منابع و ماخذ پایان نامه علوم طبیعی، تفسیر قرآن، نزول قرآن، علامه طباطبایی

دانلود پایان نامه ارشد

علوم طبیعی از مهمترین ارکان تفسیر و پیروی از آموزه های قرآن است. (رشیدرضا، 1990، ج9،ص177و178). علوم طبیعی توانسته اند اخبار مربوط به غیب را که فهم آنها دور از اذهان معمولی است، قابل فهم نمایند. شیمی‌دان‌ها اجسام جامد را به گاز و گازها را به مایع تبدیل می کنند، بنابراین چه اشکالی دارد که فرشتگان نیز که دارای قدرت عظیمی هستند بتوانند خود را به صورت جسمانی مانند یک انسان در آورند؟ (همان، ج1، ص220).
رشیدرضا بارها صریحا گفته است غرض ما از هماهنگ سازی میان علوم بشری و آموزه های دین و تفسیر یا تاویل آیات تنها رد و پاسخگویی به شبهات منحرفان است و صرف نظر از آن، مبنای فکری ما در حوزه دین اعم از عقاید، احکام و اخلاق، همان مبنا و روش فکری سلف صالح در صدر اسلام است. (همان، ج9، ص177).
رشیدرضا در مقدمه تفسير المنار مى‏گويد: «از بدبختى مسلمانان اين است كه در كتابهاى تفسير، چيزهايى هست كه خواننده را از هدايت قرآن و مقاصد عالى او، دور مى‏كند چون در بعضى مباحث اعراب، قواعد نحو، استنباطات فقها، تأويلات صوفيه، تعصبات مذهبى و … وجود دارد و در بعضى روايات زيادى كه مخلوط به خرافات و اسرائيليات است، ولى فخر رازى مطالب ديگرى، در تفسير وارد كرده و آنها علوم رياضى، طبيعى و غير آن مانند هيئت فلكى يونانى مى‏باشد و بعضى از معاصرين اين روش را تقليد كرده و علوم اين زمان و فنون زيادى را در تفسير وارد كرده‏اند و به مناسبت يك كلمه مثل آسمان يا زمين، علوم فلكى، گياهان و حيوانات را داخل كرده و نام آن را تفسير گذارده‏اند كه اين امور، مانع فهم مقاصد اصلى نزول قرآن مى‏شود».( همان، ج1، ص7و8).
از سخنان رشیدرضا چنین می توان نتیجه گرفت که وی از كسانى است كه از «تفسير علمى»، انتقاد مى‏كند و معتقد است قرآن در سخن گفتن از مردمان، سنت‏هاى الهى و آيات الهى، در آسمان و زمين و آفاق و انفس، به اجمال سخن مى‏گويد. اين اجمال نه ناشى از كم اطلاعى است، بلكه از سوى كسى است كه علمش به همه چيز احاطه دارد. او ما را امر كرده تا در زمين بنگريم، بينديشيم و سير كنيم تا اين حقايق اجمالى را به تفصيل دريابيم و از اين راه، ترقى كرده، كمال يابيم. به اين بيان، خداوند به اجمال سخن گفته است؛ زيرا مى‏خواسته ما را به تحقيق وادارد. و قرآن كتاب هدايت است نه كتاب علم. لذا نيازى به سخن گفتن تفصيلى نبوده است، از طرفی درك برخى حقايق براى عموم يا مردمان برخى زمان‏ها ميسر نيست. از اين رو بايد از تصريح به آن پرهيز كرد. (همان)
از نظر عبده و رشیدرضا، قرآن در آيات مختلف به اصول مسلّمى از علم اشاره كرده كه در عصر نزول قرآن ناشناخته بوده است. مفسران المنار در تفسیر برخی آیات تلاش کردند تا فهم خود را به آنها نسبت دهند و سعی در اثبات آن نظریات دارند، حتی اگر برخلاف مقصود و مفهوم ظاهری آن آیه باشد و در صدد برابر سازی آیات قرآن با فرضیات علمی مسلم و قطعی خود برآمده‌اند و بدین گونه علم گرایی افراطی خود را به وضوح نمایان کرده‌اند.
