منابع و ماخذ پایان نامه فقهي، احاديث، قرينه، يقين

دانلود پایان نامه ارشد

کتب مقاتل بن سليمان 719 بيانگر توجه شيخ مفيد به جرح تعديل راويان و در نتيجه علم رجال است. شيخ مفيد درباره کتاب سليم مي گويد:
“اين کتاب که به روايت اَبان بن اَبي عَيّاش مي باشد، قابل اطمينان نبوده، عمل به بيشتر مطالب آن نيز جايز نيست؛ زيرا در آن خلط و تدليس راه يافته است. براي هر ديندار سزاست که به هم? آنچه در آن آمده عمل نکند و از تکيه بر آن و تقليد در روايات آن اجتناب ورزد و بر دانشمندان است که احاديث صحيح و سقيم آن را از هم بازشناسند”. 720
در آثار سيّد مرتضي نيز، پاره اي نظريات رجالي که عمدتاً در جرح و تعديل راويان است ملاحظه مي گردد. 721 حتي برخي بر اين باورند که سيّد مرتضي اگرچه خود به نگارش اثر رجالي نپرداخته، امّا مي توان او را از علاقمندان به علم رجال محسوب کرد، به گونه اي که بنابر نظر برخي، شيخ طوسي و نجاشي کتابهاي فهرست خود را به درخواست او نگاشته اند.722
ب ـ منكران حجيت اخبار ضعيف: قائلان به اين ديدگاه که عمدتاً رجاليان مکتب بغداد همچون ابوعبدالله حسين بن عبيدالله غضائري، فرزند او احمد بن حسين معروف به ابن الغضائري، احمد بن علي بن نوح سيرافي (از دانشمندان بصره)، ابوالحسن بغدادي سورايي و نجاشي مي باشند از نظر اصولي حجّيت خبر واحد را مورد پذيرش قرار داده و تنها به اخبار و روايات ضعيف وقعي نمي‏گذاشتند. اين دانشمندان با تكيه بر تتبّع و تحقيق به شناخت متون اصيل از نسخ جعلي و محرّف پرداخته و معتقد به جداسازي اخبار صحيح از اخبار ضعيف و جعلي بودند. آنان همچنين عقيده داشتند كه بايد راويان ضعيف و مجهول الحال از خيل انبوه راويان شناخته شده و اخبار و روايات آنان كنار گذاشته شود. 723
ج – قائلان به حجّيّت اخبار آحاد: اين نظريه که از آن با عنوان مکتب شيخ طوسي ياد مي شود به درج روايات ضعيف و روايات مخالف و متعارض، با شرط امکان جمع ميان روايات و تأويل آنها، پرداخته است. از سوي ديگر شيخ طوسي با توسع? مفهومي برخي معيارها نظير مفهوم عدالت راوي، ضوابط سهلتري را در پذيرش روايات مقرّر کرد. شيو? مصلحت آميز شيخ طوسي در نقل اخبار متعارض و تأويل آنها در دو کتاب تهذيب و استبصار که پاسخي به تشکيکات مخالفان مذهب اماميه بود، سبب گرديد تا شيخ طوسي سير? استادان خود، شيخ مفيد و سيّد مرتضي و نيز رجالياني همچون نجاشي و ابن غضائري را منسوخ نمايد و توجه به جرح و تعديل راويان در مکتب وي به اندک مواردي منحصر گردد.724
بدين سان، مي توان گفت که علم رجال از ديدگاه همه دانشمندان مکتب بغداد، اعم از قائلان به حجّيّت خبر واحد و يا منکران حجّيّت آن، جايگاه ويژه اي دارد و برترين آثار رجالي از اين دوره به يادگار مانده است. در فصل آينده به معرّفي نکاشته هاي رجالي اين عصر مي پردازيم.

