منابع و ماخذ پایان نامه علم اصول فقه

دانلود پایان نامه ارشد

بر اثر شبهه يا تقليد، به اعتقادي مخالف با مضمون خبر مسبوق نباشد.560 زيرا “پيش فرض” هاي ثابت در ذهن و دخالت آنها در استنتاج مطالب، مي تواند مانعي در برداشت صحيح از خبر باشد.
شرايط حصول علم اکتسابي:
الف – تعداد ناقلان آن به حدّي باشد که عادتاً تباني آنان بر کذب محال باشد.
ب – عاملي براي تباني ناقلان آن بر کذب وجود نداشته باشد.
ج – احتمال اشتباه و شبهه در ميان نباشد. 561
4 – 1 – 2 – 3. تقسيم خبر متواتر
خبر متواتر به طور کلي به دو نوع لفظي و معنوي تقسيم مي گردد:
1- متواتر لفظي: آن است که هم? راويان در هر طبقه، همان ساختار صادر از گويند? خبر را روايت کنند. 562
2- متواتر معنوي: امّا يکي ديگر از اقسام خبر متواتر که از مطاوي سخنان سيّد مرتضي استفاده مي شود، متواتر معنوي است. توضيح آن که بسياري از اخبار در نگاه اول، از اخبار آحاد به شمار مي روند، امّا با بررسي بيشتر معلوم مي شود که مضمون آنها با يک ديگر مشابه بوده و شمار زيادي از راويان آن را نقل کرده اند، از اين رو، معناي روايت متواتر مي گردد اگرچه الفاظ و عبارات آحاد باشد.563 البته اين يادآوري لازم است که از ديدگاه سيّد مرتضي، اين قسم نيز مفيد قطع و يقين نمي باشد، هرچند بنابر حصول ظنّ غالب، صحّت محتواي آنها مورد تأييد باشد.564

4 -1- 3. خبر واحد
قسم ديگري از اخبار که به دليل فراواني و اهمّيّت نقش آن در استنباط احکام، از مهمترين مباحث مطرح در علم اصول فقه مي باشد، “خبر واحد” است که معرک? آراي محدّثان و اصوليان عامّه و خاصّه قرار گرفته است. اختصاص تک نگاريهايي به اين مسأله، نشان از اهمّيّت اين امر از ديدگاه دانشمندان مکتب بغداد دارد. برخي از اين آثار که فهرستي از آنها در کتب رجال عبارتند از:
– خبر الواحد و العمل به نگاشت? ابو محمد حسن بن موسي نوبختي (د. 310 ق.)؛ وي در علم کلام و فلسفه تخصّص داشته است.565 شيخ آقابزرگ طهراني از اين اثر با عنوان حجيّة الاخبار ياد مي کند.566 اين کتاب که امروزه نسخه اي از آن در دست نيست، احتمالاً در اثبات حجّيّت خبر واحد نگاشته شده است، زيرا در يک نگاه تحليلي و مقايس? آثار نوبختي با يک ديگر، شايد بتوانيم بگوييم: يکي از مسائل طرح شده در کتاب ديگر وي با عنوان جوابات لأبي جعفر بن قِبِه ;، ردّ آراي ابن قبه در عدم حجّيّت خبر واحد از جنبه عقلي مي باشد و از اين قرينه اثبات حجّيّت خبر واحد در کتاب مزبور استفاده مي گردد. البتّه نوبختي از متکلّمان شيعه و ابن قبه از منکران تعبّد عقلي حجّيّت خبر بوده است، از اين رو، احتمالاً جواز عقلي عمل به خبر واحد، نيز مورد بحث اين کتاب بوده است.
– مسالة في عدم حجيّة خبر الواحد اثر سيّد مرتضي علم الهدي (د. 436 ق.) که در ضمن رسائل الشريف المرتضي به چاپ رسيده است.
