منابع و ماخذ پایان نامه لقاي، توحيدي، خويش، روشهاي

دانلود پایان نامه ارشد

سراسر آيات، رسالت مفسّر توحيدي است؛ يعني به جاي آنکه روند آيات را در يک نظام معنايي منقطع و بريده از يکديگر در نظر بگيرد ميان واژه‌ها، عبارت‌ها، آيه‌ها و سوره‌ها وحدت و پيوند اشتراک برقرار سازد؛ همچنين ميان نام‌هاي الهي و آيات تکويني او، ميان عالم ملکوت و عالم انسان، بين هدايت و صلاح انسان در دنيا و ايمان به غيب، ميان بعد بنيان فردي و بنيان اجتماعي و تزکيه آن، توحيد و هماهنگي برقرار سازد:
“بايد قرآن از نظر واژه، آيات و سوره يگانه باشد تا بعضي از آن ها بعضي ديگر را شرح دهد و بر دستاوردهاي آن تأکيد شود تا خواننده آن به مفاهيم وحدانيت مطلق الهي دست يابد…و اين، براي ايجاد وحدتِ زندگيِ انساني فرد با هستي اطرافش … و به عنوان فردي در بين جماعت در راه مستقيم و يگانه لازم است”440
بنابراين، خط توحيدي قرآن که توسط مفسّر دنبال ميگردد بر محور يگانگي اسما و صفات الهي، يگانگي اسما و صفات قرآن و کارکردهاي آن بر محور مقصد مشترک، يگانگي مسير دعوت پيامبران از آدم تا خاتم9 در يک سلسله طولي هماهنگ و مرتبط، يگانگي تکاليف و احکام بر خط بندگي خداي واحد، تحقق توحيد در ابعاد چندگانه ارتباط فرد با خود، خداوند، جامعه، هستي و طبيعت، تبيين اهداف و اوصاف بهشت و جهنم در جهت توحيدباوري انسان مسلمان، تحليل توحيدي عناصر عالم هستي؛ اعمّاز گياهان و حيوانات و جمادات و اجرام آسماني، و خلاصه تمامي پديدههاي عالم خلقت بر نقطه کانوني توحيد است؛ تا اين باور ايجاد گردد که: “لا مؤثّر في الوجود الّا الله” و اين بينش پديد آيد که: “يسبح لله ما في السماوات و ما في الارض”441 و اين انديشه غالب گردد که “انا لله و انا اليه راجعون”442. برآيند اين انديشه و باور، گزينش خط بندگي الهي و شکلگيري شخصيت فردي و اجتماعي يکپارچه توحيدي و برخوردار از آرامش و سعادت دنيوي و اخروري و به دور از تعارضات روحي، اخلاقي و رفتاري و شکلگيري جامعه متعادل و آباد است. مفسّر توحيدي اين حقيقت را در گونه‌هاي مختلف آيات؛ اعمّ از آيات اعتقادي، آيات اقتصادي، آيات سياسي، آيات تاريخي و…انعکاس ميدهد؛ براي مثال، مفسّر تربيتي در تفسير آيات تاريخي همواره با اهتمام بر اکتشاف سنن و قوانين مضمون در اين آيات و جريانهاي تاريخي نهفته در متن آن، خدائى بودن اين سنت‏ها و ربّاني بودن آنرا مورد تأکيد قرار ميدهد؛ بر اين اساس، هر قانوني از قوانين تاريخ، مصداقي از”سنة الله” و کلمه اي از “کلمات الله” و قاعده‌اي الهي است که قرآن با پافشاري بر الهي و ربّانيبودن اين سنتها در صدد پرورش انديشه وابستگى انسان به خدا است.443

تفسير توحيدي آيه “فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى‏ طَعامِهِ …”444
آيه، مبنى بر توحيد افعالى پروردگار است؛ چنانچه انسان با نظر عبرت بنگرد به طعام خود و آنچه براى رفع گرسنگى خود صرف مي نمايد، براى اثبات توحيد آفريدگار كافى است؛ زيرا چه نيروهايى در درون اعضاء و جوارح انسانى قرار داده كه غذا را بپذيرد و آنرا تجزيه و تحليل نموده … از اجزاء بدن انسانى قرار دهد و بدين طريق حيات و زندگى هر فردى در اثر صرف غذا و تهيه مواد بسيارى كه بدن و جوارح بآنها نياز دارد ادامه و انتظام خواهد يافت.
“أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا”؛ از جمله آثار فعل توحيدى پروردگار ريزش قطرات باران است به اقطار جهان به منظور سيراب نمودن اراضى و رشد نباتات و درختان و كشتزارها و فوران چشمه‏سارها و نيز قسمت زيادى از باران در درون اراضى فرو رفته ذخيره مى‏شود”445

استنطاق توحيدي آيه “اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيم”446 با نگاهي ژرفتر
“يكي از ويژگي‌هاي سلوك إلي الله اين است كه هدف و مقصد نهاييِ آن، خداي نامتناهي است و بنابراين، راه به سوي او نيز نامحدود خواهد بود و انسان در هر راهي گام بردارد به خدا مي‏رسد، ليكن او اسماي حُسناي فراواني دارد؛ هم “أرحم الرّاحمين” است و هم “أشدّ المعاقبين”. برخي از انسانها به لقاي مهر أرحم الرّاحمين و گروهي از راهيان به لقاي قهر أشدّ المعاقبين مي‏رسند
قرآن كريم درباره? ملاقات همه? انسانها با خدا مي‏گويد: ?يا أيّها الإنسان إنّك كادح إلي ربّك كدحاً فملاقيه، فامّا من أُوتي كتابه بيمينه ، فسوف يُحاسَب حساباً يسيراً ، وينقلب إلي أهله مسروراً ، وامّا من أُوتي كتابه وراء ظهره ، فسوف يدعوا ثُبوراً ، ويَصلي سعيراً? 447؛ گروهي كه نامه? عملشان به دست راستشان سپرده شده با سهولت از موقف حساب گذشته، به سوي هم‏فكران خود باز مي‏گردند و گروه ديگر كه نامه? عمل خود را از پشت سر دريافت مي‏كنند، به آتشي افروخته افكنده مي‏شوند. اينان همان تبهكاراني هستند كه در دنيا قرآن را پشت سر انداختند: ?نبذوه وراء ظهورهم?448 و دريافت كتاب از پشت سر، تمثّل اعمال آنان در دنياست. پس چنين نيست كه انسان به لقاي خدا نرسد؛ منتها بايد بكوشد به لقاي جمال خداي غفّار و ستّار برسد، نه به لقاي جلالِ خداي قهّار. انسانها در رسيدن به لقاي الهي همانند آبهايي هستند كه به سوي دريا روانند؛ رودخانه‏هاي بزرگ تا به عمق دريا به پيش مي‏روند ولي جويباران كوچك فقط به اوايل آن مي‏رسند”
هيچ كس نمي‏تواند از لقاي خدا سر باز زند و او را عاجز و ناتوان كند: ?والذين يسعون في اياتنا معاجزين أولئك في العذاب محضرون449? ،?ولا يحسبنّ الذين كفروا سبقوا450?. كافران نيز به هر سو كه رو كنند با عذابي مواجهند كه از هر عذابي دردناكتر است: ?فيومئذٍ لا يعذّب عذابه أحد ? ولا يوثق وثاقه أحد451? ؛ امّا در ميان همه? راههايي كه به او منتهي مي‏شود، يك راه، مستقيم و ديگر راهها انحرافي است: ?وأنّ هذا صراطي مستقيماً فاتّبعوه ولاتتّبعوا السُبُل452?. جز راهي كه انسان را به “خداي رحمان” مي‏رساند و نمازگزار در اين آيه? كريمه هدايت به آن را مي‏طلبد، ديگر راهها همه گمراهي و ضلالت است و به “خداي مُنتقم” منتهي مي‏شود. انسان گمراه وگم شده نيز به مقصد نهايي خود (جهنّم) هدايت مي‏شود: ?فاهدوهم إلي صراط الجحيم453 ?. گمراهان گرچه جمال خدا را ملاقات نمي کنند: ?كلّا إنّهم عن ربّهم يومئذٍ لمحجوبون454?، امّا جلال و قهر الهي را ملاقات مي‏كنند؛ چون خود مي‏گويند: ?ربّنا أبصَرنا وسَمِعنا455? 456

3. تفسير تربيتي؛ تفسيري قرآن سلوک
تخلّق به اخلاق الهي که در حديث نبوي( تأکيد شده است: “تخلقوا بأخلاق الله”457 صرفاً محدود به موضوعات علم اخلاق و اتصاف به اوصافي مانند جود و سخا، شجاعت و حلم و عفو و امثال آن نيست؛458 بلکه اخلاق الهي گستره وسيعي دارد که علاوه بر اتصاف به اوصاف جمالي و جلالي خداوند، شامل اتصاف به روشهاي الهي در تعليم و تربيت نيز ميگردد.
