منابع و ماخذ پایان نامه علوم قرآن، روایات تفسیری، روش تفسیری، اعجاز قرآن

دانلود پایان نامه ارشد

تفسیر کردند…». (مطهری،1357ش،ص50)
رشیدرضا با مطالعه اندیشه سید جمال که توسعه نهضت اسلامی را با مقابله با حکومت و نقد آن به طور علنی میدید و دیدگاه های عبده که توسعه نهضت اسلامی را در گرو توسعه تعلیم و تربیت و به دور از هیاهو می دانست، توانست با این روشها و اصول، روش خاصی را در توسعه نهضت اسلامی و وحدت اسلامی ترسیم کند. (سلطانی فرد،1386ش، ص79)
رشیدرضا به خاطر این که دیدگاه ضد شیعی داشت مخالفت برخی از دانشمندان هم عصرش را نیز به دنبال داشته است. افرادی همچون سید محسن امین در کتاب «الحصون المنیعة» و «المنار فی حق الشیعة» و علّامه عبدالحسین امینی در کتاب بزرگ خود «الغدیر» درباره روش ضد شیعی رشیدرضا بحث کرده است . محمد حسین کاشف الغطاء، ابوالحسن الخنیزی و شرف الدین عاملی موسوی نیز از جمله شخصیتهای دیگری بوده اند که به نقد آرای رشیدرضا پرداخته اند. (همان، ص81)

1. 1 . 3. 2. گرایش های عقلی و اجتماعی در تفسیر المنار:
تفسیر المنار، جولانگاه عقل است بویژه مواردی که به آرای تفسیری عبده مربوط میشود، زیرا در باور عبده، عقل، دو نقش عمده در احیا و اصلاح اندیشه های دینی ایفا میکند. نخست: این که به کمک عقل میتوان به بخش بزرگی از معارف دین دست یافت و متون دین را به وسیله آن تفسیر کرد و دوّم : این که تفسیر عقلانی دین، زمینه حضور و جاودانگی دین را در جامعه و متن زندگی مسلمانان فراهم می آورد.
او معتقد است: «قرآن نه تنها به ما می آموزد که چه چیزهایی را می توانیم و باید درباره خدا بدانیم، بلکه در اثبات آنچه میآموزد، دلیل و برهان می آورد و هیچ گاه از ما نمی خواهد که گفته های آن را به صرف آن که فرموده خداست، بپذیریم. قرآن نه تنها آموزشهای خود را اعلام میکند، بلکه از مذاهب مخالفان خود نیز گزارش میدهد و با دلیل وحجّت آنها را ردّ میکند و با مخاطب قرار دادن عقل، فکر را به تلاش بر می انگیزد».(رشید رضا،1990م،ج1،ص27)
البته برخی مفسران، عبده را به زیاده روی در بهره گیری از عقل متهم کرده‌اند. سید قطب از جمله کسانی است که عبده را به زیاده روی در عقلگرایی، متهم کرده و ریشه آن را جمود فکری مسلمانان از یک سو و عقلگرایی اروپا از سوی دیگر دانسته است. از نظر آنان عبده در مقابله با این دو وضعیت، ناخواسته به جایی رسید که عقل را در برابر وحی قرار داد و شاگردان او چون عبدالقادر مغربی و رشیدرضا نیز به پیروی از عبده در این ورطه افتادند و در تفسیر آن دو، نصوص قرآنی با عقل تأویل شده است. (ذهبی، 1369ش، ج2، ص275)