– کتاب اخبار الآحاد نگاشت? ابوالفتح کراجکي (د. 449 ق.). 567
– مسالة في العمل بخبر الواحد اثر شيخ طوسي (د. 460 ق.). شيخ آقابزرگ از اين کتاب با عنوان حجيّة الاخبار568 ياد مي کند. از اين تأليف امروزه نسخه اي موجود نمي باشد، اما تاريخ نگارش آن به زمان حيات “نجاشي” باز مي گردد. 569
افزون بر اين تک نگاريها، بررسي خبر واحد به عنوان مسأله اي اصولي و حديثي، با نگارش کتب جامع در علم اصول مطرح گرديد، و دانشوران مکتب بغداد نيز در آراي فقهي و اصولي خود به اثبات يا ردّ حجّيّت خبر واحد پرداختند. نمون? آن التذکرة بأصول الفقه اثر شيخ مفيد، الذريعة في أصول الشريعة نگاشت? سيّد مرتضي و العدة في أصول الفقه اثر شيخ طوسي است. علاوه بر اين ابن ابي عقيل عماني، ابن جنيد اسکافي، شريف رضي و ديگر عالمان اين مکتب، هر يک به طور پراکنده در آثار خود از اين مسأله سخن گفته و آراي متفاوتي را ارائه کرده اند.
تشتّت آراي دانشمندان از آن جا نشأت مي گيرد که اخبار آحاد مجرّد از قرينه حجّيّت دارند يا نه. دراين باره دانشمندان عامّه بر اين باورند که خبر واحد اگرچه موجب علم نمي باشد، عمل به آن واجب است، زيرا صحابه خبر واحد را ملاک عمل قرار مي دادند،570 در حالي که اصوليان شيعه بر اين مطلب اتفاق دارند که خبر واحد بدون قرين? قطعيّه، مفيد ظنّ مي باشد و پيروي از ظنّ در احکام و اعتقادات نياز به پشتوان? قطعي دارد. بدين ترتيب، نزاع ميان دانشمندان شيعه به اين مطلب باز مي گردد که آيا خبر واحد مجرّد از قرينه، پشتوان? قطعي دارد يا خير.
بر اين اساس، ديدگاههاي رايج ميان دانشمندان شيعه تا قرن پنجم را مي توان به طور کلي به چند دسته تقسيم کرد:
1 – جعل حجّيّت براي اخبار آحاد از نظر عقلي محال است. اين ديدگاه به ابن قبه رازي (د. اواخر قرن سوم) منسوب است. 571
2 – عقيده گروهي از متکلّمان مانند شيخ مفيد، که خبر واحد را بدون توجّه به وضع راوي آن بي اعتبار مي دانستند، مگر آن که قرين? قطعيّه اي بر اعتبار آن اقامه شود.
3 – ديدگاه سيّد مرتضي بر جواز تعبّد به خبر واحد از ناحيه عقل، و عدم جواز تعبّد به آن از جانب شرع، زيرا طبق اين نظريّه دليل شرعي بر حجّيّت خبر واحد اقامه نشده است.
4 – ديدگاه شيخ طوسي و پيروان او بر جواز تعبّد به خبر واحد از ناحي? عقل و شرع، در صورتي که از طريق طايف? اماميّه نقل گردد و وثوق مخبري به آن حاصل شود. اما چنانچه خبر واحد حايز شرايط فوق نباشد، تعبّد به آن تنها از ناحي? عقل مي باشد.572
5- ديدگاه اهل حديث573 که احاديث راويان ثقه را معتبر شمرده اند، و در تأييد اين نظريّه به ادلّه اي از آيات، روايات، سيره و عرف عملي استشهاد مي کنند. برخي از متکلّمان مکتب بغداد همچون ابن جنيد574، غضائري575 و شريف رضي576 نيز از قائلان به اين ديدگاه بوده اند. اصوليان متأخّر نيز در حجّيّت خبر واحد همين مبنا را برگزيده اخبار راويان ثقه را حجّت مي دانند. 577
با اين مقدّمه و با قطع نظر از ديدگاه اول که در ميان دانشوران شيع? مکتب بغداد پايگاهي ندارد،578 به بيان ديدگاههاي ديگر مي پردازيم.