قرآن کريم علاوه بر خطاب فراگير هدايتي خويش، خطابهاي ويژهاي نيز به گروههاي خاص دارد؛ به ديگر سخن، قرآن کريم علاوه بر توصيهها و اصول و روشهاي عام و مشترک هدايتي، مشتمل بر بيانات، اصول و روشهاي ناظر به حوزههاي خاص هدايت بشر نيز هست. توضيح اينکه، نگاه به قرآن از زواياي مختلفي امکانپذير است؛ از نگاه مبلّغي که بر کرسي تبليغ نشسته و به ارشاد مخاطبان خويش ميپردازد؛ از نگاه فرماندهي که آداب جنگ را در قرآن جستجو ميکند. از نگاه مديري که شاخصههاي مديريت درست را از قرآن ميطلبد؛ از نگاه هنرمندي که جلوههاي هنري قرآن را پيجويي مينمايد؛ از نگاه معلّمي که اصول و روشهاي گوناگون تربيت را در يک نمونه موفق تفحص مينمايد و…
قرآن کريم براي تمام حوزههايي که به تربيت و هدايت جامعه بشري تعلّق دارد مشتمل بر تعليمات عميقي است که شايد از نظرگاه ديگران پوشيده باشد؛ امّا صاحبان هر فن، معارف مرتبط با حيطههاي تخصصي خود را بهتر از ديگران در‌مي‌يابند؛ از اين‌رو حتّي مي‌توان تفسير تربيتي ناظر به هر يک از حوزههاي تخصصي را سامان داد؛ مانند تفسير تربيتي کلامي، تفسير تربيتي اجتماعي، تفسير تربيتي فقهي، تفسير تربيتي سياسي. تفاوت هر يک از اين تفسيرها با تفسير همنوع غير تربيتي خود، در تعليمي بودن يکي و تعليمي، تربيتي بودن ديگري است؛ به اين معنا که در تفسير فقهي قرآن، مفسّر، مدلول آيه را براي خواننده تبيين مي‌کند و جنبههاي مختلف يک حکم فقهي را واکاوي ميکند که صرفاً جنبه آموزشي و اطلاع‌رساني دارد؛ امّا در تفسير تربيتي فقهي، علاوه بر بيان مدلول آيه، به بيان اسرار و حکمتها، برکات و فوايد، اهداف و مقاصد و تأثيرات آن بر تربيت انسان نيز مي‌پردازد. همچنين است در تفسير محض کلامي؛ که مفسّر گويا مخاطب خود را طبقه خاصي از دانشوران دانسته؛ از اينرو با بياني فنّي و تخصّصي، صرفاً به دنبال ابطال عقايد خصم و اثبات حجج و براهين اعتقادي خويش است و در اين راه از انواع جدليّات و استدلالات عقلي و منطقي بهره ميگيرد؛ امّا راهي براي نفوذ در قلب آدميان ندارد. هدف او صرفاً رفع شبهه و اقناع مخاطبان است؛ از اينرو ميدان تفسير را عرصه تاخت و تاز انديشه‌هاي کلامي گوناگون ميسازد؛ درحاليکه تفسير کلامي، آنگاه که محور قرآني مييابد و رنگ تربيتي به خود ميگيرد، ادبيات آن از مجادلات خاص فنّي کلامي به ادبيات حِکَمي قرآني و به دور از اصطلاحات غامض و پيچيده همراه با استدلالات قرآني و روايي و برهانهاي ناب عقلي همراه با برجستهسازي نقش گزاره اعتقادي و کلامي در منظومه هدايتي انسان مسلمان، تغيير جهت ميدهد؛ بدينسان، بهرههاي معرفتي آن فراگير ميگردد و مقصد هدايتي قرآن در حوزه اعتقادي تبيين ميگردد. نتايج نمونه پژوهشي “مقايسه اسلوب قرآن و حديث با علم کلام در طرح عقايد” نشان ميدهد: بر خلاف