سخنان سید قطب در این جهت که عبده، اهتمام زیادی به عقل داشته جای انکار ندارد ، امّا این که عقل را در برابر وحی شمرده باشد، درست به نظر نمی آید، چه این که در تفسیر المنار تصریح شده است که خداوند چهار نوع هدایت در اختیار انسان قرار داده است : هدایت فطری، حسی، عقلی و دینی. از این میان هدایت دینی، اساس و حاکم برای سه نوع هدایت دیگر شناخته شده است . عقل در ادراک خویش همچون حس دچار اشتباه میشود و بدین جهت انسان نیازمند هدایتی است که بشر را در تاریکی هوای نفس و پیروزی آن بر عقل، رهنمون شود و قلمرو وظایف و واقعیتها و ارزشها را به او بنمایاند. (رشید رضا، 1990م، ج1، ص52)
رشیدرضا درباره اهتمام عبده نسبت به گرایش اجتماعی در تفسیر، می‏گوید: «از آنجا که المنار تفسیری علمی، عملی، روایی و متناسب با عصر کنونی است بر ما لازم بود وضعیت کنونی مسلمانان نسبت به غاصبین کشورهای اسلامی و آنها که بر دین و دنیای ملت مسلمان جنایت می‏کنند، را تبیین نمائیم». به دنبال آن در فصلی مستقلّ درباره دار الاسلام و دار الحرب، حقوق ادیان و اقوام در این زمان، وضعیت مسلمانان از صدر اسلام تا کنون (زمان حیات محمّد رشیدرضا) سخن گفته که از گفتار وی نشانه‏های بیداری و آگاهی، دعوت مسلمانان به وحدت و پذیرفتن مسئولیت، مشهود است. (همان، صص274-282)
کمتر آیه ای از آیات قرآن را می توان در تفسیر المنار پیدا کرد که در تفسیر آن به نوعی مسائل اجتماعی مورد توجه قرار نگرفته باشد، حتی آیات فقهی و عبادی که بیشتر جنبه فردی دارد، از مباحث اجتماعی به دور نمانده است. رویکرد تفسیر المنار به مسائل اجتماعی ریشه در باور احیای تفکر دینی و بازگشت به سرچشمه های اصیل دین داشت که مستلزم جست وجوی راه حلّ مشکل جوامع اسلامی و تصحیح باورهای آنان از راه برنامههای قرآنی بود، چه این که به عقیده مصلحان مسلمان یکی از هدفهای مهم قرآن تأمین سعادت دنیوی انسانها در هر دو بعد فردی و اجتماعی است. بر این اساس است که المنار هدفها و مقاصد قرآن را این گونه برمی شمارد: اصلاح دینی، اصلاح انسانی، اجتماعی و سیاسی، اصلاح نظام جنگی و جلوگیری از مفاسد آن…
هدفهای قرآن، تنها مقدار کمی به احکام فردی و شخصی مربوط میشود، و بیشتر احکام درباره اصلاح، هدایت و بهبود امور جامعه است. ره‌آورد طبیعی این نوع نگرش به معارف قرآن این است که مفسر به هنگام تفسیرنویسی نسبت به طرح مسائل اجتماعی چند برابر احکام فردی توجه نشان دهد و این کاردر تفسیر المنار انجام یافته است. (درباره توجه به نمونه های اجتماعی، رشید رضا،1990م ، ج 2، ص 301؛ ج 4، ص 288؛ ج 7، ص 52؛ ج 9، ص 532؛ ج 10، ص 44 و 436؛ ج 12، ص 199).
از نظر مکتب فکری سیدجمال و عبده، احیای فکر دینی یعنی بازگشت به اصولی که یا فراموش شده اند و یا در گذر زمان در آنها انحراف یا بدعت ایجاد شده است.
گرایش اجتماعی مدرسه تفسیری المنار در چند عرصه نمود پیدا کرده است :
1 . برداشتهای کلی و سنتهای اجتماعی از آیات
2. تبیین کاربرد دین در زندگی اجتماعی با استفاده از آیات، روایات و مباحث عقلی.
3.شناخت فلسفه احکام و مصالح و مفاسد دنیوی دستورهای شریعت.
4.دستیابی به مبانی، اصول و سیمای سیاسی حکومتی اسلام.
5. ارائه راهبردهای تربیتی برای دستیابی به اصلاحات اجتماعی و تبیین نقش بنیادی در اصلاحات اجتماعی.