4 – 1 – 4. شيوه هاي برخورد با احاديث
از آن جا که روايات اسلامي در موضوعات گوناگوني وارد شده و دلالت آنها متفاوت است، جايگاه روايت به تناسب تعلق هر موضوع به يکي از علوم اسلامي و نوع دلالت آن متفاوت است. زيرا يکي از اصول اساسي در تفسير روايات و استنباط از آنها دريافت نوع دلالت حديث است که آيا دلالت روايت از امور قطعي و يقيني و يا از اموري است که به منزل? آن باشد و به اصطلاح “علم” و “علمي” است و يا آن که دلالت آن ظنّي و فاقد حجّيّت است.725
بر اين اساس برخي از دانشمندان 726با تفکيک حوزه هاي مختلف علوم اسلامي، متناسب با ماهيت روايت به اظهار نظر دربار? آن مي پردازند. بدين سان که در برخي حوزه ها همچون اعتقادات تنها به احاديث متواتر و اخبار آحاد محفوف به قرين? قطعيّه که مصداق علم هستند عمل مي نمايند و در برخي حوزه ها مانند احکام فقهي و تشريعي به اخبار آحاد معتبر که مصداق علمي هستند عمل مي نمايند. “عمده دليل اين بزرگان همان اصل مطرح شده از شيخ مفيد است که بر آن تأکيد دارد و آن راه نداشتن “حجّيّت تعبديّه” در مواردي است که هدف حصول علم و يقين است نه عمل؛ زيرا “تعبّد” تنها در مورد عمل امکان پذير است نه در مسائل اعتقادي و تاريخ که حصول اطمينان قطعي مطلوب است”.727
اما برخي از دانشوران 728 اخبار آحاد معتبر که مصداق علمي هستند را نيز قابل اطلاق بر هم? روايات دانسته و تفاوتي ميان مفهوم “علم” و “علمي” قائل نمي شوند. زيرا از ديدگاه آنان “حجّيّت تعبّديّه” به مفهوم “علم تعبّدي” مي باشد؛ “بدين معنا که امار? ظنيّه (دليل ظنّي) را که کاشف قطعي از واقع نيست، حجّيّت داده يعني آن را کاشف دانسته و مانند دلايل قطعي اعتبار داده اند؛ و اين بدان جهت است که حجّيّت خبر واحد ثقه، مستند به سير? عقلا (بناء عقلا) است و عقلا خبر واحد ثقه را اطمينان بخش و دليل علمي (يقين آور) دانسته و در تمامي موارد به آن ترتيب اثر مي دهند”.729
در اين ميان محدثان مکتب بغداد، با تفکيک حوزه هاي مختلف علوم ديني به نقش يقين و گمان در فهم دلالت حديث توجه نمودند و بحث اصوليان دربار? حجّيّت اخبار آحاد را منحصر به مسائل فقهي و تشريعي مي دانند که قابل تعميم به حوزه هاي ديگر علوم اسلامي از جمله مسائل اعتقادي نيست. 730 بر اين اساس با تقسيم روايات در زمينه هاي مختلف، شيو? برخورد با احاديث را از ديدگاه مکتب بغداد بيان مي نماييم:

4 – 1- 4 – 1. احاديث فقهي
از آن جا که متکلمان بغداد بر اين باورند که خبر واحد علم يا عملي را موجب نمي گردد، پايه هاي مکتب فقهي خويش را بر عدم حجّيّت خبر واحد استوار کرده اند. به نظر شيخ مفيد در مورد اخبار، تنها به آن بخش بايد عمل نمود که بر مفاد آن اجماع وجود دارد و در موارد اختلافي بر فرض عدم تشخيص حجّت، وظيفه مکلّف توقّف و رجوع به اعلم است. اما اين اختلاف در روايات هرگز مجوّز عمل به قياس نمي شود. 731
سيّد مرتضي نيز بر اساس مبناي اصلي خود يعني عدم حجّيّت خبر واحد، در احاديث فقهي نيز حصول علم و يقين را ملاک مي داند. بر اين اساس حتي اگر خبري شرايط صحت را دارا باشد، خبر واحد بوده و به آن عمل نمي شود.732 ايشان حصول علم و يقين را در فروع دين مانند اصول دين دانسته و عمل بر مبناي ظنّ را در هيچ يک نپذيرفته است.733
بدين ترتيب، مکتب فقهي متکلمان از يک سو در برابر اهل حديث و از سوي ديگر، در برابر پيروان اجتهاد و قياس موضع منفي اتخاذ نمود و دربار? مشرب فقهي شيخ صدوق و ابن جنيد چنين اظهار داشت: آنچه ابوجعفر صدوق; بدان استناد کرده، عمل کردن به هم? آن بر ما واجب نيست چون آنها خبرهاي واحد هستند و از راههايي که سخن ائمه: با آن به اثبات مي رسد نقل و روايت نشده اند. زيرا خبرهاي واحد نه موجب علم مي شوند و نه موجب عمل، و اين روايات را کساني نقل کرده و به دست ما سپرده اند که بر آنان خطا و اشتباه جايز مي باشد.
