منابع و ماخذ پایان نامه علم اصول فقه، صدق و کذب

دانلود پایان نامه ارشد

بدون مناقشه در سند آنها اصرار داشتند.936
ايشان در اثبات نظري? خود مبني بر عدم نياز به علم رجال و درايه به دلايلي تمسّک جسته اند 937. از جمله آنها اين مدّعاست: اكثر انواع حديث كه در بين متأخران رواج يافته از ابداعهاي جمهور و وام گرفته از كتب آنهاست. اما شيو? قدما بر مخالفت با عامه بوده است. چه ائمه هدي : ما را به اجتناب از طريق? عامه امر كرده اند.938
اما آنها از اين نکته غفلت ورزيده اند که اگرچه علم دراية الحديث محصول کوششهاي حديث پژوهي مکتب حله بوده، اما بسياري از مهمترين اصطلاحات حديث شناختي در بين متقدمان نيز رواج داشته است.939 بدين سان، با آگاهي از ضرورت اين بحث، مجال حاضر را به بررسي اصطلاحات حديث شناختي در آثار محدثان مکتب بغداد اختصاص مي دهيم تا خوانندگان را به اين نکته رهنمون سازيم که اصطلاحات حديث شناختي در بين دانشمندان متقدم اماميه نيز رواج داشته است؛ ضمن آن که در اين مبحث نظرگاه دانشوران مکتب بغداد نيز تبيين مي گردد.

5 – 2 – 1 – 2 – 1. اصطلاحات حديث شناختي در آثار انديشمندان بغداد
1 – حديث، خبر، اثر
از ديدگاه مکتب بغداد اين سه اصطلاح تقريباً مرادف يک ديگر است. با اين تفاوت که آنچه را از معصوم940 يا صحابه941 روايت کرده اند، حديث مي نامند، اما خبر شمول بيشتري داشته و به هر آنچه از ديگري نقل شود942 و امکان صدق و کذب در آن وجود داشته باشد اطلاق مي گردد.943 اثر نيز مرادف خبر بوده و از همان شمول برخوردار است.944
2 – خبر مسند
حديثي است که سلسله سند آن در هم? طبقات متصل و مذکور باشد. 945
3 – حديث موثق
اگرچه در آثار محدثان مکتب بغداد از اين اصطلاح به تصريح ياد نشده، اما به ويژگي اصلي اين روايات، که راوي موثق غير امامي آن را نقل کرده باشد، اشاره کرده اند.946
4 – حديث مستفيض 947
از مجموع نظرات محدثان مکتب بغداد دربار? رواياتي که آنها را “مستفيض” ناميده اند مي توان دريافت که ايشان نيز همانند ديگر محدّثان، استفاضه را در مرتبه اي پايينتر از تواتر قرار داده امّا حدّي براي آن معين نکرده اند.