عبده در ارتباط با«وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها وَ أَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ وَ أَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ شَيْ‏ءٍ مَوْزُون» (حجر/19) آورده این آیه از جهت آوردن واژه « مَوْزُون» بسیار شگفت انگیز بوده است. چون محققان در علم گیاه شناسی اثبات کردند که میزان عناصر مختلف تشکیل دهنده گیاهان به صورت دقیق معین شده اند، حتی در حدود یک درهم و یا یک صدم درهم. درگذشته توجه به آیات به این صورت نبود و این نوع بیان از آیات چیزی جز معجزه نمی تواند باشد. (رشیدرضا، 1990، ج1، ص211).
طنطاوی اين آيه را، يكى از بدايع قرآن، معجزه‏اى از معجزات علم، حكمتى خيره كننده و شگفتى‏ نمايان میداند. (طنطاوی، 1412، ج8، ص16). از نظر ایت الله مکارم «مَوْزُون»، اشاره به حساب دقيق و نظم شگرف و اندازه‏هاى متناسب در همه اجزاى گياهان است هر يك از اجزاء آنها از ساقه و شاخه و برگ و گلبرگ و تخم و ميوه حساب و كتاب معينى دارد. (مکارم شیرازی، 1374، ج11، ص54)
نمونه رشیدرضا ذیل آیه «يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ» (نساء/1) این فرضیه را که همه نژادهای بشر از یک فرد واحد به وجود نیامده اند، یک حقیقت مسلم علمی تلقی کرده است و آورده است: فرقى نمى‏كند كه اين حقيقت، با حضرت آدم آغاز شده باشد، همان‏گونه كه اهل كتاب و بيش‏تر مسلمانان باور دارند، يا اين كه با فرد ديگرى شروع شده و منقرض گرديده باشد و يا اين كه چندين منشأ داشته باشد. وی تلاش کرده تفسیری ارائه نماید که با فرضیه خود موافقت کند. (رشیدرضا، 1990، ج4، صص 264- 268).
در مقابل آیت الله مکارم شیرازی آورده اند: «مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ » اشاره به نخستين انسانى است كه قرآن او را به نام آدم پدر انسانهاى امروز معرفى كرده و تعبير «بنى آدم» كه در آيات فراوانى از قرآن وارد شده نيز اشاره به همين است و احتمال اينكه منظور وحدت نوعى بوده باشد از ظاهر آيه بسيار دور است. (مکارم شیرازی، 1374، ج3، ص245). علامه طباطبایی نیز معتقد است این آیات صریحا بیان می کند که بشر امروز به یک زن و شوهر معین منتهی می شود و ضمن اشاره به امکان تاویل آیات و انصراف از معنای ظاهری آیه معتقد است: «این مسائل علمی، فرضیه است و ادله ای که برای اثبات آن اقامه کرده اند، از اثباتش قاصر است». (طباطبایی،1417، ج16، صص256-258).
نمونه دیگر ذیل آیه «وَ أَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماء» (حجر/22) قابل مشاهده است. مفسر المنار درباره لقاح گیاهان توسط باد می‌نویسد: گفته شده که اثرگذاری بادهای سرد در ابرها را که به بارش باران می انجامد به جفت گیری حیوان های نر و ماده همانند ساخته است. هنگامی که دانشمندان اروپایی، به این حقیقت دست یافتند پنداشتند که کسی پیش از آن ها به این واقعیت نرسیده بود. برخی از آن ها که از قرآن اطلاع داشتند تصریح کردند که اعراب زودتر، موفق به تحصیل این دانش شدند. استاد زبان عربی دانشگاه آکسفورد گفته است که شتر چران‌ها سیزده سده زودتر از ما فهمیدند که بادها درختان را بارور می‌سازد. اعراب با دستان خود، عمل لقاح بین نخل‌های نر و ماده انجام می‌دادند اما نمی‌دانستند که باد نیز این عمل را انجام می‌دهد. بسیاری از مفسران هم که این حقیقت را درنیافته‌اند ان را حمل بر مجاز کرده‌اند. ( رشیدرضا، 1990، ج1، ص210).