وي مي افزايد: اصحاب حديث اين گونه نبوده اند که فقط دانسته هاي قطعي خود را نقل کنند، بلکه آنان صحيح و سقيم را با هم در آميخته و نقل کرده اند. و اما ابن جنيد… او ميان مطالب حاصل از قياس و رأي شخصي خود و مفاد روايات ائمه: مرزي نگذاشته و آنها را در هم آميخته است و اگر اينها را جدا از هم نيز مطرح مي کرد، باز هم نظرش حجت نبود، زيرا به جاي اعتماد بر اخبار متواتر تکيه گاهش خبرهاي واحد بوده است…734
بدين سان، تکيه گاه مکتب متکلمان در استنباط احکام، اخبار متواتر و يا محفوف به قرينه قرار گرفت و تمسّک به اخبار آحاد بدون قرينه و قياس مردود اعلام شد.
اما شيخ طوسي چون در احکام، عمل بر مبناي اخبار آحاد را پذيرفته، احاديث فقهي منقول از امامان شيعه: را مجموعه اي پربار از فروع و مسائل مختلف فقهي مي داند که پاسخگوي نياز همگان بوده و بسياري از آنها موجب علم و يقين مي گردد.735 وي در کتب متعدد فقهي خود به شيو? اجتهادي و بر مسلک مجتهدين به استنباط احکام از آيات و اخبار پرداخته و در فروع مختلف فقه، راه اجتهاد و تحقيق را گشوده است.
البته بايد توجه داشت همان گونه که پيش از اين گفتيم، در عمل تفاوتي ميان ديدگاه مکتب متکلمان و مکتب شيخ طوسي نيست، اگرچه مکتب متکلمان احاديث مورد استناد خود را اخبار متواتر و اجماعي طائف? اماميه و يا اخبار آحاد محفوف به قرينه مي دانند و شيخ طوسي اين اخبار را خبر واحد محض معرفي مي کند، امّا در عمل وي نيز تنها اخبار آحاد محفوف به قرينه را مبناي استنباط احکام فقهي قرار داده است. زيرا همان گونه که پيش از اين نيز اشاره کرديم، مواردي نظير وثاقت راوي و يا موافقت روايت با ادلّ? اربعه از قرايني است که مدّ نظر مکتب متکلّمان و نيز مکتب شيخ طوسي بوده است. به گونه اي که شايد بتوان گفت پذيرش اخبار آحاد محض (به مفهوم متأخّران) تا پيش از تنويع حديث در مکتب حلّه، از ديدگاه متکلّمان از دانشمندان شيعه مردود بوده و اخبار مورد استناد آنان محفوف به قرينه تلقّي مي شده است.