5 – حديث مشهور
از مجموع مطالبي که از آثار مکتب بغداد در اين باره به دست مي آيد مي توان خصوصيات ذيل را براي حديث مشهور برشمرد:
– علما دربار? صحت آن اختلاف نداشته باشند.948
– بين ناقلان آثار شايع باشد.949
از نمونه هاي حديث مشهور که شيخ مفيد آن را پذيرفته “خبر ماريه” است که درباره آن مي گويد: “و الحديث مشهور تفصيله عند اهل العلم”.950 ايشان در پايان رساله اي که در اين باب نگاشته است در پاسخ به اين سؤال که آيا اين حديث صحيح است مي فرمايد:
“اجل، هو خبر مسلم، مصطلح علي ثبوته الجميع”.951
6 – حديث مرسل
حديثي است که سند آن کامل نيست و آن را با الفاظي مانند: “عن بعض اصحابنا”، “عن رجل”، “عمن رواه” به معصوم نسبت داده باشد. نمونه اي از اين قسم از احاديث مرسل اين سند است:
“اخبرني احمد بن محمد عن ابيه عن سعد بن عبدالله عن الهيثم بن ابي مسروق النهدي عن مروک بن عبيد عن نشيط بن صالح عن بعض اصحابنا عن ابي عبدالله (…”.952
تعريف ديگري که مي توان از حديث مرسل ارائه داد آن است که بگوييم حديثي است که آن را به امام اسناد نداده باشند، مانند: رواه محمد بن احمد بن يحيي مرسلا…953
دربار? حجّيّت يا عدم حجّيّت خبر مرسل بايد دانست، شيخ مفيد اين گونه اخبار را در صورتي که مورد عمل فقهاي شيعه باشند حجت دانسته اما حديث مرسل بدون قرينه را مردود مي شمارد.954 امّا سيّد مرتضي بر اين باور است کسي که حجّيّت خبر واحد را در شريعت مردود مي داند براي بحث از خبر مرسل دليلي ندارد.955 شيخ طوسي نيز به تبع شيخ مفيد روايات مرسل را چنانچه راوي جز از شخص ثقه نقل نکند، حجّت مي داند.956
7 – حديث مضطرب
حديثي است که در متن يا سند آن اختلاف به چشم مي خورد.957
8 – حديث شاذّ 958
بنابر آنچه از مجموع آثار بغداديان به دست مي آيد، حديث شاذّ روايتي مجهول الاسناد است که به حدّ تواتر نرسيده و راويان آثار بر صحّت آن اجماع ندارند.959 شيخ مفيد در مقابل روايات شاذّ معمولاً روايت مشهور و صحيح الاسناد را قرار مي دهد.960 سيّد مرتضي و شيخ طوسي نيز احاديث شاذّ مانند احاديث عدم نقصان ماه رمضان را ضعيف دانسته و مورد توجه قرار نمي دهند.961
9 – حديث موضوع 962
حديث برساخته را “موضوع” مي نامند. يکي از قرايني که شيخ مفيد در تشخيص احاديث موضوعه نام مي برد در نظر مي گيرد که راوي اصلي داشته باشد که شماري از راويان آن را نقل کرده باشند اما روايت مذکور در آن نيامده باشد. 963
10 – حديث معنعن
حديثي است که در تمام يا بخشي از سلسل? سند، ناقلان به لفظ “عن فلان” بسنده کرده و طريق خود را در تحمّل حديث به روشني بيان نکرده باشند. کتاب الامالي شيخ مفيد نمون? بارزي از احاديث معنعن به شمار مي رود.
11 – حديث موقوف
موقوف در نظر ايشان حديثي که قائل آن مشخص نشده است. به ديگر سخن حديثي است که آن را اسناد نداده اند.
نمون? حديث موقوف اين روايت است:
“محمد بن يعقوب عن علي بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبي عمير عن جميل بن دراج عن منصور بن حازم قال: ان المولي يجبر على أن يطلق تطليقة باينة”.
