصد آن دارند بسي راهگشاست. کشف مقاصد قرآن ميتواند با تدبّر در اوصاف قرآن در قرآن و روايات معصومين7، تدبّر در اسماء و صفات الهي که بيانگر سِمتهاي خداوند در خلقت است، تدبّر در آيات و رواياتي که به تحليل رسالتها و کارکردهاي قرآن به طور مستقيم يا غيرمستقيم ميپردازند صورت گيرد؛382 ضمن اينکه برهان عقلي نيز کاشف اين مقصد خواهد بود.383
فرايند کشف مقاصد قرآن و رسيدن به مقصد اعلاي قرآن، نيازمند گردآوري تمام آيات مربوطه و قراردادن آنها در يک سلسله نظام طولي و عرضي است تا جايگاه هر يک در اين سلسله مشخص شود و اهداف فرعي و جزئي به جاي اهداف اصلي و بنيادين ننشيند.
برايمثال، در دو آيه زير فرآيند کشف مقصود متعلّق آيه که همان “تسخير است” در يک سلسله نظام مختصر طولي و عرضي بررسي ميشود تا به عنوان مدلي در فرايند کشف مقاصد قرآن و آيات آن پيشنهاد گردد.
“اللَّهُ الَّذي سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فيهِ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ”384
“وَ هُوَ الَّذي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها وَ تَرَى الْفُلْكَ مَواخِرَ فيهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ”385
در اين دو آيه شاهد سلسله طولي و عرضي اهدافي هستيم که به صورت واسطي، مقدماتي و ابزاري به تحقق هدف نهايي ميانجامند.
در آيه 12جاثيه، “حرکت کشتي”، هدف “تسخير دريا” و “تسخير دريا” ابزار “بهره مندي از فضل الهي” و “بهره مندي از فضل الهي” وسيله تحقق هدف نهايي؛ يعني همان “شکر الهي” است
در آيه 14 جاثيه نيز اين سير بهدست ميآيد؛ ضمن اينکه شاهد دو هدف عرضي در يک سلسله طولي نيز هستيم؛ براين اساس “خوردن گوشت تازه” و “استخراج زيور براي لباس” اهداف “تسخير دريا” شمرده شده و همان دو، ابزاري براي تحقق هدف نهايي که همان “شکر خداوند” است ميباشد.386
برخي از پژوهشگران در بررسي مقاصد قرآن صرفاً به بيان محورهاي اين مقاصد اکتفا کردهاند؛387 امّا برخي ديگر کوشيدهاند آنها را در ضمن يک سامانه روشمند تحليل کنند.388
از آنجا که اين پژوهش مجال بررسي وسيع آيات و روايات مرتبط با مقاصد قرآن و ارائه يک الگوي جامع را ندارد، ناگزير به شاخصههاي ضروري و بنيادين يک الگوي جامع و نيز بيان مقصد اصلي نزول قرآن که دربردارنده ديگر مقاصد است اکتفا ميکنيم.
بهترين هدفيابي براي قرآن دارا بودن حداقل شرايط زير است:
1. قرآنمصدري؛ به اين معنا که به صراحت از قرآن قابل برداشت باشد.
2. جامعنگري؛ به اين معنا که اوّلاً؛ به تمام اهداف؛ اعمّ از اهداف کلان و جزئي توجّه داشته باشد. ثانياً؛ ابعاد و ساحت‌هاي مختلف هدف را تحت پوشش قرار دهد و کارآمدي قرآن را محدود به بُعد خاصي مانند بُعد شناختي يا عاطفي ننمايد. ثالثاً؛ همه مخاطبان قرآن را در هدفگذاري مورد توجّه قرار دهد.
3. نظاممندي؛ به اين معنا که بعد از شناسايي و گردآوري اهداف، آنها را در يک نظام طولي و عرضي دقيق ساماندهي کند تا در نهايت، مجموعه نظام‌مند اهداف قرآن تا وصول به غايت نهايي شکل گيرد. مجموعه آيات قرآن شامل 114 سوره و 6236 آيه است؛ هر يک از آيات يا مجموعه اي از آيات و نيز هر سوره مقصدي دارد. مجموعه سورههاي قرآن نيز در کنار يکديگر به تحقّق غرض و مقصدي کلان کمک ميکنند. بهترين مدل هدفگذاري قرآن، توجّه به هدف کلان است؛ در جهت اين هدف کلان، تشخيص اهداف جزئي و فرعي در يک سير طولي و عرضي آسان ميشود.
نخستين گام در کشف مقاصد قرآن، تعيين مقصد اصلي و بنيادين نزول قرآن است که تمامي مقاصد ديگر در پرتو آن تحليل ميگردد. يکي از بهترين روش‌هاي کشف مقاصد خداوند به منظور تعيين نقطه محوري و کانون مشترک اين مقاصد، بهرهگيري از اوصاف الهي و نيز اوصاف قرآن است. خداوند اوصاف فراواني دارد که نشانگر سِمَتها و رسالتهاي گوناگون او در جهان آفرينش است؛ امّا اين اوصاف همه در يک سطح نيستند بلکه در يک نمودار طولي به يک يا چند سِمَت باز ميگردد. با بررسي نخستين آيات نازله (پنج آيه اوّل سوره علق) ميتوان به کانون اصلي سِمتهاي الهي دست يافت. دليل انتخاب اين آيات اين است که گوينده در گام نخست، خود را با مهمترين اوصاف، سِمتها و تخصصهايش معرفي ميکند. خداوند نيز در نخستين آيات نازله، به طور کوتاه و جامع به معرفي خويش پرداخته است. در اين آيات، خداوند با نام جلاله “الله” و با دو صفت رحمتگري (رحمان و رحيم) و پرورشدهندگي (ربّ) توصيف شده است: “بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيم. اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذي خَلَق”. در نخستين آياتِ نخستين سوره مصحف نيز دقيقاً همين ترتيب ديده ميشود: “بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيم، الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمين” شگفت آنکه “الله، رحمان (و رحيم)، رب، به ترتيب از حيث فراواني پرکاربردترين صفات الهياند. بعد از اسم جلاله “الله” که جامع صفات و کمالات الهي است،389 صفت رحمتگري الهي (رحمان و رحيم) مورد تأکيد قرار گرفته است. مفسّران معتقدند دليل تقدّم اين صفت بر ديگر صفات الهي، همان بناي خلقت بر رحمت است؛ به بيان برخي مفسران، چنانکه “الله” اسم اعظم الهي است و ساير اسماء الهي را تحت پوشش قرار ميدهد، رحمت

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه آزمون و خطا، سوره بقره Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه اعجاز قرآن