6. تشویق مسلمانان به یکپارچگی و ارائه طرحهای عملی برای اتحاد اسلامی و یادکرد بازدارنده‌ها بر سر راه وحدت عملی مسلمانان.(رومی، 1407ق، صص383-410)

1. 1. 3. 3. شباهت و تفاوت روش تفسیری شیخ عبده و رشیدرضا :
عبده تفسیر خود را با بیانی شیوا، ادیبانه و در خور فهم شنوندگان توضیح میداد. به نقل اقوال مفسّران مقیّد نبود، برای اثبات عقیدهای بر قرآن تحکّم نمی ورزید، به اسرائیلیات توجه نشان نمی داد و از کتابهای تفسیر و منابع لغوی، گاه به تفسیر جلالین جهت معنای لغتها و کلمه ها و اعراب و صرف و نحو مراجعه می کرد.
عبده درباره روش تفسیری خود چنین میگوید: «آن گاه که قرآن را می خوانم و تفسیر می کنم کتابی را پیش از آن مطالعه نمی کنم. گاهی کتابی از تفسیر را تورّق می کنم و آن زمانی است که اعرابی ناآشنا و دور از ذهن و لغتی نامأنوس برایم پیش آید». علت انتخاب این شیوه از سوی عبده، این بود که وی برای عقل در فهم قرآن، ارزشی ویژه و مهم قائل بود. (رشید رضا،1990م، ج 1، ص22)
یکی از تفاوتها در شیوه پژوهش تفسیری عبده و رشیدرضا که اثر چشم گیری در حجم، محتوا وجهت گیری تفسیرالمنار برجای گذارده، « فشرده گویی عبده و شرح رشیدرضا » است. رشیدرضا در تفسیر المنار یادآور می شود که در پاره ای موارد، از حدود بحث استاد پا را فراتر نهاده، که عبارت است از:
1. آوردن روایات تفسیری، چه آن دسته از روایات که به گونه مستقیم درباره تفسیر آیات است و چه آن دسته که در حکم روایات تفسیری است،
2. بحث ازمعانی لغوی مفردات و جمله های آیات،
3. طرح دیدگاههای دانشوران و مفسران در زمینه های لغت، فقه، کلام و … ،
4. گردآوری نسبی آیات با هدف استشهاد به یک موضوع،
5. پرداختن به مسائل جنبی و فرا تفسیری که نیاز مردم عصر و موضوع روز بوده است، به منظور تثبیت باورهای دینی و قوت بخشیدن به منطق و استدلال مسلمانان در برابر کفار و مخالفان. (همان، ص16)
رشیدرضا هر چند در نظریات تفسیری خود تقریباً به اصول و مبانی کلّی استادش پایبند است، ولی در فروع بسیاری هم با او اختلاف دارد. وی به تفسیر اشاری و باطنی معتقد نیست و باور دارد که باید به روایات تفسیری با دقت بیشتری نگریسته شود و برخی مفردات و عبارات قرآنی و اختلاف دیدگاه مفسّران باید بیشتر بررسی شود، چنانکه با عنایت به مباحث پیش گفته, روایات تفسیری بیشتری اعم از تفاسیر مأثوری که از پیامبر اکرم(ص)، صحابه و تابعین نقل شده و یا آرایی که مفسّران قدیمی تر ابراز داشته‌اند، درج کرده است. (خرمشاهی، 1377ش، ص762)
البته ذهبی معتقد است که بین روش تفسیری استاد و شاگرد تفاوت زیادی مشاهده نمی شود. وی معتقد است در تفسیر المنار، روح استاد امام محمد عبده با روح شاگرد او رشیدرضا، نمایان است، روش همان روش، اندیشه‌ها همان اندیشه‌ها است، تفاوتی بین این دو مرد جز در موارد بسیار اندک نیست.(همان)

1. 1. 3. 4. آشنایی با جایگاه علوم قرآنی در تفسیر المنار:
علوم قرآني از جمله دانشهاي پايه اي در تفسير قرآن و راهيابي به ساحت كلام الهي است. علوم قرآن از ابتداى موجوديت مستقل خويش، داراى حد و مرز مشخصى نبود وهر نويسنده اى از زاويه ديد خويش مباحثى را تحت اين عنوان مورد بحث قرار مى داد. ازاين روى، فهرست بحثهاى علوم قرآنى در تأليفات علماى اسلام يكسان نيست، بلكه به رشته كشيدن و گزينش مباحث در ارتباط مستقيم با ديدگاه مؤلف آن كتاب است. هرچند مى توان برخى مباحث را از مسائل مورد اتّفاق آنان برشمرد. درباره مباحث علوم قرآنی بحث هاي گوناگوني از سوي دانشوران اسلامي ـ به ويژه مفسران قرآن ـ صورت گرفته، اما مطالب آنان به صورت پراكنده در مقدمه هاي تفسير يا در ضمن مباحث تفسيري بيان شده است. از جمله این تفاسیر می توان به المنار و نمونه اشاره کرد. در ادامه به نمونه هایی از اهم علوم قرآنی در تفاسیر المنار می پردازیم.