از دیگر موارد پذیرش فرضیات علمی توسط رشیدرضا در المنار؛ پذیرش وجود موجودات زنده و آب و گیاه در کره مریخ است، که در تفسیر آیه «وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ ‏وَ لا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُم … »(انعام/38)، با اشاره به وجود موجودات زنده و آب و گیاهان و حیوانها در کرات دیگر، سعی در اثبات موجودات زنده در خارج از زمین دارد. (همان، ج7، صص326-330؛ ج9 ، صص171و172). رشیدرضا این تعمیم را از کره زمین فراتر برده و به مریخ رسانده است، در حالی که سایر مفسران این تعمیم را به جانداران مشمول این آیه داده اند و آنها را به پرندگان و حیوانات و … تعمیم داده اند. علامه در این میان ملائکه را مستثنی از این امر دانسته است. (طباطبایی، 1417، ج13، ص 157؛ مکارم شیرازی، 1374، ج5، صص221و222؛ فضل الله ، 1419، ج9، ص89و90؛ خمینی، 1398، ج4، ص355). برخی از پژوهشگران معتقدند آشتی دادن میان غرب با کتاب خدا و اسلام، و نشان دادن هماهنگی و عدم تعارض اسلام با علم؛ انگیزه اصلی المنار به تفاسیری بدین شکل است. (شریف، 1990، ص100)

2 .2. 1 . 1 . 2 . 3. عقل‌گرایی افراطی در تفسیر آیات علمی در تفسیر المنار:
مکتب تفسیری المنار به خاطر بهره‌گیری فراوان عبده و تا حدودی رشیدرضا از عقل آن هم به صورت افراطی در تفسیر برخی آیات قرآن، این مکتب را به «مکتب عقل‌گرا» نامبردار کرده است.
تفسیر المنار مواردی که آیه و یا روایت تفسیری با عقاید سلفی همراه باشد، بی هیچ توجیه و تأویل پذیرفته می‌شود و هر جا آیه و روایتی با عقاید سلفی همسو نباشد، پای توجیهات و تأویلات عقلی به میان کشیده می‌شود. در جاهای مختلف المنار اثر دیدگاه سلفی وی نیز نمایان است. (رشیدرضا، 1990، ج 2، ص 69، 75، 86، 98، 111، 135، 136، 200، 212، 288، 292.)3 عباس عقاد درباره عقل‌گرایی عبده گفته است: «محمد عبده در محیطی که از نظر فکری خشک و باب اجتهاد در آن بسته و راه عقل در درک شریعت و استنباط احکام اسلامی مسدود بود و برخی خرافات وارد دین شده بود، زندگی می‌کرد. از طرف دیگر برخی از مستشرقان نیز به برخی از اندیشه‌های اسلامی هجوم آورده بودند. ازاین‌رو، او را واداشت به یاری عقل برخیزد و اجتهاد را زنده گرداند».( رومی، 1407، ج1،ص303). ولی در مقابل محسن عبدالحمید به دفاع از عبده برخاسته و در پاسخ گفته است: این بهره‌مندی از عقلانیت در چنین دامنه وسیعی به فشار فرهنگی جدیدی که از ناحیه غرب بر فرهنگ اسلامی گذاشته بود و مسلمانان را با فرهنگ و عقلانیت غرب روبرو نموده بود بر می‌گردد. سپس می‌افزاید عقلانیتی که مدرسه سید جمال و عبده و رشیدرضا در آن شروع به حرکت کردند امر غریبی در اسلام نبود.(عبدالحمید، 1989، ص223).
مفسران المنار در موارد فراوانی به این نقش مهم عقل در فهم و تفسیر قرآن اشاره می‌کنند: برای نمونه در مقدمه تفسیر المنار می‌نویسد: «سخن گفتن در تفسیر قرآن کار آسانی نیست، بلکه از دشوارترین امور است، … بر معارف قرآن، جز صاحبان نفس‌های تزکیه شده، و عقل‌های خالص، اشراف پیدا نمی‌کند، ولی خداوند امر را بر ما آسان گرفته و فرمان داده است که در کلام وی اندیشه و تعقّل کنیم». (رشیدرضا، 1990، ج1، ص23؛ ج7، ص393). حتی سید قطب در چند مورد از تفسیر خود به بررسی عواملی از مکتب عقلی عبده پرداخته است. (سید قطب، 1412، ج3، ص1532 ؛ ج6، ص 3976 -3979).4

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه علامه طباطبایی، اعجاز قرآن، نکات ادبی، پیامبر (ص) Next Entries پایان نامه با کلید واژگان خاورمیانه، خاورمیانه جدید، خاورمیانه بزرگ، واقع گرایی