شيخ طوسي در توضيح اين روايت مي فرمايد:
“فهذه الرواية لا تنافي الرواية الأولى في أنه يكون أملك برجعتها، لأن هذه الرواية موقوفة غير مسندة، لان منصور بن حازم أفتى ولم يسنده إلى أحد من الأئمة: …”.964
5 – 2 – 1 – 2 – 2. طرق تحمل حديث
موضوع ديگري که در علوم حديث مورد عنايت حديث پژوهان قرار گرفته روش طلب و دريافت حديث و يادگيري آن و به اصطلاح “طرق تحمل حديث” است. با توجه به کثرت محدّثان و تعدّد مجالس حديثي، روشهاي گوناگوني در اخذ حديث به کار گرفته شد. اين موضوع مدّ نظر محدثان مکتب بغداد نيز قرار گرفت و حتي سيّد مرتضي صفحاتي چند از کتاب الذريعة را به اين امر اختصاص داد.965 به طور کلي از روشهاي يادگيري حديث نزد محدثان مکتب بغداد مي توان به چند مورد اشاره کرد:
1 – سماع
از ديدگاه محدثان بغداد سماع برترين قسم از طرق تحمل حديث مي باشد و الفاظ حدثني966، اخبرني967، سمعت، حدثنا968 و اخبرنا 969بيانگر آن است. 970
2 – قراءت
در اين طريق راوي روايت را بر استاد مي خواند و استاد آن را تأييد يا تصحيح مي کند. در اين گونه از تحمل حديث معمولاً گفته مي شود: “قراءة عليه فاقر له به”.971
3 – اجازه972
اجازه به معناي اذن استاد به شاگرد در نقل مسموعات يا مؤلَّفات خويش است؛ گرچه شاگرد از استاد سماع نکرده باشد.973 سيّد مرتضي اجازه را نوعي تشريفات محسوب کرده و حکمي براي آن قرار نمي دهد. زيرا راوي حديث محدوديتي در نقل حديث نداشته و اجازه دادن يا ندادن استاد، تأثيري در مرويات او ندارد.974
4 – وجاده
وجاده اين است که طالب حديث، کتاب يا حديثي به خط شيخ يا يکي از مشايخ حديث بيابد و يقين کند که به خط اوست، يا اين که کتاب معروفي با تصحيح و مقابله شيخ بيابد.975
5- مناوله
عبارت است از اين که محدث با ديگري رو در رو سخن بگويد. اين قسم از مناوله که با اجازه مقرون است976 با عبارت “هذا الکتاب سماعي من فلان” ياد مي شود.977
6 – مکاتبه
کتابت آن است که استاد رواياتي را براي شاگرد غائب خود بنويسد. مکاتبه با اين عبارت گفته مي شود: “ان الذي صح من الکتاب الفلاني هو سماعي”. 978
7 – املاء
وقتي گوينده کلام را بر کاتب القا مي کند اين عمل را “املاء” و کتاب حديثي که شيخ در مجالس متعدد املا فرموده باشد “امالي” يا “مجالس” مي گويند که نمون? آن امالي شيخ مفيد است.979
از ميان روشهاي پيش گفته در ميان محدثان مکتب بغداد شيو? سماع و املا بيشتر رواج داشته به گونه اي که از هريک از استادان برجست? آن کتب امالي به يادگار مانده است.
شايان ذکر است توجه عالمان مکتب بغداد در به کارگيري الفاظ و آداب مخصوص دربار? هر يک از طرق تحمل حديث، بيانگر ديدگاه آنان در عدم تساوي صيغه هاي تحمّل حديث و لزوم به کار بردن الفاظ خاص در هر مورد است. زيرا هر لفظ نوع خاصي از اتصال و ارتباط راوي و مروي عنه را نشان مي دهد و به کار بردن عبارتي متفاوت موجب تدليس و کذب راوي مي گردد.980

5 – 2 – 2. نقد محتوايي احاديث
ملاک ديگري که براي شناخت اعتبار و صحت حديث مورد عنايت محدثان قرار گرفت، توجه دقيق به نقد مرويات و الفاظ و جملات حديث و بررسي مقدار صحّت، حجّيّت و دلالت آنهاست. زيرا گاهي مفهوم حديث به گونه اي است که علي رغم صحت سند، صدور آن از معصوم معقول و متصور نيست يا در عين صحت سند و متن، قابل استناد و مستغني از نقد متن نمي باشد. بررسي و نقد حديث را از اين زاويه اصطلاحاً “نقد متن” ناميده اند.981
ضرورت پرداختن به نقد حديث با توجه به جريان عمومي منع تدوين حديث982 و در پي آن رواج جعل حديث983 نمودار مي گردد. زيرا بر اثر اين جريانها اخبار غير معقول، اغراق آميز، داراي عبارات موهم يا زشت و ناپسند که مخالف قرآن بود به روايات اسلامي راه يافت و بر اثر آن ضربات جبران ناپذيري بر پيکر? سنّت وارد آمد. اين امر سبب گشت تا عالمان اسلامي به نقد و شرح احاديث رو آورند و کتب بسياري را در زمينه هاي مختلف حديثي از خود به يادگار گذارند.