شيخ محمد عبده‏ در جلد اول تفسیر المنار فصل مستقلى را با عنوان «تحقيق وجوه اعجاز در نهايت اختصار و ايجاز» در موضوع اعجاز اختصاص داده است. عبده در آغاز این فصل درباره اهمیت توجه به اعجاز قرآن گفته است: «پژوهشگران در اين باره آرايى دارند و در اين زمينه رساله‏ها و كتبى تأليف شده است. من اين فصل را بدان سبب آوردم كه مى‏دانم مسلمانان، خود، شديدا به اين بحث نيازمندند، تا چه رسد به مسئله دعوت ديگران و استدلال به قرآن و اعجاز آن از سوى مسلمانان در برابر آنان» (رشید رضا، 1990م، ج1،ص199)
شیخ محمد عبده‏ در اين فصل وجوه مختلف اعجاز قرآن را بیان کرده که عبارتنداز: اعجاز قرآن در اسلوب و نظم، اعجاز بلاغی قرآن، زمينه‏هاى خبر دادن از غيب، بركنار بودن از هر گونه اختلاف، اشتمال بر علوم دينى و قوانين اسلامى، ناتوان ماندن زمان از نسخ، آشكار كردن حقيقت مسائلى كه براى مردم ناشناخته بوده است، این وجه از اعجاز به اعجاز علمی در المنار اشاره دارد که بسیاری از مسایل ناشناخته در عصر نزول را بیان می‌کند. ( همان،صص199-210)
از آنجایی که پرداختن به تمام مباحث اعجاز در تفسیر المنار خارج از حوصله این رساله است، بدین جهت ما صرفا به مهمترین آنها که عبارتنداز: اعجاز بیانی، علمی و تشریعی است؛ خواهیم پرداخت.
بیان «داستان‌های تاریخی قرآن» در المنار جایگاه مهمی‌ دارد. عبده در پایان تفسیر سوره حمد می‌نویسد: «سه چهارم آیات قرآن را داستان امت‌های گذشته شکل داده و در حقیقت، قرآن مسلمانان را به مطالعه و عبرت‌آموزی از این تاریخ و سرگذشت‌ها دعوت کرده است. اگر ما ارشاد قرآن را گردن نهیم و در تاریخ امت‌های گذشته، اسباب علم و جهل، قوت و ضعف و عزت و …را اندیشه کنیم، در جان‌های ما اثر می‌گذارد و ما را از مبتلا شدن به زشتی‌های هلاکت‌بار دور می‌دارد». (همان، ج1، ص20)
محمد عبده و رشیدرضا در موارد فراوانی هدف از قصص قرآن را، عبرت و موعظه دانسته‌اند. (همان، ص35)
عبده معتقد است برخی از داستان‌های قرآن بهره‌ای از حقیقت ندارد و تنها برای تمثیل آورده شده است. برای نمونه او ذیل آیه«أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه علوم قرآن، امام حسن (ع)، جمال الدین، امام علی (ع) Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه زبان عربی، اسباب نزول، تفسیر قرآن، اخلاق اسلامی