ضرورت بررسي اين موضوع از آن روست که موضع عالمان مکتب بغداد در قبال خبر واحد، از مهمترين شاخصه هاي اين مکتب حديثي است، که با توجّه به اختلاف نظرهاي موجود، آن را در دو بخش مکتب فقهي متکلّمان و مکتب فقهي شيخ طوسي مورد بررسي قرار مي دهيم:

4 -1 – 3 – 1. حجيّت خبر واحد از ديدگاه مکتب فقهي متکلّمان
مکتب عقل گراي متکلّمان در بغداد، با پيشتازي ابن ابي عقيل عماني579 و نمايندگي شيخ مفيد580، سيّد مرتضي581 و شاگردان ايشان همچون قاضي ابن برّاج،582حجّيّت خبر واحد را مردود اعلام نمود و حتّي در فقه نيز عمل به آن را روا ندانست و از اين جهت درست در نقط? مقابل مکتب حديث گراي قم قرار گرفت که حتي در بخش اعتقادات نيز به اخبار آحاد استدلال مي کرد و نمون? آن در بسياري از آثار شيخ صدوق به چشم مي خورد.583 البته بايد توجه داشت که شيخ صدوق نيز اگرچه بر پاي? شيو? اهل حديث با اعتماد به نصوص وارده، به بيان اعتقادات پرداخته، امّا اين بدان مفهوم نيست که هر خبر واحدي را پشتوان? عقايد قرار دهد، بلکه مثلاً رواياتي که مخالف با کتاب بوده را اگرچه در کتابهاي عالمان شيعه نقل شده باشد موضوع و مدلّس معرفي مي نمايد. 584
از منظر متکلّمان بغداد، خبر واحد تنها در صورتي حجت است که همراه با قرائن خارجي باشد که بر صدق آن دلالت نمايد، در غير اين صورت، اين اخبار فاقد اعتبار و حجّيّت خواهد بود. از جمله قرائني که در حجّيّت خبر واحد به کار مي آيد دليل عقلي، عرف و يا اجماع بدون مخالف است.585
از ميان قدما، شيخ مفيد نخستين فقيهي است که به تقسيم خبر واحد توجه کرده است. وي در رسال? اصولي خود خبر واحد را به دو قسم تقسيم مي نمايد: خبر واحدي که به همراه خود دليلي علم آور مانند عقل، اجماع و يا شاهد عرفي دارد و خبر واحدي که هيچ يک از موارد فوق را به همراه ندارد. در اين ميان، قسم اول خبر قاطع و معتبر است، ولي قسم دوم حجت نيست و نمي تواند موجب علم و عمل گردد.586 بر همين اساس، شيخ مفيد چنين خبري را شايست? تخصيص عام نمي داند،587 اما تخصيص عام با خبر متواتر588 و سنت ثابته 589را مي پذيرد.
شيخ مفيد در اين باره مي گويد:
“علم و عمل به اخبار آحاد واجب نيست و بر هيچ کس جايز نيست که از رهگذر خبر واحد در دين، قطع حاصل کند؛ مگر اين که آن خبر، با چيزي همراه باشد که به وضوح بر صدق آن دلالت کند؛ و اين مذهب جمهور شيعه، بسياري از معتزله، محکّمه590 و مرجئه است”.591
از نمون? اخبار آحادي که همراه با قرينه بوده و مورد قبول شيخ مفيد قرار گرفته، حديث “الطير المشوي” است. توضيح آن که روزي به محضر رسول خدا 6 مرغ برياني به رسم هديه آوردند. آن حضرت پيش از خوردن آن دست به آسمان گشود و فرمود: بار خدايا ! محبوبترين بندگانت را نزد من بفرست، تا با من در خوردن اين غذا همراه گردد. پس از دعاي پيامبر اکرم6 امام امير مؤمنان علي ( از راه رسيد و اين افتخار نصيب او گرديد.