اسلوب تفسير کلامي محض، اسلوب قرآن در طرح عقايدي مانند توحيد و معاد بر محور: عموميت خطاب، سادگي و روشني بيان، محسوسسازي معقولات، سخنگفتن با وجدانها و بيدار‌سازي ضماير، سخنگفتن با فطرت و خارجساختن آن از حجاب غفلت، بهرهگيري از شيوههاي متنوّع تربيتي مانند: مثال و تشبيه، مقايسه و به قضاوت کشاندن مخاطب، طرح سؤال و وادار کردن انسان به تفکّر، حذف زمان و اتصال گذشته به آينده، بهرهگيري از طبيعت مشهود و محسوس و … به کار رفته است.459
“تخلّق به اخلاق الهي” نيز دوساحتي است. “تخلّق عام” که آدميان با شناخت اوصاف و افعال الهي و اتّصاف به آنها، بهوسع خويش آينه تمامنماي الهي گردند. شارحان حديث “تَخَّلقوا بِأَخلاقِ الله” معمولاً به همين ساحت معنايي اشاره کرده اند.460 “تخلّق خاص” به معناي بهرهگيري دانشمندان و صاحبنظران علوم مختلف ديني، از توصيهها و روشهاي الهي در تبيين موضوعات مرتبط با حوزههاي معرفتي خويش است.
در حوزه “تربيت و هدايت” نيز همين حقيقت صادق است. توضيح اينکه: قرآن کريم با هدف ايجاد تغيير و دگرگوني در انديشه، گفتار و کردار جامعهاي مملو از عقايد، آداب، عادات و رسوم غلط و جاهلي، بهعنوان قانون اساسي تربيت و هدايت الهي در ابتدائيترين محيط فرهنگي عصر خويش پا بهعرصه گذاشت و توانست با نزول تدريجي بيستوسه ساله خويش پايههاي متعاليترين تمدن انساني را در همين سرزمين استوار سازد و انسانهايي سرشار از کرامتها و فضيلتهاي اخلاقي و رفتاري و الگويي از جامعه رشد يافته به تربيت الهي را به وجود آورد و مهد صدور هدايت الهي به سرزمينها، عصرها و نسلهاي ديگر در طول تاريخ گردد. اين رسالت همچنان باقي است؛ چرا که نياز انسانها به تربيت همچنان پابرجاست.
تربيت و هدايت نيز نه حقيقتي تک عنصري بلکه منشور کثير الأضلاعي است که با امور مختلفي ملازمت و همراهي دارد. آنچه مايه تربيت و هدايت آدمي است نه فقط آموختن گفتارها و رفتارهاي زيبا و پسنديده؛ بلکه فرايندي بسيار پيچيده از گفتارها، رفتارها و روشها در حوزههاي فردي و اجتماعي، جسمي و روحي، در ساحتهاي عقل و انديشه، عواطف و احساسات، افعال و رفتارها و در زمينههاي اجتماعي، سياسي، تاريخي و… تحت تأثير زمينهها، عوامل و شرايط بسيار متنوّع و فراوان است. پديدهاي چنين گسترده و عميق، تنها توسط خالق آدمي ممکن و انجامپذير است؛ از اينرو، بنيادهاي آن در قرآن نهادينه شده و در سنّت پيامبر و اهل بيت7 تجسّم عيني يافته و در جامعهاي به پهناي تاريخ اسلام تمرين و تکرار شده و الگوهاي فراواني را به عنوان متربّيان قرآن پديدار ساخته است. تجلّي تربيت الهي در قرآن شامل سطح وسيعي از

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه اعجاز قرآن Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه سوره بقره، امام سجاد