اما دربار? احاديث مربوط به مستحبّات که در زمر? احاديث فقهي قرار مي گيرد، مکتب بغداد به سان ديگر مکاتب فقهي، بنابر قاعد? “تسامح در ادله سنن”736، به بيان اعمال مستحبي پرداخته است. از باب نمونه کتاب مسارّ الشيعة اثر شيخ مفيد به بيان اعمال واجب و مستحب هر يك از روزها و مناسبتها پرداخته است.737
نمون? ديگر از احکام مستحبي روايات باب استخارات است که مثلاً شيخ مفيد درباره استخار? “ذات الرّقاع”، علي رغم ضعف روايت آن، با استفاده از روايات “مَن بَلَغ”738حکم به جواز آن مي دهد.739
بنابراين، آنچه از احکام فقهي بر حصول علم و يقين بر آن تأکيد مي شده، احکامي بوده که وجوب يا حرمت داشته و نسبت به احکام استحبابي با تسامح برخورد مي شده است.

4 – 1 – 4 – 2. احاديث اعتقادي
از آن جا که ملاک حصول اعتقاد، علم و يقين مي باشد انديشمندان مکتب بغداد خبر واحد مجرّد از قرينه را در مسائل اعتقادي نپذيرفتند740 و در مناظرات اعتقادي خويش با مذاهب ديگر به اخبار آحاد استناد نمي نمودند. ايشان با بهره گيري از شيوه هاي فقه الحديثي در تأليفات کلامي خويش مانند الشافي في الإمامة، تنزيه الأنبياء، تمهيد الأصول و بخشهايي از الأمالي (نگاشت? سيّد مرتضي)، مفهوم و مقصود اصلي بسياري از احاديث را چنانکه برداشت مي کردند ارائه کرده و از اين طريق اخبار غير قابل فهم و باور را تبيين نمودند، ضمن آن که در بسياري از اين موارد، مقصود اصلي دفع شبهات اعتقادي بوده است.
اما اخبار آحاد مقرون به قرينه در مواردي مورد قبول آنان مي باشد. به عنوان نمونه شيخ مفيد اخبار آحاد مقرون با دلايل عقلي را در حوز? اعتقادات پذيرفته است. مثلاً وي عدم تواتر نصوص دربار? ائم? معصومين:را با دلايل عقلي نظير وجوب امامت و صفات امام جبران مي کند.741
بايد توجه داشت فراواني روايات در يک موضوع ملاک عمل آنان قرار نگرفته، و به جاي آن بررسي سند آنها مورد اهتمام بوده و روايات صحيح، هر چند اندک باشند، بر روايات ضعيف السند مقدّم گرديده است. 742
اما در روايات مربوط به حوادث مهم و اخبار از شهرها که از احاديث متواتر به شمار مي روند و مفيد علم مي باشند بررسي سندي اخبار و متصل بودن سندها از ديدگاه آنان ضروري نبوده است. 743 بر اساس اين معيار و به عنوان مثال، سيّد مرتضي حديث غدير را حايز هر دو مرتبه دانسته است: نخست آن که اين واقعه از حوادث عظيم محسوب گرديده و علم به آن از ضروريات است؛ ديگر آن که شمار بسياري از راويان، آن را با اسناد متصل روايت کرده اند.744
اين عملکرد محدثان مکتب بغداد در تقابل با ديدگاههاي اهل حديث قرار گرفت زيرا آنان در اعتقادات نيز به اخبار آحاد عمل مي کردند. از اين رو، شيخ مفيد در نقد روش حديث گرايان چنين مي نگارد:
“اصحاب ما که دلبست? اخبار هستند افرادي سالم، ليکن داراي ذهني جامدند و از هوشياري اندکي برخوردارند. در مقابل احاديثي که شنيده اند سر خود را به زير انداخته و بدون تأمل از آنها مي گذرند؛ نه در سند آنها دقت مي کنند و نه بين حق و باطل آنها فرق مي گذارند، و نه مي فهمند که اگر آنها را صحيح بدانند با چه مشکل بزرگي دست به گريبانند” 745.
و در باب “المشيئة و الارادة” مي گويد:
“آنچه ابوجعفر ; در اين باب بيان کرده ضمن آن که چيزي به دست

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه راويان، نياز، تعديل، توثيق Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه برخي، تاريخي، احاديث، صحيح