شيخ مفيد در پاسخ به سؤالي دربار? مدرک اين روايت که تنها از طريق أنس بن مالک نقل گرديده و خبر واحد است، مي فرمايد: اگرچه اين روايت منحصراً از طريق أنس نقل گرديده، از اخباري است که به اجماع تلقّي به قبول شده و هيچ کس منکر صحّت آن نشده است. افزون بر آن، حضرت امير مؤمنان علي ( در شوراي خلافت آن را از امتيازات خود برشمرد و به آن احتجاج فرمود و همگان آن را تصديق کردند.592
سيّد مرتضي نيز بر اين گونه اخبار که از طريق آحاد روايت شده امّا اجماعي بر پذيرش آنها وجود دارد، صحّه گذاشته است.593 به عنوان نمونه روايت: “اعددت شفاعتي لأهل الکبائر” از روايات مورد اتّفاق و در حدّ تواتر است که به اجماع تلقي به قبول شده است.594 شيخ طوسي نيز اين قسم از اخبار را به تبع ديدگاه خود دربار? اخبار آحاد پذيرفته است که در ادامه به بيان ديدگاه وي خواهيم پرداخت.
سيّد مرتضي به طور کلي با مبنا قرار دادن اين اصل که: “شک در حجّيّت مساوق با قطع به عدم حجّيّت است”595 احکام مشمول ظنّ را فاقد حجّيّت دانسته است. بر اين اساس، وي ميان اخبار آحاد فاقد قرينه، اخبار متواتر و اخبار آحاد محفوف به قرينه به تفاوت قائل شده، و دست? اول را در صورتي که راوي آن عادل باشد مشمول احکام ظنّ و گروه دوم و سوم را موجب علم و يقين دانسته است. 596
وي مي گويد: ما با علم ضروري – که در آن ترديدي نيست – مي دانيم که عالمان شيع? اماميّه، از عمل به خبر واحد در شريعت منع کرده و آن را فاقد حجّيّت و دلالت مي دانند. 597
سيّد مرتضي بر خلاف برخي از مشايخ اماميّه، استحال? عقلي تعبّد به خبر واحد را مردود مي دانست، و بر اين باور بود که از نظر عقلي، شارع مي تواند خبر واحد را راه رسيدن به احکام قرار دهد و هيچ محذور عقلي پيش نمي آيد، 598 و از اين جهت بر کساني که عمل به اخبار آحاد را از جهت عقلي محال مي دانند خرده گرفته است.599 اما با وجود پذيرش امکان تعبّد به خبر واحد به دليل مشابهت آن با احکامي نظير تعبّد به قبول شهادات،600 وي معتقد بود که شرع، ما را به تعبّد به خبر واحد دعوت نکرده است،601 زيرا بر حجّيّت آن دليل قطعي شرعي اقامه نشده است602 و در اثبات اين باور مي گويد:
“عمل به خبر يا تابع علم به صدق خبر است، يا تابع علم به وجوب عمل به آن، هرچند احتمال کذب هم در ميان باشد، و چنانکه مي دانيم علم به صدق خبر واحد هرگز حاصل نمي شود، پس ناگزير بايد علم تعبّدي به آن حاصل کنيم، و چون دليلي بر وجوب عمل به آن نمي يابيم، حکم به نفي جواز عمل به آن مي کنيم”. 603
سيّد مرتضي در نفي حجّيّت خبر واحد تا آن جا پيش رفته که آن را همسنگ قياس معرفي مي نمايد. 604 اين ويژگي سيّد مرتضي در اعتقاد به عدم حجّيّت اخبار آحاد بيانگر قدرت عظيم استدلال و استنباط و احاط? کامل و وافر او به تمامي منابع شريعت است، و گويا استدلال او به اخبار آحاد در مواردي معدود از باب معارض? با خصم، و احتجاج با استفاده از شيو? مقبول آنان است.605
سيّد مرتضي در بيان آراي خود پيرامون خبر واحد، و براي اثبات فقدان دليل شرعي نسبت به تعبّد به آن، به اشکالات احتماليِ مطرح شده پاسخ گفته و

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه صفات خداوند، صدق و کذب Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه نزول قرآن