شيخ مفيد که نقّاد برجست? اخبار است، با بهره گيري از رهيافت علم اصول فقه به نقد محتوايي احاديث پرداخت و تعارض و اختلاف دروني آنها را چاره جويي کرد. وي دربار? احاديث متناقض در کتب تصنيف شده در فقه، بر شيو? شيخ صدوق و ابن جنيد خرده مي گيرد. ايراد وي بر شيخ صدوق از آن جهت است که وي به جاي بررسي منابع روايات، هر خبري را مورد اعتماد قرار داده و صحيح و سقيم را در هم آميخته و به بازشناسي احاديث از جهت عقلي نمي پردازد.984
اما ابن جنيد در نقط? مقابل صدوق قرار داشته و در کتب خود به احکام ظنّي و قياس عمل کرده و حتي اخبار ائم? معصومين: را با رأي و اجتهاد خود در آميخته است.985
شيخ مفيد در مقام جدا کردن احاديث مشکوک و متعارض، جويندگان راه حق را به موارد اجماعي شيعه ارجاع داده و اخبار متعارض و مشکوک را به خبرگان اين فن وا مي گذارد. وي در بيان عملکرد خود دربار? چنين اخباري ابراز مي دارد که بسياري از سخنان امامان معصوم: که در ظاهر متعارضند، در معنا متّفق بوده و شبهات پيرامون ضعف اين احاديث بي پايه مي باشد.986 او کتاب مصابيح النور في علامات اوائل الشهور را با هدف شناساندن راه حق در احاديث مختلف به رشته تحرير در آورد.987
پس از شيخ مفيد، سيّد مرتضي به دليل مبناي خود در عدم حجّيّت خبر واحد، خود را محتاج بحث پيرامون مسائل تعارض، ترجيح، تخيير، قبول يا رد مراسيل و مانند اينها نمي بيند.988 اما با اين حال، در مواردي به تعارض بين روايات اشاره کرده و عموماً تعارض روايات را سبب تساقط آنها مي داند.989
شيخ طوسي نيز که از ناقدان برجست? عرص? فقه و حديث به شمار مي رود، در آثار گوناگون خود به نقد متون روايي اهتمام داشته و دو کتاب گرانسنگ تهذيب الاحکام و الاستبصار فيما اختلف فيه من الاخبار را به منظور حلّ تعارض بين اخبار و بيان مباني ترجيح يک روايت بر روايت ديگر نگاشته است.
شيخ در مقدمه تهذيب دربار? ضرورت پژوهش دربار? احاديث معارض چنين مي نگارد:
“يکي از دوستان با من دربار? احاديث شيعه و اختلافها و تضادها و تناقضهايي که در آن راه يافته است، سخن گفت. بدين معنا که حديث مسلّم و درستي نيست مگر آن که حديثي ديگر بر خلاف آن يافت شود. به گونه اي که مخالفان مذهب، اين مسأله را از بزرگترين اسباب طعن بر مذهب ما قرار داده و به وسيل? آن به ابطال عقايد شيعه پرداخته اند… اين اعتراض موجب شده است تا گروهي فاقد بصيرت و دانش، دچار اشتباه و شبهه گردند و حتي گروهي که حقيقت امر را درک نکرده اند از اعتقاد صحيح خود دست بردارند… حال که چنين است، اهتمام به تأليف کتابي که بتواند اخبار متناقض و احاديث اخلاقي را به نحوي با يک ديگر جمع کند، از مهمترين خدمات

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه صاحب نظران، امام صادق Next Entries منابع و ماخذ پایان نامه علم اصول فقه